Alergie i uczulenia - przyczyny, objawy i leczenie - leki na alergię i suplementy

Czym jest alergia?

Alergia to nadmierna, nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego na substancje zwane alergenami, które u osób zdrowych nie wywołują żadnych objawów uczulenia. Alergeny są najczęściej białkami pochodzącymi z roślin, zwierząt lub substancji takich jak leki czy lateks.

Mechanizm reakcji alergicznej opiera się na immunoglobulinach klasy IgE. Przy pierwszym kontakcie z alergenem organizm „uczula się" - limfocyty B wytwarzają przeciwciała IgE, które łączą się z komórkami tucznymi w tkankach. Przy kolejnym kontakcie komórki te uwalniają histaminę i inne substancje zapalne, wywołując objawy alergii. Skłonność do nadprodukcji IgE jest dziedziczna i nosi nazwę atopii. Do chorób alergicznych IgE-zależnych należą: alergiczny nieżyt nosa, alergiczne zapalenie spojówek, astma alergiczna, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy i wyprysk atopowy.

Warto odróżnić alergię od pojęcia szerszego, jakim jest nadwrażliwość - organizm może reagować nieprawidłowo na różne bodźce (np. zmiany temperatury, ostre przyprawy) bez udziału IgE. Najczęściej alergia mylona jest też z nietolerancją pokarmową, która nie ma podłoża immunologicznego.

Alergia pokarmowa

Alergia pokarmowa to nabyta, patologiczna reakcja układu odpornościowego na określone składniki żywności - najczęściej białka mleka krowiego, jajka, orzechy, ryby i owoce morza, soję oraz pszenicę. Szacuje się, że dotyczy 4-8% dzieci i 1-2% dorosłych, a jej częstość stale rośnie. W odróżnieniu od nietolerancji pokarmowej (np. nietolerancji laktozy), która wynika z niedoboru enzymu i nie angażuje układu odpornościowego, alergia pokarmowa opiera się na reakcji immunologicznej z udziałem immunoglobuliny IgE. Objawy mogą dotyczyć przewodu pokarmowego (ból brzucha, biegunka, wymioty), skóry (pokrzywka, wyprysk, obrzęk naczynioruchowy) oraz układu oddechowego (katar, kaszel, duszność). Najcięższą postacią jest wstrząs anafilaktyczny - stan bezpośredniego zagrożenia życia wymagający natychmiastowego podania adrenaliny (epinefryny w EpiPenie) i wezwania pogotowia. Rozpoznanie alergii pokarmowej opiera się na teście prowokacji pokarmowej, diecie eliminacyjnej i oznaczeniu swoistych przeciwciał we krwi. Leczenie polega przede wszystkim na unikaniu uczulających alergenów. W uzasadnionych przypadkach alergolog może zaproponować immunoterapię (potocznie określane jako odczulanie).

Sprawdź również: Alergia pokarmowa - co to takiego? Jak objawia się alergia pokarmowa i na co można być uczulonym? Diagnostyka i leczenie alergii pokarmowej.

Alergia skórna

Alergia skórna to spektrum zmian skórnych powstających w odpowiedzi na kontakt z alergenem - pokarmowym, wziewnym lub kontaktowym. Do najczęstszych postaci należą: atopowe zapalenie skóry (AZS), pokrzywka alergiczna, alergiczny wyprysk kontaktowy oraz odczyn fotoalergiczny. Objawy obejmują świąd, zaczerwienienie, bąble, grudki, suchość i łuszczenie skóry, a ich lokalizacja i charakter zależą od rodzaju reakcji. Substancje uczulające to m.in. metale (nikiel, kobalt), składniki kosmetyków i detergentów (SLS, konserwanty, kompozycje zapachowe), lateks, pokarmy, leki oraz rośliny. Diagnostyka opiera się na testach skórnych punktowych i płatkowych oraz oznaczeniu poziomu przeciwciał IgE. Testy płatkowe są szczególnie przydatne w rozpoznaniu wyprysku kontaktowego. Podstawą leczenia jest unikanie alergenu oraz stosowanie leków przeciwhistaminowych II generacji (cetyryzyna, lewocetyryzyna, loratadyna, bilastyna, feksofenadyna). W cięższych przypadkach lekarz może zalecić miejscowe glikokortykosteroidy lub (jako nowocześniejszą alternatywę) inhibitory kalcyneuryny (np. pimekrolimus, takrolimus), które nie uszkadzają bariery naskórkowej. Uzupełnieniem leczenia są emolienty, preparaty z pantenolem i alantoiną oraz środki antyseptyczne zapobiegające nadkażeniom bakteryjnym.

