Alergia wziewna - objawy i leczenie, najczęstsze alergeny, alergia krzyżowa. Jak złagodzić objawy alergii wziewnej u dzieci?

Czym jest alergia wziewna?

Alergia wziewna to nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego, najcześciej związaną z komórkami tucznymi, które uwalniają immunoglobulinę IgE. Pojawia się dopiero po ponownym kontakcie z alergenem. Alergia może rozwinąć się na wiele czynników - jedzenie, pyłki, środki chemiczne. W przypadku alergii wziewnej reakcję powodują różne alergeny zawieszone w powietrzu takie jak m.in. pyłki drzew, traw, roztocza czy zarodniki grzybów pleśniowych.

Objawy alergii wziewnej

Wśród najczęściej występujących objawów alergii wziewnej wymienić można:

• wodnisty katar
• kichanie 
• suchy kaszel
• świszczący oddech 
• duszności
• swędzenie oczu i łzawienie 
• zaczerwienienie i obrzęk błon śluzowych nosa i gardła
• bóle głowy 
• problemy z koncentracją 
• zmęczenie 
• nasilenie atopowego zapalenia skóry 

Objawy alergii wziewnej mogą obejmować szereg dolegliwości, które pojawiają się krótko po kontakcie z alergenami. Najczęściej występuje alergiczny nieżyt nosa - katar jest wodnisty i przejrzysty, towarzyszy mu uczucie zatkanego nosa. U alergików wystąpić mogą częste ataki kichania, zwłaszcza w pobliżu źródeł alergenów takich jak pyłki roślin, sierść zwierząt czy kurz. Kaszel, zwykle suchy i uporczywy, także może się nasilać po kontakcie z alergenem. Dodatkowo, wiele osób skarży się na trudności w oddychaniu, a w bardziej zaawansowanych przypadkach mogą prowadzić do duszności oraz nasilenia objawów chorób układu oddechowego np. astmy oskrzelowej. Mogą pojawić się symptomy alergicznego zapalenia spojówek - swędzenie i łzawienie oczu, połączone z ich zaczerwienieniem i obrzękiem. W wyniku reakcji alergicznej może również dochodzić do podrażnienia błon śluzowych nosa i gardła. W zależności od rodzaju alergii objawy mogą być sezonowe, jak w przypadku pyłków roślin, lub występować przez cały rok, jak ma to miejsce przy alergii na roztocza.

Rodzaje alergenów wziewnych

Alergeny wziewne dzielą się na zewnątrzpochodne i wewnątrzpochodne, w zależności od tego, czy dana substancja występuje w środowisku zewnętrznym czy wewnętrznym (np. w domu alergika). Do alergenów zewnątrzpochodnych zalicza się pyłki roślin (takie jak pyłki traw, chwastów, drzew) oraz niektóre gatunki pleśni, natomiast do wewnątrzpochodnych – alergeny pochodzące od kurzu domowego, zwierząt (np. karaluchów, psów, kotów, świnek morskich, myszy, królików), pleśni i lateksu. Alergeny wziewne dzielą się również na sezonowe, jak pyłki roślin, które występują w określonym czasie pylenia oraz całoroczne jak alergeny roztoczy kurzu domowego, obecne przez cały rok. Interesującym zjawiskiem jest to, że osoby uczulone na pyłki roślin, np. brzozy, mogą także reagować na pokarmy, które mają podobny skład białkowy, jak np. jabłka. Zjawisko to nazywane jest reakcją krzyżową.

W Polsce najczęściej występują alergie na:

• trawy
• drzewa: brzoza, leszczyna, olsza, topola, jesion, dąb
• rośliny astrowate: bylica, ambrozja
• komosę
• pokrzywę
• babkę
• szczaw
• zarodniki grzybów pleśniowych z rodzaju Cladosporium i Alternaria 

Innym powszechnym alergenem są pleśnie, takie jak Cladosporium, Alternaria czy Aspergillus, które znajdują się w glebie oraz na martwych roślinach, a ich stężenie wzrasta szczególnie wiosną i jesienią. Pleśnie w domach rozwijają się w wilgotnych warunkach, np. przy złej wentylacji czy suszeniu ubrań wewnątrz. Powszechnie spotyka się alergie na kurz domowy, głównie wydaliny roztoczy. Roztocza preferują wilgotne, ciepłe środowisko, a ich alergeny uwalniają się podczas odkurzania lub strzepywania pościeli. Alergeny pochodzące od zwierząt domowych, głównie z ich śliny, mogą unosić się w powietrzu i wywoływać reakcje alergiczne nawet bez bezpośredniego kontaktu z pupilem.

