Stres – czym jest stres, objawy i skutki stresu, techniki radzenia sobie ze stresem

Stres jest naturalną reakcją organizmu na zmiany otoczenia i potrafi mobilizować do działania. Problem zaczyna się wtedy, gdy stres utrzymuje się zbyt długo, a organizm nie ma czasu na regenerację. Wówczas negatywnie oddziałuje zarówno na zdrowie fizyczne i psychiczne oraz na codzienne funkcjonowanie. W artykule wyjaśniamy jak działa mechanizm reakcji organizmu na stres, jakie są przyczyny stresu, objawy oraz jakie metody radzenia sobie z nim mają potwierdzenie w badaniach naukowych.

Czym jest stres?

W ujęciu psychologicznym istnieją trzy główne nurty w definiowaniu stresu: stres jako bodziec, jako reakcja oraz jako podejście systemowe (relacyjne). W podejściu ujmującym stres jako bodziec, określa się go jako zmianę w otoczeniu, która typowo wywołuje wysoki poziom napięcia emocjonalnego i zaburza normalny tok reagowania. Czynniki wywołujące reakcję nazywane są stresorami. Według definicji, stres psychologiczny opisuje się jako stan, któremu towarzyszą negatywne emocje o dużym natężeniu takie jak lęk, strach, wrogość lub inne stany, określane mianem dyskomfortu psychicznego. Współistnieją z nim zmiany biochemiczne i fizjologiczne wyraźnie przekraczające typowy dla spoczynkowego poziom pobudzenia. Jako główny powód stresu przyjmuje się brak równowagi pomiędzy wymaganiami a możliwościami ich spełnienia.

Objawy stresu

Po czym poznać stres? Jakie są najprostsze objawy stresu? Pierwsze zmiany w zachowaniu lub funkcjonowaniu organizmu pojawiające się po wystąpieniu stresorów to między innymi objawy fizyczne, emocjonalne i behawioralne.

Do objawów fizycznych należą:

• nadmierne napięcie mięśniowe,
• drżenie rąk,
• nadmierne pocenie się,
• przyspieszone bicie serca,
• uczucie wyczerpania,
• częstsze infekcje,
• bóle somatyczne bez wyraźnej przyczyny organicznej,
• problemy jelitowe i zaparcia,
• zaburzenia libido i płodności,
• brak apetytu lub przeciwnie, nadmierny apetyt

Wśród objawów emocjonalnych wymienić można:

• rozdrażnienie i irytację,
• niestabilność emocjonalną,
• przygnębienie,
• anhedonię, czyli utratę zdolności odczuwania przyjemności,
• natłok myśli,
• obniżoną samoocenę,
• lęk i niepokój,
• ataki paniki (silniejszy stres). 
• trudności z koncentracją i pamięcią

Do objawów behawioralnych zalicza się:

• trudności z zasypianiem i bezsenność,
• zbyt długi sen,
• nieumiejętność odpoczynku i relaksu,
• izolowanie się od innych, 
• kompulsywne działania oraz tiki nerwowe.

Reakcja na stres

W odpowiedzi na stresor uruchamia się układ nerwowy autonomiczny, a dokładniej jego część współczulna, która przygotowuje ciało do reakcji walki lub ucieczki. Podstawową rolę w tym procesie odgrywa ciało migdałowate - struktura mózgu odpowiedzialna za rozpoznawanie zagrożenia, a także oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, która pobudza wydzielanie hormonów.

Kortyzol jest głównym hormonem stresu. Towarzyszy mu adrenalina, powodująca przyspieszenie akcji serca i wzrost czujności. Każdy bodziec stresowy uruchamia ten sam schemat reakcji, niezależnie od tego, czy jego źródłem jest sytuacja fizyczna, czy psychiczna.

Silny stres psychiczny bywa równie obciążający jak stres fizyczny, ponieważ oba rodzaje napięcia aktywują ten sam mechanizm hormonalny. Wydzielanie tych hormonów w krótkotrwałym stresie mobilizuje organizm do działania, jednak przy przewlekłym prowadzi do przeciążenia organizmu. Po ustąpieniu zagrożenia powinien włączyć się układ przywspółczulny, odpowiadający za wyciszenie organizmu i powrót do równowagi.

