Pokrzywa zwyczajna – właściwości, zastosowanie, przeciwwskazania

Pokrzywa jako surowiec zielarski

Pokrzywa (łac. Urtica dioica L.) należy do rodziny Urticaceae. Jej liście pokryte są parzącymi włoskami. Byliny z rodziny Pokrzywowatych pospolicie występują w Europie i Ameryce Północnej. Pokrzywa jest uważana za chwast, ponieważ szybko się rozprzestrzenia, rośnie w różnych warunkach i może zdominować inne rośliny. Dodatkowo, jej parzące włoski sprawiają, że jest nieprzyjemna w dotyku, co zniechęca wielu ludzi do jej hodowania. Jest jednak szeroko wykorzystywana w medycynie ze względu na szereg właściwości prozdrowotnych.

Właściwości pokrzywy - składniki aktywne rodziny pokrzywowatych (łac. Urticaceae)

W fitoterapii wykorzystuje się zarówno korzeń pokrzywy, jak i liść. Korzeń pokrzywy zawiera substancje o charakterze aglutynin, lektyn i polisacharydów, a także beta-sitosterol i inne sterole roślinne, lignany oraz sole mineralne, między innymi rozpuszczalną krzemionkę.

Liście pokrzywy zawierają barwniki roślinne takie jak chlorofil, beta-karoten, ksantofil, witaminy C, K i z grupy B, flawonoidy takie jak astralagina i kwercetyna, kwas kawowy, skopoletynę (pochodna kumarynowa), histaminę, acetylocholinę, serotoninę, kwas mrówkowy, chinowy, bursztynowe, kwasy tłuszczowe takie jak linolenowy i palmitynowy, a także znaczne ilości mikro i makroelementów - głównie krzem, żelazo, magnez i wapń.

Najważniejsze składniki liścia pokrzywy to m.in.:

• witamina C 
• witamina K 
• witaminy z grupy B 
• flawonoidy 
• kwasy organiczne 
• barwniki roślinne 
• fenolokwasy 
• wapń 
• magnez 
• żelazo 

Pokrzywa zwyczajna - właściwości lecznicze. Jak pokrzywa działa na nasz organizm?

Ekstrakt z korzenia pokrzywy w istotny sposób hamuje zdolność wiązania przez SHBG (globulina wiążąca hormony płciowe) w surowicy krwi dihydrotestosteronu, a także wiązania go w sterczu przez cytozolowy receptor androgenowy. Dzięki tym właściwościom znajduje zastosowanie w terapii łagodnego przerostu prostaty. Ze względu na działanie synergistyczne, przyjmowanie ekstraktu z korzenia pokrzywy łączy się z wyciągiem z palmy sabalowej. Lektyny znajdujące się w korzeniu mają działanie immunomodulujące i przeciwzapalne, dzięki pobudzaniu limfocytów T oraz uwalniania TNF-alfa z makrofagów. Ponadto, pomaga zwalczać stany zapalne, łupież.

Liście pokrzywy wykazują działanie:

• moczopędne
• łagodnie przeciwkrwotoczne 
• przeciwanemiczne 
• łagodnie hipotensyjne 
• przeciwzapalne 
• przeciwbakteryjne 

Zastosowanie pokrzywy 

Korzeń pokrzywy stosuje się w terapii przerostu gruczołu krokowego. Związki aktywne korzenia pokrzywy wpływają na procesy biosyntezy testosteronu i hamowanie przerostu gruczołu krokowego. Zarówno liść pokrzywy, jak i korzeń, są inhibitorami alfa-glukozydazy - poprawiają zależność czasową między wzrostem w osoczu insuliny oraz stężenia glukozy po posiłku. Stanowią częsty składnik mieszanek o działaniu przeciwcukrzycowym. Ze względu na działanie moczopędne, po preparaty na bazie liści z pokrzywy chętnie sięgają osoby z obrzękami, np. w przebiegu chorób układu krążenia. Dodatkowo wykazuje łagodne działanie obniżające ciśnienie tętnicze krwi. Polecana jest także dla osób z anemią, ponieważ zwiększa ilość hemoglobiny oraz czerwonych krwinek. Stymuluje pracę układu odpornościowego. Przyspiesza wytwarzanie protrombiny, działając łagodnie przeciwkrwotocznie. Przyspiesza usuwanie mocznika z organizmu, dlatego polecana jest dla osób cierpiących na kamicę nerkową. Może wspomagać kontrolę glikemii na czczo u osób z cukrzycą i upośledzoną tolerancją glukozy. Wspiera pracę układu moczowego. Polecana jest także dla osób z problemami skórnymi np. trądzikiem, ze względu na działanie antybakteryjne. Ponadto, działa przeciwłupieżowo i przeciwłojotokowo. Może zmniejszać nadmierne wypadanie włosów. Olej z nasion pokrzyw tłoczony na zimno może być wykorzystywany jako dodatek do potraw, a także jest wartościowym składnikiem kosmetyków.

