Zaburzenia osobowości - rodzaje zaburzeń osobowości, terapia. Osobowość borderline, narcystyczna, paranoiczna, schizoidalna, zależna

Czym są zaburzenia osobowości? Przyczyny zaburzeń osobowości

Zaburzenia osobowości są grupą zaburzeń psychicznych, w których obserwuje się długo trwający wzorzec patologicznych zachowań i/lub przeżywania, który objawia się w zakresie afektywnym, poznawczym, interpersonalnym oraz kontroli impulsów. Nie są one wynikiem organicznego uszkodzenia mózgu ani choroby psychicznej. Te nieprawidłowe, utrwalone wzorce zachowania utrudniają funkcjonowanie zawodowe, społeczne i rodzinne. Mogą być również związane z subiektywnie odczuwanym cierpieniem.

U podłoża zaburzeń osobowości mogą leżeć różne czynniki, w zależności od ich rodzaju m.in.:

• Zaniedbanie przez rodziców 
• Zaburzone relacje rodzinne 
• Brak empatii u rodziców, negatywne osądzanie 
• Problemy rodzinne w dzieciństwie 
• Patologiczna struktura funkcjonowania rodziny 
• Kontrolujący, karzący rodzice 
• Przemoc fizyczna 
• Utrata bliskiej osoby 
• Molestowanie seksualne 
• Maltretowanie 
• Wychowanie w patologicznych grupach rówieśniczych 
• Nadużywanie substancji psychoaktywnych 
• Wrodzone nieprawidłowości w ośrodkowym układzie nerwowym 
• Rzeczywista lub neurotyczna separacja spowodowana brakiem rodzica 
• Lęk separacyjny 
• Izolacja od rodziny związana z przewlekłą chorobą
• Zaburzenia osobowości u rodziców 
• Negatywny wpływ czynników genetycznych 

Zaburzenia osobowości – objawy

Istnieje 12 podstawowych rodzajów zaburzeń osobowości. Każde z nich cechuje się innymi objawami. Uogólniając, objawy jakie mogą pojawiać się w różnych zaburzeniach to m.in.:

• Impulsywność
• Konfliktowość
• Napady gniewu
• Nadmierna nieufność
• Anhedonia
• Brak poczucia własnej wartości
• Niestabilny obraz ludzi i świata
• Wycofanie z relacji społecznych 
• Agresja, drażliwość 
• Chwiejność emocjonalna
• Brak celów i preferencji
• Częste i przewlekłe uczucie pustki
• Samookaleczenie, próby samobójcze
• Ryzykowne zachowania
• Lęk przed porzuceniem
• Lęk separacyjny 
• Poczucie bezradności 
• Brak samokontroli 
• Zaburzenia odżywiania
• Zaburzenia tożsamości
• Nadużywanie substancji psychoaktywnych

Rodzaje zaburzeń osobowości

W podziale według Podręcznika Diagnostyczno-statystycznego Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-IV, DSM-5) wyróżnia się 12 zaburzeń osobowości podzielone na 3 grupy:

1. Grupa A (ekscentryczna, dziwaczna) objawowo podobna do schizofrenii - osobowość paranoiczna, schizotypowa, schizoidalna 
2. Grupa B (dramatyczna) objawami zbliżona do zaburzeń afektywnych - osobowość antyspołeczna, pograniczna (borderline), narcystyczna, histrioniczna 
3. Grupa C (lękowa, bojaźliwa) objawami zbliżona do zaburzeń lękowych - osobowość unikająca, zależna, anankastyczna. 

W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10) wyszczególnione są następujące zaburzenia osobowości:

• Osobowość schizoidalna 
• Osobowość paranoiczna 
• Osobowość dyssocjalna 
• Osobowość histrioniczna 
• Osobowość chwiejna emocjonalnie (typ impulsywny oraz typ pograniczny) 
• Osobowość zależna 
• Osobowość lękliwa 
• Osobowość anankastyczna 
• Zaburzenia osobowości będące wynikiem chorób somatycznych lub używania substancji psychoaktywnych 
• Inne określone zaburzenia osobowości 

Paranoiczne zaburzenie osobowości

Osoby z zaburzeniami osobowości typu paranoicznego są podejrzliwe i nieufne względem wszystkich, nawet najbliższych osób. Uważają, że wszystkie informacje, jakimi podzielą się z innymi będę wykorzystane przeciwko nim. Mają nawracające podejrzenia dotyczące wierności partnera. Poświęcają dużo czasu na dywagacje czy mogą komukolwiek ufać, co często powoduje sytuacje konfliktowe w domu i w pracy. Doszukują się zniewagi lub ukrytych gróźb w zachowaniach oraz wypowiedziach ludzi, które nie mają miejsca, ale w ich ocenie istnieją. Bez dostatecznych dowodów podejrzewają, że inni go okłamują, krzywdzą, wykorzystują. Nie wybacza "zniewag", lekceważenia. Osoby z tymi cechami osobowości często dążą do zajęcia wysokiej pozycji w społeczeństwie i władzy, a niektórzy angażują się w działalność grup ekstremistycznych. Szacuje się, że to zaburzenie występuje u 2,3-4,4% populacji.

