Złocień maruna - właściwości, działanie i zastosowanie. Czym jest wrotycz maruna i w jakich sytuacjach wykorzystuje się tę roślinę?

Złocień maruna jako surowiec zielarski

Złocień maruna, inaczej wrotycz maruna (łac. Tanacetum parthenium L.) należy do rodziny Asteraceae (asterowate). Jest byliną przypominającą stokrotkę, rumianek. Rośnie wzdłuż dróg, na polach, nieużytkach oraz wzdłuż granic lasów. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa febrifugia, oznaczającego "obniżający gorączkę". Jest to krótka, krzaczasta, aromatyczna bylina osiągająca wysokość 0,3–1 m. Jej żółto-zielone liście mają zazwyczaj mniej niż 8 cm długości. Kwiat o średnicy około 2cm ma białe płatki i żółty środek. Kwitnie od czerwca do października. Złocień maruna przypomina kwiaty rumianku pospolitego (łac. Matricaria chamomilla), z którym czasami jest mylona. Pochodzi z Półwyspu Bałkańskiego. Obecnie jest spotykana w Australii, Europie, Chinach, Japonii i Afryce Północnej. W połowie XIX wieku roślina została wprowadzona do Stanów Zjednoczonych.

Złocień maruna - do czego dawniej używano to zioło?

Złocień maruna (ang. feverfew), historycznie klasyfikowana w pięciu różnych rodzajach, była znana pod wieloma nazwami botanicznymi, w tym Chrysanthemum parthenium i Matricaria parthenium. Jej powszechna nazwa angielska "feverfew” pochodzi od tradycyjnego zastosowania jako środek przeciwgorączkowy. Starożytni Grecy nazywali ją „Parthenium” nawiązując do legendy o jej leczniczym zastosowaniu, gry ziele podawano osobie, która spadła z Partenonu. Roślina ta była używana w leczeniu szerokiego zakresu dolegliwości takich jak zapalenie stawów, astma, bóle głowy, zaburzenia menstruacyjne, gorączka, problemy trawienne . Była również znana jako „aspiryna średniowieczna” z powodu swoich właściwości przeciwbólowych i przeciwzapalnych. W różnych regionach Ameryki Środkowej i Południowej była stosowana w leczeniu kolki, bólu nerek, porannych nudności i problemów trawiennych. Używano jej również jako środka owadobójczego oraz w leczeniu przeziębień. Co ciekawe, podawana była jako antidotum na nadmierne spożycie opium.

Złocień maruna - składniki aktywne

Najważniejsze związki aktywne biologicznie w złocieniu maruna to laktony seskwiterpenowe, a w szczególności partenolid. Związek ten stanowi do 85% wszystkich seskwiterpenów w roślinie, których wykryto ponad 30 m.in. artecanin, artemorin, costunolid i partenolid. Niektóre z tych związków mają działanie spazmolityczne, czyli pomagają rozluźniać mięśnie gładkie. Z rośliny wyizolowano także kilka flawonoidów takich jak kwercetyna, luteolina i apigenina. Złocień maruna zawiera również olejki eteryczne, w których głównym składnikiem jest kamfora (56,9%), a także kamfen, p-cymen i octan bornylu. Zidentyfikowano także inne substancje, takie jak α-pinen, β-pinen i eugenol. Dodatkowo, z korzeni rośliny wyizolowano kumarynę izofraxidynę oraz związek 9-epipectachol B, a także (2-glicerol)-O-koniferaldehyd.

Złocień maruna – działanie ziela

Ekstrakt z rośliny wykazuje właściwości przeciwzapalne. Głównym składnikiem odpowiedzialnym za tę aktywność jest partenolid, który hamuje szlaki sygnalizacyjne odpowiedzialne za rozwój procesu zapalnego. Roślina zmniejsza również produkcję prostaglandyn, co bezpośrednio przyczynia się do jej aktywności przeciwzapalnej. Wykorzystywana jest także ze względu na swoje właściwości przeciwmigrenowe. Ponadto oddziałuje spazmolitycznie, czyli hamuje skurcze mięśni gładkich. Opisywany jest również wpływ złocienia maruny na proces krzepnięcia krwi. Wykazuje on działanie antyagregacyjne, co jest istotne w zapobieganiu powstawania zakrzepów. Parthenolid ogranicza uwalnianie serotoniny z płytek krwi, zmniejszając ich agregację. Ponadto, reaguje z grupami tiolowymi (-SH) w komórkach płytek, obniżając ich reaktywność. Roślina wpływa również na szlaki zapalne m.in. NF-κB, które są związane z procesami aktywacji płytek. Ekstrakt ze złocienia hamuje uwalnianie histaminy z komórek tucznych (działanie przeciwalergiczne) oraz działa przeciwbakteryjnie.

Złocień maruna a migrena i ból głowy

Złocień maruna zyskał szczególną uwagę ze względu na swoje potencjalne zastosowanie w leczeniu migreny (o której więcej informacji znajduje się w artykule Migrena - przyczyny i sposoby leczenia migrenowego bólu głowy. Jak rozpoznać objawy migreny i kiedy pacjent powinien zgłosić się do specjalisty neurologii?). Pierwsze doniesienia o skuteczności tej rośliny w łagodzeniu bólów migrenowych pojawiły się w 1978 roku, kiedy pacjentka, stosując codziennie trzy liście przez dziesięć miesięcy, całkowicie pozbyła się migren. Badania kliniczne wykazały, że najbardziej skuteczne są preparaty zawierające kontrolowane ilości parthenolidu, bioaktywnego składnika złocienia maruny. Okazało się, że złocień maruna może zmniejszać częstotliwość i nasilenie migren. Parthenolid wykazuje działanie przeciwzapalne, obniżając poziom tlenku azotu oraz blokując uwalnianie neuropeptydu CGRP (peptyd związany z genem kalcytoniny), który odgrywa istotną rolę w patogenezie migren. Roślina ta wykazuje również działanie neuroprotekcyjne, chroniąc komórki mózgowe przed uszkodzeniami oksydacyjnymi. Dodatkowo, badania nad wodnym ekstraktem ze złocienia maruny wskazują, że może on zmniejszać uwalnianie prostaglandyny E2 (PGE2), działając przeciwzapalnie.