Przeczytaj także: Zioła i mieszanki ziołowe wspierające wygląd skóry, włosów i paznokci. Jakie zioła na wypadanie i porost włosów?.

Pokrzywa jako roślina poprawiająca funkcjonowanie układu moczowego

Pokrzywa jest jednym z ziół, które przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania układu moczowego. Ekstrakt z pokrzywy zawiera aktywne związki takie jak flawonoidy, antocyjany i saponiny, które zmniejszają odkładanie się wapnia i szczawianów w nerkach, tym samym zmniejszając ryzyko wytworzenia się kamieni nerkowych. Pokrzywa działa moczopędnie, zwiększając ilość wydalanego moczu i sodu, a także ze względu na właściwości antybakteryjne pomaga w leczeniu infekcji dróg moczowych. Stosowana jest w przypadku dny moczanowej, aby zwiększyć usuwanie mocznika z organizmu. Wykorzystywana jest także w przypadku zaburzeń oddawania moczu. Ponadto, wspomaga zdrowie nerek poprzez swoje właściwości przeciwutleniające, zmniejszając stres oksydacyjny i chroniąc komórki nerkowe przed uszkodzeniami wywołanymi toksynami czy lekami. Pokrzywa może także regulować poziomy kreatyniny i azotu mocznikowego we krwi, co jest ważne w przypadku zaburzeń funkcjonowania nerek.

Sprawdź również: Zioła moczopędne - jak działają i kiedy się je stosuje?

Działanie przeciwbakteryjne pokrzywy

Pokrzywa wykazuje działanie przeciwbakteryjne wobec różnych szkodliwych bakterii. Działanie przeciwbakteryjne pokrzywy przypisuje się wysokiej zawartości kwasów fenolowych (takich jak kwas chlorogenowy i kawowy) oraz flawonoidów (takich jak kwercetyna), które pomagają hamować wzrost bakterii. Ekstrakt z pokrzywy wykazuje szczególną skuteczność przeciwko bakteriom Gram-dodatnim m.in. gronkowiec złocisty Staphylococcus aureus (w tym szczepy oporne na metycylinę – MRSA), Bacillus cereus (laseczka woskowa ) i Streptococcus pneumoniae (dwoinka zapalenia płuc). Pokrzywa wpływa również na niektóre bakterie Gram-ujemne, choć jej działanie jest zazwyczaj słabsze. Należą do nich Escherichia coli (pałeczka okrężnicy, o której więcej informacji znajduje się tutaj: https://www.aptekaolmed.pl/blog/artykul/ecoli-escherichia-coli-zakazenie-paleczka-okreznicy-objawy-zakazenia-bakteria-escherichia-coli-leczenie-i-profilaktyka-zatrucia,495.html), Vibrio parahaemolyticus, Enterobacter aerogenes i Citrobacter koseri. Dodatkowo, ekstrakty z pokrzywy wykazują także działanie przeciwgrzybicze, np. wobec Candida albicans, powszechnie występującego drożdżaka.

Pokrzywa a stężenie cukru we krwi u osób z cukrzycą typu 2

Regularne picie herbaty z pokrzywy ( lub stosowanie wyciągu z pokrzywy) przyczynia się do obniżenia poziomu cukru we krwi. W wynikach dużej metaanalizy analizującej 13 badań prowadzonych u chorych na cukrzycę typu 2 przedstawiono wpływ na parametry związane z gospodarką węglowodanową, lipidową oraz ciśnienie krwi:

• Poziom glukozy na czczo (FBG) zmniejszył się o 17,17 mg/dl 
• Hemoglobina glikozylowana (HbA1c) zmniejszyła się o 0,93% 
• Białko C-reaktywne (CRP) zmniejszyło się o 1,09 mg/dl 
• Trójglicerydy zmniejszyły się o 26,94 mg/dl 
• Ciśnienie skurczowe (SBP) zmniejszyło się o 5,03 mmHg 

Jednak spożycie suplementów z pokrzywą nie miało istotnego statystycznie wpływu na następujące wskaźniki: całkowite stężenie cholesterolu, cholesterol LDL i HDL, ciśnienie rozkurczowe, stężenie insuliny

