Kiedy nie stosować probiotyków? Czy profilaktycznie probiotyki można brać codziennie? W jakich sytuacjach probiotyki mogą zaszkodzić?

Czy probiotyki zawsze pomagają i czy można brać je codziennie profilaktycznie? Sprawdź, kiedy ich stosowanie może zaszkodzić, jakie są główne przeciwwskazania oraz jak bezpiecznie wspierać mikrobiotę jelitową.

Probiotyki od dawna kojarzą się z preparatami, które można stosować niemal w każdej sytuacji. Używane są w trakcie i po antybiotykoterapii, przy biegunce, jak również w ramach profilaktyki zaburzeń mikroflory i poprawy odporności. Warto jednak wiedzieć, że probiotyki to nie tylko dodatek do diety, który każdy może stosować. W jakich sytuacjach są pomocne, a kiedy lepiej z nich zrezygnować?

Czym są probiotyki i jak działają na jelita?

Probiotyki to żywe drobnoustroje (mikroorganizmy), które w odpowiednich ilościach wywierają korzystny efekt zdrowotny. Zalicza się do nich m.in. bakterie z rodzaju Lactobacillus (pałeczki kwasu mlekowego, Bifidobacterium, a także drożdżaki Saccharomyces boulardii. Wśród naturalnych źródeł probiotyków wymienić można fermentowane produkty mleczne oraz kiszonki. W aptekach dostępne są zarówno leki, jak i suplementy diety z probiotykami. Prebiotyki z kolei to substancje nie ulegające trawieniu, które wspomagają wzrost korzystnej flory jelitowej - stanowią pożywkę dla korzystnych bakterii. Preparaty zawierające zarówno probiotyk, jak i prebiotyk noszą nazwę symbiotyków.

Głównym zadaniem probiotyków jest wspieranie mikrobioty jelitowej, czyli naturalnych miekoorganizów występujących w przewodzie pokarmowym. Niektóre szczepy probiotyczne mogą pomagać w przywróceniu proporcji zdrowych bakterii jelitowych po leczeniu antybiotykami, infekcjach czy biegunce. Dodatkowo mogą wspierać prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego i pokarmowego. Aktywność probiotyków zależy od konkretnego szczepu oraz dawki.

Jak i kiedy przyjmować probiotyki?

Większość probiotyków dostępnych w sprzedaży ma status suplementów diety, a nie produktów leczniczych. W praktyce oznacza to, że wymagania dotyczące potwierdzania skuteczności oraz kontroli bezpieczeństwa są inne niż w przypadku leków. Przed zakupem konkretnego preparatu warto więc dokładnie sprawdzić jego skład, w tym zastosowane szczepy oraz dostępne dane dotyczące ich działania.

Warto sprawdzić czy dany produkt był oceniany w badaniach klinicznych w jednostce chorobowej lub problemie, z którym chcemy sobie poradzić. Przykładowo inne szczepy są polecane przy biegunkach, IBS czy antybiotykoterapii.

Czy probiotyki można brać codziennie?

Probiotyki bywają traktowane podobnie jak codzienne witaminy, które można przyjmować bez konkretnego powodu, nawet cały czas. Jednak według dostępnych badań, u osób zdrowych regularne przyjmowanie probiotyków nie zwiększało istotnie różnorodności mikroflory jelitowej. Profilaktyczna suplementacja probiotyków bez wyraźnej potrzeby nie musi przynosić zauważalnych korzyści zdrowotnych.

Zazwyczaj zaleca się przyjmowanie probiotyków w konkretnych sytuacjach jak antybiotykoterapia, zaburzenia mikroflory, biegunka, zespół jelita drażliwego czy niektóre inne dolegliwości ze strony układu pokarmowego.

Nie powinno się natomiast automatycznie traktować probiotyku jako stałego elementu diety osoby bez problemów zdrowotnych.

Probiotyki a antybiotyki

Antybiotyki są przepisywane przez lekarzy w przypadku infekcji bakteryjnych. Niestety eliminują nie tylko bakterie chorobotwórcze, ale także te pożyteczne (naturalna mikrobiota przewodu pokarmowego). Ograniczenie liczebności korzystnej mikrobioty jelitowej pełniącej funkcję ochronną, sprawia, że łatwiej namnażają się bakterie proteolityczne (gnilne), które są mniej podatne na działanie antybiotyków. Prawidłowa mikroflora jelitowa jest niezbędna do właściwego funkcjonowania układu immunologicznego, chroni przed kolonizacją jelita przez patogeny, wspiera procesy trawienne, produkuje substancje niezbędne do regeneracji komórek jelitowych, a ponadto może oddziaływać na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego. Zaburzenia flory jelitowej prowadzą nie tylko do osłabienia odporności, lecz również mogą wywoływać biegunkę. Najwyższe ryzyko biegunki poantybiotykowej wiąże się ze stosowaniem antybiotyków o szerokim spektrum działania, czyli tzw. antybiotyków szerokowidmowych, do których zalicza się między innymi aminopenicyliny oraz niektóre cefalosporyny. Przyjmowanie probiotyków obniża ryzyko wystąpienia biegunki o ponad 40%, dlatego w trakcie antybiotykoterapii warto sięgnąć po dobrej jakości probiotyk, wspomagający odbudowę flory bakteryjnej.