Sprawdź również: Kortyzol (hormon stresu) - czym jest? Normy i objawy zbyt dużego kortyzolu. Jak badać kortyzol?.

Rodzaj stresu

Wyróżnia się kilka podstawowych rodzajów stresu, w zależności od czasu trwania i wpływu na organizm. Krótkotrwały stres, zwany też ostrym, to naturalna, przemijająca reakcja na konkretną sytuację, po ustąpieniu której organizm wraca do równowagi. Długotrwały stres, określany też jako przewlekły lub chroniczny stres utrzymuje się przez tygodnie lub miesiące i nie daje organizmowi czasu na regenerację.

W reakcji stresowej wyróżnia się trzy fazy:

1. alarmową, w której organizm mobilizuje się do działania,

2. odporności, gdy stara się utrzymać funkcjonowanie mimo obciążenia,

3. wyczerpania, w której dochodzi do spadku odporności i zaburzeń funkcji fizjologicznych.

Warto pamiętać, że stres negatywny, czyli dystres, i stres pozytywny, czyli eustres, to dwa krańce tego samego spektrum reakcji organizmu na trudne sytuacje.

Wpływ stresu na organizm

Wpływ stresu na organizm człowieka jest wielowymiarowy. Hormony stresu oddziałują niemal na każdy układ ciała. Nadmierny stres podnosi tętno i ciśnienie krwi, spowalnia trawienie, zwiększa napięcie mięśniowe oraz osłabia układ odpornościowy, co sprawia, że organizm staje się bardziej podatny na infekcje. Wpływ stresu na zdrowie zależy w dużej mierze od tego, jak długo się utrzymuje oraz jak wygląda reakcja organizmu na sytuacje uznawane za trudne. Przewlekła presja psychiczna związana z pracą czy relacjami dodatkowo nasila te mechanizmy. U części osób pojawia się także nasilony stan lękowy, w którym reakcja na codzienne wyzwania staje się nieproporcjonalnie silna.

Skutki stresu przewlekłego - stres a choroby i zdrowie człowieka

Związek pomiędzy stresem a zdrowiem człowieka został udokumentowany w licznych badaniach naukowych. Stres psychiczny i biologiczny jest uważany za czynnik ryzyka wielu chorób. Pierwsze doniesienia o jego wpływie na wystąpienie patologicznych zmian w narządach, obniżenie odporności oraz wzrost ryzyka nagłego zgonu sercowego pochodzą z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Długotrwały stres powoduje powikłania chorobowe w zakresie zdrowia psychicznego oraz fizycznego. Stres może być czynnikiem sprawczym ich rozwoju lub parametrem współistniejącym, nasilającym objawy. Do powikłań przewlekłego stresu w zakresie zdrowia psychicznego i zmian w mózgu zaliczamy zarówno następstwa somatyczne, jak i psychiczne:

• zespół przewlekłego zmęczenia
• zaburzenia snu i bezsenność
• zaburzenia lękowe i inne psychiczne
• depresję stresozależną
• zaburzenia neurodegeneracyjne (choroba Alzheimera, Parkinsona)
• otyłość
• zespół metaboliczny
• nadciśnienie tętnicze
• cukrzyca
• zespół jelita drażliwego
• u mężczyzn - zaburzenia erekcji i spadek libido, obniżenie poziomu testosteronu
• u kobiet - spadek libido, nieregularne i bolesne cykle miesiączkowe
• choroby autoimmunologiczne
• migrena i napięciowe bóle głowy

Ponadto stres pogarsza i zaostrza przebieg wielu chorób m.in. choroby wieńcowej, wrzodowej, Leśniowskiego-Crohna, astmy, chorób autoimmunologicznych. Zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu. Dodatkowo stres doświadczany w ciąży może prowadzić do poronienia, przedwczesnego porodu, jak również ma negatywny wpływ na rozwój płodu i budowanie więzi matka-dziecko po porodzie.

Więcej informacji o tym zagadnieniu dostępnych jest w artykule Przewlekły stres - jaki wpływ ma na organizm? Jakie skutki dla zdrowia wywołuje chroniczny stres?.

