Prolaktyna - normy, badanie, interpretacja wyników. Czym jest prolaktyna i jakie funkcje pełni w organizmie? Co oznacza niski lub wysoki poziom prolaktyny?

Funkcje prolaktyny w organizmie - co to za hormon?

Prolaktyna to hormon produkowany przez przedni płat przysadki mózgowej. Funkcję wydzielniczą prolaktyny pełni także macica, gruczoły piersiowe, jądra, prostata, komórki tkanki tłuszczowej i skóra, jednak w znacznie mniejszym stopniu. Prolaktyna występuje we krwi zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. W ciele kobiety jej główna funkcja to przygotowanie gruczołów piersiowych do laktacji i stymulowanie wydzielania mleka. U obu płci wpływa na czynność gonad (jądra u mężczyzn, jajniki u kobiet) i wydzielanych przez nie hormonów płciowych – testosteronu oraz estrogenów. Jest także niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu immunologicznego i nerwowego. Jej poziom znacznie wzrasta w sytuacjach stresowych. Z tego powodu zaklasyfikowana jest do tzw. „hormonów stresu”. Pod kątem budowy prolaktyna składa się ze 198 aminokwasów. Wydzielanie tego hormonu podlega zmianom w ciągu doby. W regulowaniu tego procesu bierze udział m.in. dopamina i estrogeny. Dopamina zmniejsza wydzielanie prolaktyny w podwzgórzu, a z kolei estrogeny pobudzają jej produkcję.

Prolaktyna – normy

Norma prolaktyny zależy od płci, a u kobiet jest różna w zależności od fazy cyklu. Poziom prolaktyny we krwi zmienia się także w ciągu dnia. Uśredniając, stężenie prolaktyny u mężczyzn wynosi 2,0-15,0 μg/l, u kobiet w pierwszej fazie cyklu od 4,7 do 25,0 μg/l, a w drugiej fazie cyklu od 4,7 do 40 μg/l. U kobiet ciężarnych prolaktyna stopniowo wzrasta wraz z rozwojem ciąży, pod koniec osiągając wartości nawet 400 μg/l. Stężenie prolaktyny w organizmie jest także wysokie w okresie karmienia piersią.

Tabela 1. Normy prolaktyny u kobiet i mężczyzn.

Przekroczona norma prolaktyny – rozpoznanie hiperprolaktynemii

Hiperprolaktynemia to stan, w którym stężenie prolaktyny we krwi jest wyższe niż w przyjętych normach. Zakres referencyjny może nieznacznie różnić się w zależności od laboratorium. U kobiet w fazie folikularnej cyklu menstruacyjnego za górną granicę stężenia hormonu uznaje się 23-25 μg/l, a w fazie lutealnej – 40 μg/l. Wysokie stężenie prolaktyny niekorzystnie wpływa na pracę organizmu, w tym jest przyczyną niepłodności u kobiet i mężczyzn. U mężczyzn wzrost stężenia prolaktyny znacząco obniża stężenie testosteronu oraz zmniejsza się produkcja plemników, prowadząc do niepłodności. U kobiet hiperprolaktynemia powoduje zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, zmiany skórne i wzrost masy ciała. Gdy utrzymuje się przewlekle może doprowadzić do hipogonadyzmu z powodu zahamowania wydzielania hormonów LH i FSH, hamując dojrzewanie pęcherzyka Graafa oraz zmniejszając wydzielanie estradiolu i progesteronu.

Wysoka prolaktyna - przyczyny fizjologiczne

Zbyt wysoka prolaktyna może występować nie tylko w stanach chorobowych, ale przejściowo także w wyniku działania różnych naturalnych czynników. Przejściowy niewielki nadmiar prolaktyny obserwuje się po spożyciu posiłku, wysiłku fizycznym, stosunku płciowym, stymulowaniu brodawek sutkowych oraz pod wpływem stresu emocjonalnego. Stężenie prolaktyny znacznie wzrasta w okresie ciąży i u kobiet karmiących piersią.

Przyczyny podwyższonej prolaktyny (hiperprolaktynemia)

Najczęstszą przyczyną wysokiego poziomu prolaktyny jest guz przysadki wydzielający ten hormon (gruczolak przysadki). Wśród innych potencjalnych przyczyn wymienić można niedoczynność tarczycy, niewydolność nerek i wątroby, zespół policystycznych jajników (PCOS), wzrost stężenie hormonu TRH i wazoaktywnego peptydu jelitowego (VIP), półpasiec, uraz klatki piersiowej, uraz głowy. Ponadto stężenie prolaktyny może wzrosnąć przy dłuższym stosowaniu diety wysokobiałkowej i wysokotłuszczowej, a także przy spożywaniu alkoholu i paleniu papierosów. Podwyższona prolaktyna może być efektem stosowania niektórych leków takich jak m.in.:

• opioidy
• leki przeciwdrgawkowe
• leki znieczulające
• estrogeny np. doustna antykoncepcja hormonalna, hormonalna terapia zastępcza
• neuroleptyki (molindon, pimozyd, haloperidol, chlorpromazyna, perfenazyna)
• leki hipotensyjne – werapamil, labetalol, rezerpina
• inhibitor syntezy dopaminy – alfa-metyldopa
• antagoniści receptorów dopaminowych – metoklopramid
• leki antyhistaminowe – ranitydyna, cymetydyna
• leki przeciwdepresyjne – chlorimipramina, fluoksetyna, amitryptylina

Niski poziom prolaktyny - przyczyny

Zbyt niski poziom prolaktyny jest bardzo rzadko spotykanym zaburzeniem. Niedobór tego hormonu może być związany z uszkodzeniem lub niedoczynnością przysadki mózgowej, ale także przy stosowaniu niektórych leków. Zaliczamy do nich m.in. agonistów dopaminy, lewodopę, klonidynę oraz niektóre leki przeciwlękowe. Niska prolaktyna może być także obserwowana przy zatruciu sporyszem.