Pokrzywa a układ krążenia

W kilku badaniach wykazano, że pokrzywa może pomóc obniżyć ciśnienie skurczowe krwi. Dzięki zwiększeniu wydalania sodu przez nerki, pokrzywa korzystnie działa przy różnych chorobach układu sercowo-naczyniowego, w tym przy nadciśnieniu. Ze względu na działanie diuretyczne zmniejsza obrzęki i obniża ciśnienie krwi. Ponadto może pomóc w redukcji stężenia trójglicerydów we krwi oraz działa antyoksydacyjnie i przeciwzapalnie. Przyczynia się do zmniejszenia stężenia białka C-reaktywnego (CRP). Białko CRP można stosować do oceny ryzyka incydentów sercowo-naczyniowych, gdzie jest niezależnym czynnikiem ryzyka lub tylko markerem zapalenia i zakrzepicy. Przeprowadzając badanie metodą hsCRP (o podwyższonej czułości) jesteśmy w stanie sklasyfikować wyniki następująco: hsCRP<1mg/l niskie, hsCRP 1-3mg/l pośrednie, hsCRP>3mg/l wysokie ryzyko sercowo-naczyniowe.

Jak zrobić napar z pokrzywy? Domowa herbata z liści pokrzywy

Suszone liście pokrzywy dostępne są w aptekach, sklepach ze zdrową żywnością i zielarniach. Pokrzywę można kupić również w postaci herbaty w torebkach. W celu przygotowania naparu należy wsypać do kubka 2 łyżki suszonych liści, zalać wrzątkiem i odczekać kilka minut. Zaleca się pić 2-3 szklanki naparu dziennie. Warto jednak pamiętać, że zbyt długa kuracja, ze względu na moczopędne działanie pokrzywy, wypłukuje sole mineralne i witaminy z organizmu.

Pokrzywa - dawkowanie

Według Farmakopei Polskiej dawka dobowa maksymalna liści pokrzywy to 8-12 g, jednak w pojedynczej porcji napar nie powinien być wykonany z więcej niż 3 g. Z kolei dobowa maksymalna ilość korzenia pokrzywy wykorzystanego to przygotowania naparu to 4-6g. Terapia nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie.

Pokrzywa zwyczajna - przeciwwskazania do stosowania pokrzywy i interakcje z lekami

Pokrzywa, tak jak każda roślina lecznicza, nie powinna być stosowana przez wszystkich. Wśród przeciwwskazań do picia naparu z pokrzywy wymienia się przewlekłe choroby nerek, cukrzycę, po zabiegach chirurgicznych, stosujące leki na nadciśnienie i zmniejszające krzepliwość krwi. Nie jest zalecana u osób z nadmiernym poziomem żelaza we krwi, kobiet w ciąży i karmiących oraz dzieci poniżej 12 roku życia. Powinny jej unikać kobiety z nowotworami narządów rodnych, mięśniakami, krwawiącymi polipami. Długotrwałe, regularne picie dużych ilości naparu z pokrzywy może wywołać reakcje alergiczne i bóle brzucha.

W aptekach najczęściej dostępna jest w następujących postaciach:

• sok z pokrzywy 
• ekstrakt w tabletkach/ kapsułkach 
• susz do przygotowania naparu 

Pokrzywa w kuchni

Liście pokrzywy są jadalne. Po ich umyciu i sparzeniu, można je wykorzystywać podobnie jak szpinak - dodawać do sałatek, jajecznicy, dań w makaronem. Ostatnio na popularności zyskuje pesto z pokrzywy, które przygotowuje się podobnie jak to tradycyjne - na bazie liści bazylii.

Właściwości pokrzywy - najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie są właściwości lecznicze pokrzywy?

Pokrzywa wykazuje szerokie działanie prozdrowotne, przede wszystkim dzięki wysokiej zawartości witamin, minerałów i antyoksydantów. Działa moczopędnie, co wspomaga usuwanie toksyn i produktów przemiany materii z organizmu. Roślina ta ma również właściwości przeciwzapalne i wspierające odporność. Tradycyjnie stosuje się ją także w celu poprawy pracy układu krążenia i regulacji poziomu cukru we krwi.

Na co pomaga picie pokrzywy?

Picie naparu z pokrzywy wspiera funkcjonowanie nerek i dróg moczowych, pomagając w naturalnym oczyszczaniu organizmu. Może łagodzić objawy zatrzymywania wody i zmniejszać obrzęki. Pokrzywa bywa również stosowana jako wsparcie przy niedokrwistości, ponieważ dostarcza żelaza i wspomaga jego przyswajanie. Dodatkowo regularne picie pokrzywy może korzystnie wpływać na kondycję skóry, włosów i paznokci.

Kiedy nie wolno pić pokrzywy?

Pokrzywy nie powinny pić osoby z chorobami nerek wymagającymi ograniczenia diurezy, ponieważ roślina działa moczopędnie. Ostrożność zaleca się także przy przyjmowaniu leków moczopędnych lub przeciwzakrzepowych, ze względu na możliwość interakcji. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny skonsultować stosowanie pokrzywy z lekarzem. Nie jest ona również wskazana przy nadwrażliwości na rośliny z tej grupy.