Przyczyny i źródła stresu

Źródła stresu bywają bardzo zróżnicowane. Wśród najczęściej występujących wymienić można m.in.:

• wypalenie zawodowe lub rodzicielskie,
• doświadczenie przemocy słownej, fizycznej lub mobbingu,
• przebyta trauma,
• kryzys emocjonalny związany z sytuacją finansową, relacją romantyczną lub inną trudną zmianą życiową,
• sytuacje paraliżującego strachu, bardzo dużej odpowiedzialności czy ostrej rywalizacji.

Wydarzenia życiowe uznawane za szczególnie stresujące to między innymi utrata bliskiej osoby, rozwód, utrata pracy czy poważna choroba, jednak także pozytywne zmiany, takie jak ślub czy przeprowadzka, mogą być odczuwane jako presja i dodatkowe źródło napięcia.

W kontekście przyczyn stresu i mechanizmu powstawania tego zjawiska istotne jest rozpatrzenie dwóch konkretnych kwestii:

• siła i zakres oddziaływania stresora. Nie każdy stresor działa z taką samą intensywnością. Najsilniejsze są katastrofy i dramatyczne wydarzenia, takie jak wojny czy klęski żywiołowe - dotykają niemal każdego, niezależnie od indywidualnej odporności psychicznej, zagrażają podstawowemu poczuciu bezpieczeństwa, są trudne do przewidzenia i przygotowania się na nie, a często pozostawiają po sobie traumę. Nieco słabsze, choć wciąż poważne, są wydarzenia wymagające istotnego dostosowania się do nowych warunków życia, takie jak śmierć bliskiej osoby, rozwód czy utrata pracy, a nawet pozytywne zmiany, jak zawarcie małżeństwa. Najsłabsze, ale zarazem najczęstsze, są drobne codzienne utrapienia - zagubione klucze, drobne kłótnie czy psujący się sprzęt, które właśnie ze względu na swoją częstotliwość w sumie odpowiadają za największą część odczuwanego na co dzień stresu;
• czas oddziaływania stresora. Stresory różnią się też tym, jak długo trwa ich działanie. Stresory jednorazowe pojawiają się na krótko i mijają, na przykład wizyta u lekarza. Stresory cykliczne wracają regularnie, jak coroczne rozliczenia czy okresowe spotkania podsumowujące w pracy. Stresory chroniczne oddziałują niemal bez przerwy przez dłuższy czas, np. nieudany związek. Ciągi wydarzeń stresowych to sytuacje, w których jeden stresor pociąga za sobą kolejne, tak jak rozwód może wiązać się z koniecznością przeprowadzki czy zmiany pracy.

Model NUTS

Pomocnym sposobem na zrozumienie, dlaczego dana sytuacja wywołuje stres, jest model opisany przez badaczkę Sonię Lupien, w skrócie nazywany NUTS. Zgodnie z nim najsilniej stresują nas sytuacje:

• nowe, których wcześniej nie doświadczyliśmy, jak pierwszy dzień w nowej pracy,
• nieprzewidywalne, których przebiegu nie da się z góry określić,
• zagrażające poczuciu własnej wartości, np. skompromitowania się podczas wystąpienia publicznego,
• nad którymi nie mamy żadnej kontroli, jak utknięcie w korku przed ważnym spotkaniem.

Doraźne sposoby radzenia sobie ze stresem

Jak poradzić sobie ze stresem? Psychoterapia jest metodą leczenia opisywaną jako forma oddziaływań psychospołecznych, której celem jest korekta zaburzeń zachowania oraz przeżywania, a także usunięcie przyczyn i objawów choroby, w tym cech osobowości je powodujących. Podczas psychoterapii pacjent zdobywa nową wiedzę, doświadczenie emocjonalne i uczy się nowych wzorców zachowania oraz reagowania. W trakcie sesji terapeutycznej, specjalista, używając dostępnych metod, diagnozuje podłoże dyskomfortu psychicznego oraz opracowuje plan terapii. Poza psychoterapią, jako uzupełnienie konwencjonalnych metod farmakologicznych leczenia chorób stresozależnych, przedmiotem badań naukowych pod kątem redukcji stresu stały się techniki relaksacyjne:

• kontrola oddechu
• behawioralny trening relaksacyjny
• medytacja
• aromaterapia.

Olejkami eterycznymi o właściwościach antystresowych są olejki: lawendowy, cytrynowy, melisowy i rozmarynowy. Dobrą metodą radzenia sobie ze stresem jest także aktywność fizyczna, w szczególności joga. Sport nie tylko pozwala redukować stres, ale korzystnie wpływa na całokształt zdrowia psychicznego.