Alergia krzyżowa

Alergia krzyżowa to zjawisko, w którym jedno przeciwciało reaguje z dwoma różnymi alergenami. W kontekście alergii wziewnych, najczęściej dotyczy to alergenów z tej samej grupy, takich jak pyłki roślin (np. pyłki traw), ale może także występować pomiędzy różnymi grupami alergenów, na przykład pomiędzy pyłkiem drzew (leszczyna, brzoza) a niektórymi owocami i warzywami (np. jabłkami, orzechami, selerem). Reaktywność krzyżowa jest skomplikowanym zjawiskiem i często bywa mylona z współwystępowaniem uczuleń na kilka różnych alergenów. Panalergeny, czyli grupy białek występujące zarówno w pyłkach roślin, jak i w innych częściach roślin (np. owocach i warzywach), odgrywają kluczową rolę w tym procesie. U niektórych osób reakcje krzyżowe między alergenami wziewnymi a pokarmami mogą prowadzić do nadwrażliwości na określone produkty spożywcze. Przykładem jest zjawisko alergii błony śluzowej jamy ustnej (ang. Oral Allergy Syndrome), które występuje u części osób uczulonych na pyłki leszczyny - mogą pojawić się objawy alergii po spożyciu niektórych owoców (np. jabłek, gruszek, brzoskwiń) oraz orzechów laskowych. Podobnie, osoby uczulone na pyłek olszy mogą reagować na owoce, takie jak jabłka, gruszki czy brzoskwinie, choć nie zawsze jest jasne, czy wynika to z reakcji krzyżowych z alergenami pyłku olszy, czy z współwystępowania uczulenia na pyłek olszy i brzozy. Warto podkreślić, że objawy alergii krzyżowej występują głównie po spożyciu świeżych owoców, ponieważ alergeny odpowiedzialne za reakcje miejscowe w jamie ustnej są wrażliwe na temperaturę. Obróbka termiczna owoców takie jak pieczenie, gotowanie czy pasteryzacja zwykle sprawia, że alergeny stają się mniej aktywne, co pozwala na spożycie przetworzonych owoców bez późniejszego wystąpienia objawów. Dodatkowo, największa koncentracja alergenów znajduje się zazwyczaj w skórce owoców, dlatego obieranie owoców może zmniejszyć nasilenie reakcji alergicznych.

Leczenie alergii wziewnej

W diagnostyce wykorzystywane są testy skórne oraz testy alergiczne na występowanie swoistych przeciwciał IgE we krwi.

Podstawą leczenia alergii wziewnej jest stosowanie leków antyhistaminowych. Można je podzielić na preparaty pierwszej i drugiej generacji. Leki pierwszej generacji, takie jak antazolina, hydroksyzyna, dimenhydrynat, prometazyna, klemastyna, difenhydramina czy ketotifen, działają poprzez blokowanie receptorów H1 histaminy, ale mają również wpływ na inne receptory, takie jak cholinergiczne, adrenergiczne i serotoninowe, co sprawia, że są lekami nieselektywnymi. W wyniku tego mogą wywoływać liczne efekty uboczne, w tym senność, osłabienie koncentracji, suchość w ustach, trudności w oddawaniu moczu, zaparcia, zaburzenia widzenia, osłabienie oraz nudności. Z tego powodu leki te są obecnie rzadko stosowane na rzecz nowszych, bezpieczniejszych alternatyw, jakimi są leki drugiej generacji.

Leki przeciwhistaminowe drugiej generacji, takie jak azelastyna (dla przykładu – spray Acatar Allergy), cetyryzyna (Zyrtec UCB), feksofenadyna (Allegra), lewocetyryzyna (Lirra Gem), loratydyna (Claritine), desloratadyna (Aleric Deslo Active), bilastyna (Bilastyna Hitaxa) i inne, działają selektywnie na receptor H1 histaminy i w mniejszym stopniu przenikają do ośrodkowego układu nerwowego. Dzięki temu są lepiej tolerowane przez pacjentów i wywołują mniej działań niepożądanych w porównaniu do leków pierwszej generacji. W tej grupie leków znajdują się preparaty, które różnią się stopniem przenikania przez barierę krew-mózg. Przykładowo cetyryzyna i lewocetyryzyna mogą powodować senność, dlatego powinny być unikane przez osoby prowadzące pojazdy. Z kolei feksofenadyna i bilastyna (Clatra) przenikają do mózgu w najmniejszym stopniu, co sprawia, że wywołują najmniej efektów ubocznych. Ponadto, niektóre leki, jak loratydyna czy rupatadyna, oprócz działania przeciwhistaminowego, hamują także wytwarzanie mediatorów reakcji zapalnej, co może przynieść dodatkowe korzyści w leczeniu alergii.