Przeczytaj także: Alergia skórna - przyczyny, objawy, leczenie alergii skórnej.

Alergia wziewna

Alergia wziewna to nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego na alergeny zawieszone w powietrzu - pyłki roślin, zarodniki grzybów pleśniowych (Cladosporium, Alternaria), roztocza kurzu domowego oraz alergeny zwierzęce (ślina, sierść). Objawy obejmują wodnisty katar, napady kichania, suchy kaszel, świszczący oddech, duszności oraz zapalenie spojówek - mogą być sezonowe (pyłki) lub całoroczne (roztocza). Charakterystycznym zjawiskiem jest alergia krzyżowa - osoby uczulone na pyłki brzozy czy leszczyny mogą reagować na jabłka, gruszki lub orzechy laskowe, ponieważ zawierają one podobne białka (panalergeny). Objawy alergii krzyżowej wywołują głównie surowe owoce. Diagnostyka opiera się na testach skórnych i oznaczeniu swoistych przeciwciał IgE. Podstawą leczenia są leki przeciwhistaminowe II generacji (cetyryzyna, lewocetyryzyna, loratadyna, feksofenadyna, bilastyna) - nowsze, selektywniejsze i lepiej tolerowane niż preparaty I generacji. W cięższych przypadkach stosuje się glikokortykosteroidy lub kromony. Jedyną metodą przyczynowego leczenia pozostaje immunoterapia alergenowa, która w dłuższej perspektywie może prowadzić do trwałego złagodzenia lub ustąpienia objawów.

Dowiedz się więcej: Alergia wziewna - objawy i leczenie, najczęstsze alergeny, alergia krzyżowa. Jak złagodzić objawy alergii wziewnej u dzieci?.

Objawy alergii

Objawy alergii zależą od rodzaju alergenu i drogi jego wnikania do organizmu, jednak ich wspólnym mechanizmem jest uwalnianie histaminy i innych mediatorów zapalnych. Reakcja przebiega dwufazowo: faza wczesna pojawia się natychmiast po kontakcie z alergenem, faza późna po 6-12 godzinach (jest trudniejsza do leczenia i może trwać wiele dni).

Najczęstsze objawy alergii ze strony górnych dróg oddechowych to wodnisty katar, napady kichania i uczucie zatkania nosa - charakterystyczne dla alergicznego nieżytu nosa. Objawy alergicznego zapalenia spojówek obejmują łzawienie, świąd i zaczerwienienie oczu.

Objawy ze strony dolnych dróg oddechowych m.in. świszczący oddech, duszność, kaszel, mogą wskazywać na objawy astmy. W szczególności, gdy nasilają się sezonowo lub po kontakcie z konkretnym alergenem.

Objawy alergii pokarmowej dotyczą głównie przewodu pokarmowego (ból brzucha, biegunki, wymioty) i skóry (pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy). Objawy alergii skórnej to z kolei świąd, zaczerwienienie, bąble i wyprysk.

Objawy uczulenia mogą być łagodne i przemijające, ale nieleczone prowadzą do przewlekłego stanu zapalnego i uszkodzenia tkanek. Najcięższą reakcją organizmu jest wstrząs anafilaktyczny. To stan bezpośredniego zagrożenia życia wymagający natychmiastowego podania adrenaliny.