W profilaktyce biegunki poantybiotykowej polecane są szczepy:

• Saccharomyces boulardii,
• Streptococcus thermophilus,
• Bifidobacterium lactis BB-12.
• Lactobacillus rhamnosus E/N,
• Lactobacillus rhamnosus Pen,
• Lactobacillus rhamnosus Oxy,
• Lactobacillus GG,
• Lactobacillus casei DN-114 001

Przyjmując probiotyk w trakcie antybiotykoterapii zaleca się zachować odstęp 4-6 godzin pomiędzy antybiotykiem a probiotykiem. Rekomendowane jest przyjmowanie probiotyku jeszcze kilka dni po zakończeniu stosowania antybiotykoterapii.

Sprawdź również: Probiotyk przy antybiotyku – brać probiotyk przed czy po antybiotykoterapii?

Kiedy probiotyk może zaszkodzić? Możliwe skutki uboczne.

Choć probiotyki zazwyczaj uznaje się za preparaty dobrze tolerowane, mogą pojawić się działania niepożądane. Wśród najczęściej wymienianych wymienić można:

• zwiększoną ilość gazów
• wzdęcia
• nudności
• zaparcia
• zmiany skórne

Zazwyczaj są to objawy przejściowe, jednak u części osób mogą być bardziej dokuczliwe, zwłaszcza na początku stosowania preparatu.

Znacznie poważniejszym, choć zdecydowanie rzadszym problemem jest możliwość wystąpienia infekcji u osób szczególnie podatnych na zakażenia – z zaburzeniami i niedoborami odporności, u osób przewlekle chorych, w podeszłym wieku, wcześniaków. Niektóre mikroorganizmy probiotyczne mają zdolność przylegania do błony śluzowej jelit. W określonych warunkach mogą one przedostać się przez uszkodzoną barierę jelitową do krwiobiegu. Taką sytuację określa się mianem translokacji bakteryjnej. W wyjątkowych, rzadkich, przypadkach może ono prowadzić do bakteriemii, czyli obecności bakterii we krwi, a także do fungemii, czyli obecności grzybów we krwi. Wśród mikroorganizmów, z którymi wiązano takie przypadki, wymieniano między innymi Lactobacillus rhamnosus GG, Bacillus subtilis oraz Saccharomyces boulardii.

U zdrowych osób ryzyko tego rodzaju powikłań jest bardzo małe i w dużej mierze pozostaje teoretyczne.

Preparaty stosowane przy zaparciach dostępne są w Aptece Olmed - w osobnej podkategorii: Preparaty na zaparcia.

Nadmiar probiotyków w organizmie - czy to możliwe?

O potencjalnych konsekwencjach nadmiernego stosowania probiotyków mówi się zdecydowanie rzadziej niż o ich potencjalnych korzyściach. Według raportu WHO/FAO teoretycznie możliwe są różne niepożądane następstwa ich stosowania. Należą do nich między innymi niekorzystne zmiany aktywności metabolicznej, nadmierna reakcja układu odpornościowego u osób z zaburzeniami jego funkcjonowania oraz potencjalny transfer genów pomiędzy bakteriami.

Ostatni z wymienionych mechanizmów jest szczególnie istotny w kontekście antybiotykooporności. W badaniach przeprowadzonych na zwierzętach wykazano możliwość przekazywania genów odpowiedzialnych za oporność na antybiotyki pomiędzy bakteriami probiotycznymi a naturalnie występującymi w jelitach bakteriami komensalnymi. Dotyczyło to między innymi oporności na tetracyklinę, streptomycynę, erytromycynę, klindamycynę oraz ampicylinę.

Z tego względu przed wprowadzeniem nowych szczepów probiotycznych do powszechnego stosowania powinno się oceniać m.in. ich oporność na antybiotyki.

Przeciwwskazania - kiedy nie brać probiotyków?

Istnieją sytuacje, w których stosowanie probiotyków jest przeciwwskazane lub wymaga szczególnej ostrożności. Wśród nich wymienić można:

• ostre stany zapalne
• sepsę
• ciężka niewydolność narządów
• ostre zapalenie trzustki
• zaburzenia układu odpornościowego
• leczenie lekami immunosupresyjnymi
• chemioterapia
• choroby nowotworowe
• zakażenie wirusem HIV
• zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO)
• ciężkie, przewlekłe choroby zapalne jelit w okresie zaostrzenia (np. wrzodziejące zapalenie jelita grubego)
• stan po przeszczepie narządu
• alergia lub nietolerancja na składniki danego preparatu
• ciąża i karmienie piersią  (bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem)

Szczególnej ostrożności wymagają także dzieci poniżej 2 roku życia, w szczególności wcześniaki z niską masą urodzeniową.