Jakie są minusy picia pokrzywy?

Nadmierne lub długotrwałe picie pokrzywy może prowadzić do zaburzeń równowagi elektrolitowej, zwłaszcza utraty sodu i potasu. U niektórych osób mogą pojawić się dolegliwości żołądkowe, takie jak bóle brzucha czy biegunka. Ze względu na działanie moczopędne pokrzywa może także nasilać odwodnienie, jeśli nie zadba się o odpowiednie nawodnienie. Dlatego zaleca się stosowanie jej w umiarkowanych ilościach i z przerwami.

Co pokrzywa wypłukuje z organizmu?

Pokrzywa sprzyja usuwaniu nadmiaru wody, sodu oraz produktów przemiany materii, takich jak mocznik czy kwas moczowy. Dzięki temu bywa pomocna przy obrzękach i dolegliwościach reumatycznych. Jednocześnie intensywne działanie moczopędne może prowadzić do utraty niektórych elektrolitów, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu. Z tego powodu ważne jest zachowanie umiaru i odpowiednie nawodnienie podczas kuracji pokrzywą.

Przypisy

• Đurović S, Kojić I, Radić D, Smyatskaya YA, Bazarnova JG, Filip S, Tosti T. Chemical Constituents of Stinging Nettle (Urtica dioica L.): A Comprehensive Review on Phenolic and Polyphenolic Compounds and Their Bioactivity. Int J Mol Sci. 2024, 18;25(6):3430.
• Gasmi A, Mujawdiya PK, Beley N, Shanaida M, Lysiuk R, Lenchyk L, Noor S, Muhammad A, Strus O, Piscopo S, Komisarenko A, Fedorovska M, Bjørklund G. Natural Compounds Used for Treating Hair Loss. Curr Pharm Des. 2023, 29(16):1231-1244. 
• Jaiswal V, Lee HJ. Antioxidant Activity of Urtica dioica: An Important Property Contributing to Multiple Biological Activities. Antioxidants (Basel). 2022; 19;11(12):2494. 
• Devkota HP, Paudel KR, Khanal S, Baral A, Panth N, Adhikari-Devkota A, Jha NK, Das N, Singh SK, Chellappan DK, Dua K, Hansbro PM. Stinging Nettle (Urtica dioica L.): Nutritional Composition, Bioactive Compounds, and Food Functional Properties. Molecules. 2022, 16;27(16):5219. 
• Bhusal KK, Magar SK, Thapa R, Lamsal A, Bhandari S, Maharjan R, Shrestha S, Shrestha J. Nutritional and pharmacological importance of stinging nettle (Urtica dioica L.): A review. Heliyon. 2022, 22;8(6):e09717. 
• Tabrizi R, Sekhavati E, Nowrouzi-Sohrabi P, Rezaei S, Tabari P, Ghoran SH, Jamali N, Jalali M, Moosavi M, Kolahi AA, Bettampadi D, Sahebkar A, Safiri S. Effects of Urtica dioica on Metabolic Profiles in Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis of Clinical Trials. Mini Rev Med Chem. 2022, 22(3):550-563. 
• Taheri Y, Quispe C, Herrera-Bravo J, Sharifi-Rad J, Ezzat SM, Merghany RM, Shaheen S, Azmi L, Prakash Mishra A, Sener B, Kılıç M, Sen S, Acharya K, Nasiri A, Cruz-Martins N, Tsouh Fokou PV, Ydyrys A, Bassygarayev Z, Daştan SD, Alshehri MM, Calina D, Cho WC. Urtica dioica-Derived Phytochemicals for Pharmacological and Therapeutic Applications. Evid Based Complement Alternat Med. 2022,  24;2022:4024331. 
• Ziaei R, Foshati S, Hadi A, Kermani MAH, Ghavami A, Clark CCT, Tarrahi MJ. The effect of nettle (Urtica dioica) supplementation on the glycemic control of patients with type 2 diabetes mellitus: A systematic review and meta-analysis. Phytother Res. 2020, 34(2):282-294. 
• Nirumand MC, Hajialyani M, Rahimi R, Farzaei MH, Zingue S, Nabavi SM, Bishayee A. Dietary Plants for the Prevention and Management of Kidney Stones: Preclinical and Clinical Evidence and Molecular Mechanisms. Int J Mol Sci. 2018, 7;19(3):765.
• Bourgeois, Capucine, et al. "Nettle (Urtica dioica L.) as a source of antioxidant and anti-aging phytochemicals for cosmetic applications. Comptes Rendus Chimie. 2016, 19.9: 1090-1100.