Najczęstsze alergeny

Alergeny dzieli się na wziewne, pokarmowe i kontaktowe. W Polsce do najczęstszych alergenów wziewnych należą pyłki roślin m.in. drzew (brzoza, leszczyna, olsza, dąb, jesion), traw, chwastów (bylica, ambrozja, komosa) oraz zarodniki grzybów pleśniowych z rodzaju Cladosporium i Alternaria. Alergia na pyłki ma charakter sezonowy, natomiast uczulenie na roztocza kurzu domowego i alergeny zwierzęce (ślina, sierść kota lub psa) daje objawy przez cały rok.

Wśród alergenów pokarmowych u dzieci dominują alergia na mleko krowie, jajka i soję; u dorosłych - ryby, owoce morza, orzechy, zboża i seler. Osobną grupę stanowią alergeny kontaktowe: metale (nikiel, kobalt), składniki kosmetyków i detergentów, lateks oraz niektóre leki - najczęściej penicylina i niesteroidowe leki przeciwzapalne.

Warto pamiętać o zjawisku alergii krzyżowej. Alergik uczulony na pyłki brzozy może reagować na jabłka, gruszki czy orzechy laskowe, ponieważ zawierają one podobne białka (panalergeny). Objawy alergii krzyżowej wywołują przede wszystkim surowe owoce.

Leczenie alergii

Leki antyalergiczne bez recepty oraz preparaty i suplementy diety wspomagające leczenie alergii ze względu na sposób podania można podzielić na krople do oczu na alergie, tabletki doustne, syropy, tabletki musujące, aerozole do nosa, maści oraz hipoalergiczne kosmetyki: mydła, szampony i balsamy. Zazwyczaj trzeba je stosować długotrwale a w niektórych przypadkach nawet permanentnie, gdyż jest to objawowe leczenie alergii nie przyczynowe.

Poniżej podajemy przykłady na polecane przez lekarzy leki na alergię i inne dostępne w aptece produkty łagodzące objawy alergii:

Tabletki na alergię bez recepty z cetyryzyną

Cetyryzyna to lek przeciwhistaminowy, który hamuje działanie histaminy, czyli substancji odpowiedzialnej za powstawanie objawów alergii takich jak: kichanie, świąd nosa, zaczerwienienie, łzawienie i swędzenie oczu, swędząca i zaczerwieniona pokrzywka skórna.

Wybrane leki z cetyryzyną dostępne w aptece bez recepty:

• Duozinal syrop, 2,5 mg cetyryzyny dichlorowodorku i 58 mg jonów wapnia w 5 ml syropu 
• CONTRAHIST Allergy 5 mg lewocetyryzyny dichlorowodorku – 10 tabletek 
• ALERZINA 10 mg dichlorowodorku cetyryzyny – 10 tabletek 
• LIRRA GEM 5 mg lewocetyryzyny dichlorowodorku- 7 tabletek 
• ALLERTEC WZF 10 mg cetyryzyny dichlorowodorku – 10 tabletek 
• ZYX BIO zawiera 5 mg lewocetyryzyny dichlorowodorku – 7 tabletek 
• AMERTIL BIO 10 mg dwuchlorowodorku cetyryzyny – 10 tabletek

Tabletki na alergię bez recepty z loratadyną

Loratadyna to również lek przeciwhistaminowy, który wybiórczo blokuje receptory histaminowe H1 przez co hamuje działanie histaminy odpowiedzialnej za świąd, pieczenie oczu, alergiczne zapalenie śluzówki nosa i wysypki towarzyszące alergii. Leki z loratadyną nie wywołują senności, co zdarza się w przypadku innych leków antyalergicznych. Wybrane leki z loratadyną dostępne w aptece bez recepty:

• Claritine Allergy 10 mg loratadyny – 10 tabletek 
• LORATADYNA Pylox 10 mg loratadyny – 10 tabletek 
• Hitaxa fast 5mg desloratadyny – 10 tabletek 
• Aleric Deslo Active 5 mg desloratadyny – 10 tabletek