Wysoki poziom prolaktyny – objawy

Objawy hiperprolaktynemii będą różne u kobiet i mężczyzn. W grupie kobiet można zaobserwować:

• zmniejszenie obfitości a nawet zanik krwawień miesięcznych
• nieregularne miesiączki
• problemy z zajściem w ciążę
• suchość pochwy
• dyskomfort podczas stosunków płciowych
• obniżenie libido
• produkcja mleka przez gruczoły sutkowe
• występowanie nietypowego owłosienia na twarzy i ciele (hirsutyzm)
• trądzik
• osteoporoza

U mężczyzn objawy nadmiaru prolaktyny to m.in. :

• zaburzenia erekcji
• niepłodność
• spadek libido
• mlekotok
• ginekomastia
• zmniejszenie masy mięśniowej
• zmniejszenie owłosienia płciowego
• zmiany trądzikowe
• obniżenie gęstości kości, prowadzące do osteoporozy.

U pacjentów z guzem przysadki mózgowej dodatkowo pojawić się mogą bóle głowy i zaburzenia widzenia, a także zmniejszona produkcja gonadotropin.

Kiedy wykonać badanie prolaktyny?

W celu wykonania badania poziomu prolaktyny pobierana jest krew żylna. Pobranie krwi do badań powinno się odbyć na czczo pomiędzy 7 a 9 rano, a maksymalnie do 3 godzin po obudzeniu się. U kobiet krew powinna zostać pobrana w 2-5 dniu cyklu miesiączkowego. Na dzień przed badaniem, aby nie zafałszować wyników, nie należy odbywać stosunków seksualnych, stymulować brodawek piersiowych ani intensywnie ćwiczyć.

Podwyższony poziom prolaktyny - leczenie

Leczenie zbyt wysokiego poziomu prolaktyny dostosowane jest do choroby ją wywołującej. W przypadku guzów prolaktynowych przeprowadzane jest leczenie farmakologiczne przy zastosowaniu leków dopaminergicznych. Kiedy to nie wystarcza stosuje się leczenie operacyjne - usunięcie guza przez neurochirurga.

Naturalne obniżanie stężenia prolaktyny we krwi przy stresie emocjonalnym

Czasami zbyt wysoki poziom prolaktyny nie jest powodowany żadną chorobą, lecz stresem emocjonalnym. W celu ograniczenia negatywnego wpływu stresu na funkcjonowanie organizmu warto zainteresować się tematem adaptogenów. Adaptogeny to rośliny o właściwościach regulujących. Zmniejszają szkody, jakie stres wyrządza naszemu ciału. Do popularnych adaptogenów zalicza się takie rośliny jak:

• ashwagandha
• schisandra
• różeniec górski
• gotu kola
• żeń-szeń

Inną skuteczną metodą w radzeniu sobie z nadmiernym jest także psychoterapia. Jej celem jest korekta zaburzeń przeżywania i zachowania a także złagodzenie objawów i usunięcie przyczyn nadmiernego stresowania się, w tym modyfikacja cech osobowości, które to powodują. Podczas psychoterapii pacjent uczy się nowych wzorców reagowania i zachowania. Dobrym uzupełnieniem terapii stresu jest medytacja, joga, aromaterapia, kontrola oddechu, behawioralny trening relaksacyjny oraz regularna aktywność fizyczna. W aromaterapii popularne są antystresowe olejki: lawendowy, cytrynowy, melisowy i rozmarynowy.

Przypisy

1. Badowska-Kozakiewicz A. Patofizjologia człowieka. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2013.
2. Solnica B. Diagnostyka laboratoryjna. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2019.
3. Jacob, B., & Pita, M. R. T. (2023). Prolactin. In Encyclopedia of Sexual Psychology and Behavior (pp. 1-4). Cham: Springer International Publishing.
4. Al-Karagholi, M. A. M., Kalatharan, V., Ghanizada, H., Gram, C., Dussor, G., & Ashina, M. (2023). Prolactin in headache and migraine: A systematic review of clinical studies. Cephalalgia, 43(2); 1-19.
5. Glezer, A., Santana, M. R., Bronstein, M. D., Donato Jr, J., & Jallad, R. S. (2023). The interplay between prolactin and cardiovascular disease. Frontiers in endocrinology, 13(2); 1-17.
6. Z. Zdrojewicz, K. Minczakowska, K. Klepacki. Rola aromaterapii w medycynie, „Family Medicine & Primary Care Review”, 2014, vol. 16(4).