W sytuacji nagłego napięcia pomocne bywają ćwiczenia oddechowe, które szybko obniżają aktywność układu współczulnego, a także krótka aktywność fizyczna, techniki mindfulness i trening uważności czy medytacja. Wśród preparatów ziołowych stosowanych doraźnie wymienia się kozłek lekarski (walerianę), szyszkę chmielu i melisę. W sytuacjach wymagających silniejszego wsparcia farmakologicznego lekarz może zalecić leki wspierające łagodzenie stresu takie jak hydroksyzyna, benzodiazepiny czy pregabalina, stosowane doraźnie pod kontrolą specjalisty.

Więcej informacji o lekach wspierających redukcję stresu (w tym o ziołowych substancjach aktywnych w nich zawartych) dostępnych jest w wyczerpującym opisie tego typu preparatów: Leki na uspokojenie bez recepty.

Przeczytaj także: Hydroksyzyna - na sen i uspokojenie: czym jest, dawkowanie, skutki uboczne.

Długofalowe sposoby na stres

Trwała poprawa odporności na stres wymaga pracy nad przyczyną problemu, a nie tylko łagodzenia jego objawów. W badaniach naukowych potwierdzenie skuteczności mają różne nurty terapeutyczne, w tym CBT, ACT czy terapia skoncentrowana na rozwiązaniach.

• Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) to jedna z najlepiej przebadanych metod psychoterapii. Polega na identyfikowaniu nawykowych, często automatycznych sposobów myślenia, które nasilają napięcie np. katastrofizowania czy czarno-białego widzenia sytuacji. W trakcie terapii pacjent uczy się ich stopniowej zmiany, a także modyfikacji zachowań, które podtrzymują błędne koło stresu, takich jak unikanie trudnych sytuacji czy odkładanie problemów na później.
• Terapia akceptacji i zaangażowania (ACT) działa nieco inaczej. Zamiast walczyć z trudnymi myślami i emocjami czy próbować się ich pozbyć, uczy przyjmowania ich bez oceniania, a jednocześnie koncentruje się na działaniu zgodnym z osobistymi wartościami, mimo obecności stresu. Dzięki temu napięcie przestaje całkowicie blokować codzienne funkcjonowanie.
• Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach to krótkoterminowa forma pracy terapeutycznej, w której nacisk kładzie się nie na dogłębne analizowanie przyczyn problemu, lecz na konkretne, praktyczne kroki prowadzące do poprawy sytuacji już teraz. To podejście bywa szczególnie pomocne, gdy stres wynika z konkretnej, dającej się zmienić sytuacji życiowej.

Oprócz psychoterapii znaczenie mają codzienne nawyki. Regularna aktywność fizyczna obniża poziom hormonów stresu i poprawia nastrój. Dbanie o higienę snu pozwala organizmowi się zregenerować, a odżywcza dieta i odpowiednie nawodnienie wspierają zdolność organizmu do radzenia sobie z obciążeniem.

Tam gdzie to możliwe, warto też dążyć do redukcji samych stresorów np. poprzez zmianę organizacji pracy, wyznaczenie granic czasowych czy ograniczenie kontaktu z osobami lub sytuacjami szczególnie obciążającymi. Znaczenie ma również posiadanie hobby i aktywne angażowanie się w relacje międzyludzkie. Satysfakcjonujące życie towarzyskie działa jak bufor chroniący przed negatywnymi skutkami napięcia. Pomocna bywa też suplementacja wspomagająca łagodzenie skutków stresu np. adaptogeny, czyli substancje roślinne, takie jak ashwagandha czy różeniec górski, którym przypisuje się działanie wspierające odporność organizmu na stres. Warto ograniczać czynniki nasilające objawy stresu takie jak alkohol, kofeina czy nikotyna.

W przypadkach, w których stres współistnieje z depresją, zaburzeniami lękowymi, zespołem stresu pourazowego (PTSD) lub innymi schorzeniami natury psychicznej, samodzielna praca nad sobą zwykle nie wystarcza. Konieczne bywa wtedy leczenie farmakologiczne prowadzone przez psychiatrę, najlepiej połączone z psychoterapią.