Złocień maruna a gorączka

Złocień maruna może obniżać gorączkę dzięki działaniu przeciwzapalnemu. Dzieje się to głównie poprzez hamowanie produkcji m.in. prostaglandyny E2, która jest odpowiedzialna za podwyższanie temperatury ciała. Parthenolid dodatkowo wpływa na redukcję stanów zapalnych i modulację cytokin prozapalnych takich jak m.in. IL-1β.

Złocień maruna - dawkowanie suplementów diety

Zaleca się, by suplementy diety ze złocieniem maruna były standaryzowane na zawartość co najmniej 0,2% partenolidu. Złocień maruna dostępny jest w aptekach w formie suszu, nalewki, kapsułek i tabletek. Najczęściej zalecane dawki w zależności od postaci preparatu to:

• ekstrakt w kapsułkach od 50 do 250 mg (od 0,2 do 0,6 mg partenolidu). 
• nalewka: 5-20 kropli na dobę 
• napar: 3 razy dziennie 

Preparaty należy stosować zgodnie z zaleceniami producenta.Osoby przyjmujące leki przed użyciem powinny skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Złocień maruna – interakcje z lekami

Przy jednoczesnym stosowaniu preparatów zawierających złocień maruna i niektórych grup leków może dojść do interakcji. W szczególności są to leki przeciwkrzepliwe, przeciwpłytkowe, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), salicylany oraz leki trombolityczne (fibrynolityczne).

Złocień maruna - przeciwwskazania do stosowania i działania niepożądane

Złocień maruna powinien być unikany w czasie ciąży, ponieważ niektóre z jego substancji czynnych mogą prowadzić do poronienia lub przedwczesnego porodu. Nie zaleca się również stosowania u dzieci poniżej 2. roku życia. Złocień maruna nie powinien być stosowany przed operacjami ani przez osoby z zaburzeniami krzepnięcia (lub przyjmujące leki wpływające na proces krzepnięcia) oraz uczulone na rośliny z rodziny astrowatych. Przerwanie leczenia po dłuższym stosowaniu może prowadzić do tzw. „zespołu po-złocieniowego” (nerwowość, ból głowy, sztywność, zmęczenie, zaburzenia snu, napięcie) a sama roślina może powodować reakcje alergiczne takie jak zapalenie skóry. Bardzo rzadko obserwuje się skutki uboczne takie jak opuchnięcie warg, utrata smaku, suchość języka, uczucie gorzkiego smaku w ustach.

• Ciąża i karmienie piersią: Unikać stosowania złocienia maruny w czasie ciąży i karmienia piersią z powodu potencjalnego ryzyka.
• Stosowanie u dzieci: Nie zaleca się stosowania u dzieci poniżej 2. roku życia.
• Interakcje z lekami: Zachować ostrożność przy stosowaniu razem z lekami przeciwzakrzepowymi oraz niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi (NLPZ).
• Alergie: Należy zachować ostrożność, jeśli pacjent jest uczulony na rośliny z rodziny astrowatych.
• Przedoperacyjne: Przerwać stosowanie przed operacją, aby uniknąć ryzyka krwawienia.
• Stosowanie długoterminowe: Brak danych na temat bezpieczeństwa długoterminowego - zaleca się regularne monitorowanie.

Przypisy

1. Kashkooe A, Jalali A, Zarshenas MM, Hamedi A. Exploring the Phytochemistry, Signaling Pathways, and Mechanisms of Action of Tanacetum parthenium (L.) Sch.Bip.: A Comprehensive Literature Review. Biomedicines. 2024 Oct 10;12(10):2297.
2. ATAOLLAHI, Mohammadreza, et al. Evaluation of anticoagulant and inflammatory effects of Tanacetum parthenium (L.) in a randomized controlled clinical trial. Journal of Herbal Medicine, 2022 Dec, 36: 100613. 
3. Recinella L, Chiavaroli A, di Giacomo V, Antolini MD, Acquaviva A, Leone S, Brunetti L, Menghini L, Ak G, Zengin G, Di Simone SC, Ferrante C, Orlando G. Anti-Inflammatory and Neuromodulatory Effects Induced by Tanacetum parthenium Water Extract: Results from In Silico, In Vitro and Ex Vivo Studies. Molecules. 2020 Dec 23;26(1):22. 
4. Rajapakse T, Davenport WJ. Phytomedicines in the Treatment of Migraine. CNS Drugs. 2019 May;33(5):399-415.
5. Moscano F, Guiducci M, Maltoni L, Striano P, Ledda MG, Zoroddu F, Raucci U, Villa MP, Parisi P. An observational study of fixed-dose Tanacetum parthenium nutraceutical preparation for prophylaxis of pediatric headache. Ital J Pediatr. 2019 Mar 12;45(1):36.
6. Lamer-Zarawska, Eliza. Fitoterapia i leki roślinne. Red. . : PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2013, 
7. Pareek A, Suthar M, Rathore GS, Bansal V. Feverfew (Tanacetum parthenium L.): A systematic review. Pharmacogn Rev. 2011 Jan;5(9):103-10.