Leki przeciwalergiczne dla dorosłych najczęściej występują pod postacią tabletek na alergię i - rzadziej - syropów przeciwalergicznych, natomiast miejscowe łagodzenie objawów odbywa się przy pomocy sprayów na katar alergiczny oraz kropli do oczu na alergię. 

W przypadkach, gdy leki przeciwhistaminowe są niewystarczająco skuteczne, lekarz może zalecić inne terapie, takie jak glikokortykosteroidy (doustne, wziewne, zastrzyki, maści) oraz kromony (aerozole, krople do nosa, preparaty do nebulizacji). Inną opcją jest immunoterapia, czyli odczulanie, które polega na stopniowym podawaniu preparatów zawierających kontrolowane stężenie alergenu, co w dłuższym okresie może prowadzić do złagodzenia lub całkowitego ustąpienia objawów alergii. Alternatywą dla tradycyjnych leków przeciwhistaminowych mogą być naturalne środki, które zmniejszają wydzielanie histaminy. Do roślin wykazujących takie działanie należą m.in. czarnuszka siewna, pachnotka zwyczajna, wiesiołek dwuletni, tarczyca bajkalska oraz rumianek pospolity.

Alergia wziewna - najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak leczyć alergię wziewną?

Leczenie alergii wziewnej polega przede wszystkim na ograniczaniu kontaktu z alergenami wywołującymi objawy. W wielu przypadkach stosuje się leki przeciwhistaminowe, które pomagają zmniejszyć katar, kichanie i świąd. U części osób lekarz może zalecić także glikokortykosteroidy donosowe lub leki wziewne. Skuteczną metodą bywa również immunoterapia alergenowa, czyli odczulanie. Ważne jest także regularne sprzątanie mieszkania, oczyszczanie powietrza i unikanie czynników nasilających objawy.

Co jest najlepsze na alergię wziewną?

Nie ma jednego uniwersalnego sposobu najlepszego dla wszystkich osób z alergią wziewną. Duże znaczenie ma rozpoznanie konkretnego alergenu i unikanie kontaktu z nim. W łagodzeniu objawów często pomagają leki przeciwhistaminowe oraz preparaty donosowe. Niektóre osoby dobrze reagują na odczulanie, które może zmniejszyć nasilenie alergii w dłuższej perspektywie. Ważne jest również dbanie o czyste powietrze w domu i ograniczenie ekspozycji na kurz oraz pyłki.

Jakie są objawy alergii wziewnej?

Objawy alergii wziewnej najczęściej dotyczą nosa, oczu i dróg oddechowych. Typowe są kichanie, wodnisty katar oraz uczucie zatkanego nosa. Często pojawia się także swędzenie oczu, łzawienie i kaszel. U niektórych osób występują duszności lub świszczący oddech, szczególnie gdy współistnieje astma. Objawy mogą mieć charakter sezonowy lub utrzymywać się przez cały rok.

Jakie są przykłady alergenów wziewnych?

Do najczęstszych alergenów wziewnych należą pyłki traw, drzew i chwastów. Wiele osób uczulają także roztocza kurzu domowego oraz sierść zwierząt. Objawy mogą wywoływać również pleśnie i zarodniki grzybów unoszące się w powietrzu. U niektórych reakcje alergiczne pojawiają się po kontakcie z dymem lub silnymi substancjami drażniącymi. Rodzaj alergenu wpływa na okres i nasilenie objawów.

Do czego prowadzi nieleczona alergia wziewna?

Nieleczona alergia wziewna może znacząco pogarszać komfort życia i codzienne funkcjonowanie. Przewlekły stan zapalny może prowadzić do problemów z zatokami oraz częstszych infekcji dróg oddechowych. U części osób rozwija się także astma lub nasilają się jej objawy. Długotrwałe symptomy alergii mogą powodować problemy ze snem, zmęczenie i trudności z koncentracją, dlatego warto odpowiednio wcześnie rozpoznać alergię i wdrożyć leczenie.

Przypisy

1. Jahnz-Różyk, K., Kupczyk, M.,Gawlik, R. Alergologia w praktyce klinicznej Część 1. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2023.

2. Korbut, R. Farmakologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2017.

3. Obtułowicz, K. Alergologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2016.

4. Schiavoni, G., D'Amato, G., & Afferni, C. (2017). The dangerous liaison between pollens and pollution in respiratory allergy. Annals of Allergy, Asthma & Immunology, 118(3), 269-275.