Suplementy pomocne w sytuacjach stresowych

Co zrobić, żeby się mniej stresować? Gdy odczuwamy presję i stres, najlepiej rozpocząć od opisanych wcześniej technik relaksacyjnych. Jeśli to nie wystarczy i reakcja na stres jest zbyt silna, doświadczamy problemów z koncentracją i innych negatywnych reakcji organizmu na stresory, warto wiedzieć o istnieniu naturalnych, roślinnych substancji - adaptogenów. Wpływają one na układ nerwowy i posiadają właściwości normalizujące. Zwiększają one odporność organizmu na stresory, a tym również biologiczne i fizyczne. Szczególnie znane ze swoich właściwości są:

• ashwagandha
• różeniec górski
• żeń-szeń
• schisandra
• gotu kola
• korzeń lukrecji

Adaptogeny są szczególnie polecane dla osób narażonych na stresory fizyczne i psychiczne, prowadzących szybkie tempo życia, przepracowanych, z obniżonym nastrojem, chronicznie zmęczonych i trenujących zawodowo sport.

Stres a PTSD

PTSD rozwija się po doświadczeniu lub byciu świadkiem wydarzenia zagrażającego życiu lub integralności fizycznej, takiego jak wypadek, napaść, udział w działaniach wojennych czy klęska żywiołowa. W przeciwieństwie do zwykłej reakcji stresowej, objawy PTSD utrzymują się dłużej niż miesiąc i obejmują natrętne wspomnienia, koszmary senne, unikanie sytuacji przypominających traumę oraz nadmierną czujność. Stres reaktywny na bieżące trudności zwykle mija wraz z ustąpieniem sytuacji, która go wywołała, podczas gdy PTSD może utrzymywać się miesiącami lub latami, jeśli nie zostanie podjęte leczenie.

Kiedy udać się do lekarza?

Z lekarzem warto skonsultować się, gdy objawy stresu utrzymują się przez dłuższy czas mimo prób samodzielnego radzenia sobie z nimi i zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie, pracę czy relacje. Sygnałem alarmowym są też myśli rezygnacyjne lub samobójcze, silne, nawracające ataki paniki, a także całkowita niezdolność do wykonywania podstawowych obowiązków, takich jak wstawanie z łóżka czy dbanie o higienę. Niepokój powinny budzić również dolegliwości fizyczne, które mogą wynikać zarówno ze stresu, jak i z poważniejszych schorzeń np. ból w klatce piersiowej, duszność czy kołatanie serca.

Stres a omdlenie wazowagalne

Omdlenie wazowagalne to chwilowa utrata przytomności wywołana nagłym, gwałtownym spadkiem ciśnienia tętniczego i zwolnieniem akcji serca w reakcji na silny bodziec taki jak intensywne emocje, ból, widok krwi czy długotrwałe stanie w jednej pozycji. Mechanizm tego zjawiska polega na nadmiernej aktywacji nerwu błędnego, który spowalnia pracę serca i rozszerza naczynia krwionośne, co prowadzi do chwilowego niedokrwienia mózgu. Zanim dojdzie do utraty przytomności, zwykle pojawiają się objawy zwiastujące: zawroty głowy, mroczki przed oczami, nudności, poty i uczucie gorąca. Omdlenie zwykle trwa krótko i ustępuje samoistnie po przyjęciu pozycji leżącej, ponieważ ułatwia to powrót prawidłowego przepływu krwi do mózgu.

Stres u dzieci i młodzieży

Stres dotyczy również dzieci i młodzieży, jednak u najmłodszych bywa trudniejszy do rozpoznania. Może objawiać się m.in. regresją zachowań, czyli powrotem do wcześniejszych etapów rozwoju, problemami w nauce, trudnościami z koncentracją czy nagłym pogorszeniem wyników szkolnych. Częste są też dolegliwości somatyczne bez wyraźnej przyczyny organicznej jak bóle brzucha czy głowy pojawiające się głównie przed pójściem do szkoły. U nastolatków stres bywa dodatkowo maskowany przez drażliwość, wycofanie z relacji rówieśniczych lub, przeciwnie, zachowania ryzykowne. Źródłem stresu u dzieci i młodzieży najczęściej są presja szkolna, konflikty rówieśnicze, w tym cyberprzemoc oraz sytuacja rodzinna.