Probiotyki mogą być pomocne w określonych sytuacjach i wspierać prawidłowe funkcjonowanie jelit oraz mikrobioty. Nie należy jednak traktować ich jako całkowicie obojętnych preparatów, które każdy może przyjmować bez ograniczeń. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z obniżoną odpornością, pacjenci z ostrymi stanami zapalnymi, osoby po przeszczepach oraz stosujące leki immunosupresyjne.

Przed rozpoczęciem długotrwałej lub profilaktycznej suplementacji warto zastanowić się, czy istnieje rzeczywista potrzeba stosowania probiotyku. W przypadku wątpliwości najlepiej skonsultować wybór konkretnego preparatu z lekarzem albo farmaceutą.

Jeśli po rozpoczęciu suplementacji pojawią się nasilone wzdęcia, bóle brzucha lub inne niepokojące dolegliwości, nie należy ich ignorować. W takiej sytuacji warto przerwać przyjmowanie preparatu i sprawdzić, czy objawy ustępują.

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Czy probiotyki mogą szkodzić?

Tak, w niektórych sytuacjach stosowanie probiotyków może być szkodliwe, mimo że kojarzą się głównie z korzystnym wpływem na zdrowie. Przykładowo u osób z osłabioną odpornością spożywanie probiotyków może zwiększać ryzyko rozwoju zakażenia.

Czy można brać probiotyki codziennie?

U większości zdrowych osób codzienne, profilaktyczne stosowanie probiotyków niekoniecznie przynosi wymierny, korzystny wpływ na zdrowie. Lepiej sięgać po nie w konkretnych, uzasadnionych sytuacjach niż stosować je bez przerwy.

Czy istnieje coś takiego jak przedawkowanie probiotyków?

Nadmiar probiotyków może prowadzić do nasilenia skutków ubocznych i dolegliwości takich jak wzdęcia czy gazy. U osób z grup ryzyka może też skutkować poważniejszymi powikłaniami zdrowotnymi.

Kto powinien unikać probiotyków?

Probiotyków nie należy stosować bez konsultacji z lekarzem między innymi w przebiegu ostrych zapaleń narządów, sepsy, chemioterapii, nowotworów czy leczenia immunosupresyjnego. Ostrożności wymagają też osoby z osłabionym układem odpornościowym oraz po przeszczepach.

Czy naturalne probiotyki, na przykład z kiszonek czy jogurtu, też mogą być niewskazane?

Naturalne probiotyki na ogół są bezpieczne dla zdrowych osób. U osób z poważnie osłabioną odpornością nawet one mogą teoretycznie nasilać objawy, dlatego warto skonsultować się z lekarzem.

Jak bezpiecznie stosować probiotyki?

Warto wybierać sprawdzone preparaty probiotyczne o udokumentowanym działaniu i nie przedłużać kuracji bez potrzeby. Jeśli pojawią się niepokojące objawy, najlepiej przerwać suplementację i skonsultować się z lekarzem.

Czy probiotyki mogą powodować skutki uboczne u zdrowych osób?

Tak, nawet u zdrowych osób probiotyki mogą powodować skutki uboczne, najczęściej łagodne i przejściowe jak wzdęcia czy gazy. U osób z chorobami przewlekłymi te same preparaty mogą nasilać objawy w większym stopniu.

Źródła:

1. Éliás, Anna Júlia, et al. "Effect of probiotic supplementation on the gut microbiota diversity in healthy populations: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials." BMC medicine 24.1 (2026): 71.
2. Kopacz, Kira, and Sangita Phadtare.  "Probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhea." Healthcare. Vol. 10. No. 8. MDPI, 2022.
3. Goodman, Clare, et al. "Probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhoea: a systematic review and meta-analysis." BMJ open11.8 (2021): e043054.
4. Rannikko, Juha, et al. "Fungemia and other fungal infections associated with use of Saccharomyces boulardii probiotic supplements." Emerging infectious diseases 27.8 (2021): 2090.
5. Shahali, Ali, Rasool Soltani, and Vajihe Akbari.  "Probiotic Lactobacillus and the potential risk of spreading antibiotic resistance: a systematic review." Research in Pharmaceutical Sciences 18.5 (2023): 468.
6. Merenstein, Daniel, et al.  "Emerging issues in probiotic safety: 2023 perspectives." Gut microbes 15.1 (2023): 2185034.
7. Gao, Zhiling, et al. "Effectiveness and safety of probiotics on patients with severe acute pancreatitis: A systematic review and meta-analysis."  Medicine 102.50 (2023): e36454.