Leki na alergię z feksofenadyną

Feksofenadyna to lek przeciwhistaminowy II generacji, który przeciwdziała procesom zapalnym poprzez blokowanie histaminy, która jest mediatorem prozapalnym zlokalizowanym w błonie śluzowej nosa, żołądka, w płucach i na skórze. Działanie feksofenadyny objawia się poprzez hamowanie odczynów skórnych i hamowanie przepuszczalności błon śluzowych. Substancja znajduje zastosowanie w leczeniu kataru siennego, pokrzywki idiopatycznej, wysypki alergicznej. Przykładowy lek z feksofenadyną dostępny w aptece bez recepty:

• Allegra 120 mg chlorowodorku feksofenadyny – 10 tabletek 

Sztyfty, aerozole i żel do nosa na katar sienny bez recepty

• Xylorin Alergia spray 
• Otrivin Allergy przeciwalergiczny spray do nosa 
• NASIVIN KIDS 0,025% aerozol do nosa dla dzieci (lek na obrzęk błony śluzowej nosa)

Syropy i tabletki musujące z wapnem na alergię, działające wspomagająco:

• Allertec wapno plus – 20 tabletek musujących 
• CALCIUM ALERGO zawiera wapń i witaminę C – tabletki musujące 20 szt. 
• CALCIUM Allergy Syrop z wapnem

Kosmetyki hipoalergiczne przebadane dermatologicznie pod kątem stosowania do skóry skłonnej do alergii:

• PHARMACERIS E EMOTOPIC; Preparat do stosowania w AZS, łuszczycy, egzemie. Od 1. dnia życia dla dzieci i dorosłych 
• EDERIX krem; Krem specjalnie dostosowany do osób z łuszczycą, atopowym zapaleniem skóry lub egzemą 
• CETAPHIL EM; Emulsja micelarna do mycia.

Bywa, że zażywanie wymienionych leków i preparatów na alergię nie daje oczekiwanych rezultatów. Wówczas prowadzący alergolog może wprowadzić leczenie alergii glikokortykosteroidami czyli lekami sterydowymi, które działają przeciwalergicznie i przeciwzapalnie ale mają też szereg działań niepożądanych i powinno się je stosować dopiero gdy leki przeciwhistaminowe są mało skuteczne. Więcej informacji o poszczególnych formułach leków na alergię, ich postaciach farmaceutycznych, przeznaczeniu oraz o zawartych w nich substancjach czynnych można znaleźć w artykule Najlepsze leki na alergię - czyli jakie? Przewodnik po formułach, przeznaczeniu, właściwościach i substancjach czynnych zawartych w lekach na alergię.

Alternatywa farmakoterapii czyli immunoterapia

Immunoterapia (odczulanie) polega na podawaniu pacjentowi coraz większych dawek alergenu co skutkuje powstaniem tolerancji na alergen i zmodyfikowaniem odpowiedzi układu immunologicznego. Procedura trwa minimum trzy lata i jest bardzo kosztowna, ale daje szansę na uwolnienie od alergii na lata a nawet na całkowite wyleczenie.

Odczulanie oraz farmakologiczne leczenie alergii mają swoich zwolenników jak i przeciwników. Ale najważniejsze, aby nie bagatelizować problemu alergii. Nieleczona alergia może prowadzić do szeregu powikłań i schorzeń, które w porównaniu do uciążliwego kataru siennego mają dużo poważniejsze konsekwencje dla zdrowia i życia pacjenta. Skutki nieleczonej alergii to m.in. astma oskrzelowa prowadząca do przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, zapalenie zatok, ucha środkowego, zapalenie nerwu wzrokowego, AZS (Atopowe Zapalenie Skóry).

Jeżeli po zapoznaniu się z naszym artykułem o alergiach podejrzewasz, że masz alergię i uczulenie to zachęcamy Ciebie do odwiedzenia Twojego lekarza pierwszego kontaktu lub alergologa. Skuteczne leki i suplementy na alergię znajdziesz też w dowolnej aptece, a także w aptece internetowej Olmed.