Stres a zamknięta klatka piersiowa i wdowi garb

Przewlekłe napięcie psychiczne bywa kojarzone z tak zwaną „zamkniętą klatką piersiową", czyli nawykowym garbieniem się, unoszeniem barków i spłyceniem oddechu, które organizm przyjmuje niemal odruchowo w odpowiedzi na długotrwały stres. Taka postawa ciała ogranicza pełne, swobodne oddychanie przeponowe, co z kolei może nasilać uczucie napięcia i lęku, tworząc błędne koło. Z czasem chronicznie napięte i skrócone mięśnie karku oraz górnej części pleców bywają łączone ze zmianą sylwetki w okolicy podstawy szyi, potocznie nazywaną „wdowim garbem". Warto jednak podkreślić, że najczęstszymi, dobrze udokumentowanymi przyczynami tego zjawiska pozostają zmiany kostne związane z osteoporozą oraz zaburzenia hormonalne (np. nadmiar kortyzolu), a rola samego napięcia mięśniowego i postawy ciała jest znacznie słabiej potwierdzona naukowo. Zjawisko to bywa wzmacniane dodatkowo przez siedzący tryb życia i długie godziny spędzane w pochylonej pozycji przed komputerem czy telefonem.

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Co może boleć od stresu?

Czy od stresu mogą boleć nogi, stawy, plecy lub głowa? Tak, przewlekłe napięcie mięśniowe wywołane stresem może dawać bóle karku, pleców, stawów, a także bóle głowy o charakterze napięciowym.

Czy od stresu można osiwieć?

Badania sugerują związek między silnym stresem a przyspieszonym siwieniem, choć mechanizm nie jest do końca poznany, a proces bywa częściowo odwracalny po ustąpieniu napięcia.

Czy stres może spowodować zawał lub udar?

Silny, przewlekły stres jest jednym z czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i może przyczyniać się do wzrostu ciśnienia tętniczego oraz obciążenia serca, co pośrednio zwiększa ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych.

Jak rozpoznać, że organizm jest przeciążony stresem?

Sygnałem bywa nakładanie się kilku objawów naraz: problemów ze snem, drażliwości, dolegliwości żołądkowych, trudności z koncentracją i chronicznego zmęczenia.

Jakie są nietypowe objawy przewlekłego stresu?

Należą do nich między innymi tiki nerwowe, zgrzytanie zębami, wypadanie włosów czy nawracające infekcje wynikające z osłabienia odporności.

Jak stres wpływa na skórę i włosy?

Podwyższony poziom kortyzolu może nasilać stany zapalne skóry, zaostrzać trądzik czy łuszczycę, a także przyspieszać wypadanie włosów.

Podsumowanie i najważniejsze informacje

Stres to naturalna reakcja organizmu na bodziec zaburzający jego równowagę, a każdy stresor wywołuje kaskadę hormonalną angażującą cały organizm. Gdy stres staje się przewlekły, może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, od problemów ze snem po zwiększone ryzyko chorób serca i zaburzeń metabolicznych.

Jeśli objawy stresu utrzymują się dłużej niż kilka tygodni i zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie, warto nie czekać z konsultacją u psychologa lub lekarza pierwszego kontaktu.

Przypisy 

1. Candeias, Adelinda Araújo, et al. "The interplay of stress, health, and well-being: unraveling the psychological and physiological processes." Frontiers in Psychology 15 (2024): 1471084.
2. Implications for neurodegenerative diseases,„Neurobiology of disease”, 2020, vol. 134(1).
3. R. Hackett, A. Steptoe. Type 2 diabetes mellitus and psychological stress— a modifiable risk factor, „Nature Reviews Endocrinology”, 2017, vol. 13, nr 9.
4. A. Tomiyama, Stress and obesity, „Annual review of psychology”, 2019, vol. 70(1).
5. L. Mei-Yan i inni, Association between psychosocial stress and hypertension: a systematic review and meta-analysis, „Neurological research”, 2017, vol. 39(6).
6. Y. Bo-chen i inni, Chronic stress: a critical risk factor for atherosclerosis, „Journal of International Medical Research”, 2019, vol. 47(4).
7. J. Tenk i inni, Perceived stress correlates with visceral obesity and lipid parameters of the metabolic syndrome: a systematic review and meta-analysis, „Psychoneuroendocrinology”, 2018, vol. 95(1).