Alergia i jej leczenie - podsumowanie

Alergia objawia się na wiele sposobów - od kataru i łzawienia oczu w sezonie pylenia, przez nieprzyjemne objawy skórne, aż po dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Pierwsze objawy alergii często są bagatelizowane lub mylone z przeziębieniem. Dlatego tak ważne jest, by poznać charakterystyczne symptomy alergii i skonsultować je z lekarzem. Nieleczona alergia zwiększa ryzyko wystąpienia poważniejszych powikłań - w przypadku alergii wziewnej może dojść do rozwoju astmy, a nasilenie objawów z czasem znacząco obniża jakość życia. Wczesna diagnostyka i odpowiednie leczenie farmakologiczne pozwalają skutecznie kontrolować chorobę i cieszyć się pełnią życia niezależnie od rodzaju alergii.

Alergie i uczulenia - najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym się różni alergia od uczulenia?

W praktyce słowa „alergia” i „uczulenie” często są używane zamiennie. Alergia to reakcja układu odpornościowego na substancję, która dla większości osób jest nieszkodliwa. Termin „uczulenie” bywa potocznym określeniem alergii lub nadwrażliwości organizmu. Objawy mogą obejmować katar, wysypkę, łzawienie oczu albo problemy oddechowe. Rozpoznanie konkretnego rodzaju reakcji zwykle wymaga konsultacji lekarskiej i odpowiednich badań.

Jak pokonać alergię bez leków?

Ograniczenie kontaktu z alergenem jest jednym z najważniejszych sposobów łagodzenia objawów alergii bez stosowania leków. Pomocne może być regularne sprzątanie mieszkania, oczyszczanie powietrza i częste pranie pościeli. Osoby uczulone na pyłki często odczuwają poprawę po zamykaniu okien w czasie intensywnego pylenia oraz po prysznicu po powrocie do domu. Ważne jest także dbanie o odpowiednią wilgotność powietrza i zdrowy styl życia wspierający odporność organizmu. W cięższych przypadkach same metody naturalne mogą jednak nie wystarczyć - konieczne jest wówczas przyjmowanie odpowiednio dobranych leków.

Jak wygląda uczulenie na skórze?

Uczulenie skórne może objawiać się zaczerwienieniem, świądem i wysypką. Często pojawiają się drobne krostki, plamy lub bąble przypominające pokrzywkę. Skóra może być sucha, podrażniona i piekąca. Objawy czasami występują po kontakcie z kosmetykami, detergentami, metalami albo po spożyciu określonych produktów. Nasilenie zmian skórnych zależy od rodzaju alergii i indywidualnej reakcji organizmu.

Co można pomylić z alergią?

Objawy alergii można pomylić z infekcją wirusową, przeziębieniem albo zapaleniem zatok. Katar, kaszel i łzawienie oczu często przypominają początki infekcji. Zmiany skórne bywają mylone z chorobami dermatologicznymi lub wysypką infekcyjną. Problemy żołądkowo-jelitowe mogą przypominać nietolerancje pokarmowe albo zatrucie. Dlatego przy nawracających objawach warto wykonać diagnostykę i skonsultować się z lekarzem.

Jakie choroby zaczynają się od alergii?

Alergia może zwiększać ryzyko rozwoju innych chorób związanych z nadreaktywnością układu odpornościowego. U części osób alergiczny katar prowadzi do rozwoju astmy lub nasilenia jej objawów. Często współwystępuje także atopowe zapalenie skóry. Przewlekłe stany zapalne związane z alergią mogą wpływać również na zatoki i drogi oddechowe. Wczesne rozpoznanie i leczenie alergii pomaga zmniejszyć ryzyko powikłań i pogorszenia jakości życia.

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.
2. Jahnz-Różyk, K., Kupczyk, M., Gawlik, R. Alergologia w praktyce klinicznej Część 1. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2023.
3. Renz, H., Allen, K. J., Sicherer, S. H., Sampson, H. A., Lack, G., Beyer, K., & Oettgen, H. C. (2018). Food allergy. Nature reviews Disease primers, 4(1), 1-20.
4. Korbut, R. Farmakologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2017.
5. Obtułowicz, K. Alergologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2016.
6. Schiavoni, G., D'Amato, G., & Afferni, C. (2017). The dangerous liaison between pollens and pollution in respiratory allergy. Annals of Allergy, Asthma & Immunology, 118(3), 269-275.