Schizoidalne zaburzenie osobowości

Objawy zaburzeń osobowości typu schizoidalnego rozpoczynają się w wieku młodzieńczym. Osoby są oderwane od relacji międzyludzkich i ograniczają wyrażanie emocji. Zazwyczaj kontakty interpersonalne są ograniczone jedynie do rodziny. Nie są zainteresowane znajomościami, relacjami seksualnymi. Znajduje przyjemność w nielicznym ( o ile w jakichkolwiek) zajęciach. Wybierają zawody, w które pozwalają na samotne funkcjonowanie. Wydają się być obojętne na krytykę lub pochwały innych. Szacuje się, że zaburzenie to występuje u 3,1-4,9% populacji, nieco częściej u mężczyzn.

Dyssocjalne (antyspołeczne, antysocjalne) zaburzenie osobowości

W przypadku osobowości antyspołecznej osoby gardzą cudzymi prawami i je łamią. Robią co chcą, kiedy chcą. Zaburzenie to zaczyna się około 15 roku życia. Cechuje je brak poczucia odpowiedzialności za swoje czyny i uczuciowa pustka. Ludzie są agresywni, drażliwi, nie stosują się do społecznych norm w zakresie respektowania prawa. Prowadzi to do ich częstego uczestniczenia w bójkach, kradzieżach i innych przestępstwach. Szacuje się, że zaburzenie to dotyka 0,2-3,3% ludzi, 5 razy częściej mężczyzn niż kobiet.

Zaburzenie osobowości typu borderline

Zaburzenie osobowości borderline (BPD, borderline personality disorder) inaczej zaburzenie osobowości z pogranicza, to złożony problem psychiczny, który łączy cechy zaburzeń psychotycznych i neurotycznych. Osoby z tym zaburzeniem doświadczają skrajnych i intensywnych emocji, przechodząc od chwil spokoju do stanów depresyjnych lub silnego pobudzenia. Cechą charakterystyczną jest tzw. "stabilna niestabilność" – stan, w którym pomimo wahań emocjonalnych, osoba nie doświadcza pogorszenia prowadzącego do schizofrenii.

Osoby z borderline mają trudności z nawiązywaniem i utrzymywaniem zdrowych relacji interpersonalnych. Ich zachowania bywają impulsywne, a wahania nastrojów – ekstremalne, przechodzące od euforii po głęboką depresję. Często pojawia się uczucie pustki, niepokoju, lęku przed porzuceniem oraz skłonności do autodestrukcji takich jak samookaleczenia czy próby samobójcze. Osoby z osobowością z pogranicza mogą mieć również trudności z utrzymaniem stabilnego obrazu siebie i innych, co prowadzi do częstych konfliktów i niestabilnych związków. Zaburzenie osobowości borderline występuje u około 6% populacji, z równą częstotliwością u kobiet i mężczyzn. W przeszłości wydawało się, że jest ono częstsze u kobiet, zwłaszcza w kontekście zaburzeń odżywiania, podczas gdy u mężczyzn dominowały problemy z nadużywaniem substancji psychoaktywnych i zachowania antyspołeczne.

Osobowość chwiejna emocjonalnie typ impulsywny

Osobowość chwiejna emocjonalnie ma dwa typy - borderline oraz typ impulsywny. Ten drugi charakteryzuje się tendencją do wykonywania nieoczekiwanych działań bez względu na konsekwencje. Ma skłonność do wchodzenia w konflikty z innymi, szczególnie jeżeli jego działania zostały skrytykowane lub przeszkodzono mu w nich. Cechuje go duża niestabilność i zmienność nastrojów.

Osobowość histrioniczna

Ten nieprawidłowy wzorzec zachowania zdominowany jest przesadnym wyrazem emocjonalnym, staraniami o zwrócenie na siebie uwagi oraz teatralnością. Zazwyczaj ma początek w wieku młodzieńczym. Osoby z tym typem osobowości źle się czują, gdy nie są w centrum zainteresowania. Łatwo ulegają sugestiom. Emocje mogą się gwałtownie zmieniać, są chwiejne i płytkie. Sposób mówienia często jest barwny i mało konkretny. Cechuje je przesadny wyraz emocjonalny, dramatyzowanie. Kontakty z innymi ludźmi często są niestosowne - uwodzicielskie lub seksualnie prowokacyjne. To specyficzne zaburzenie osobowości dotyczy około 1,8% społeczeństwa i częściej występuje u kobiet.

Osobowość zależna

Symptomy zaburzeń osobowości typu zależnego to m.in. trudności z podejmowaniem codziennych decyzji bez uzyskania silnego wsparcia i porad od innych, problem w wyrażaniu odmiennego zdania ze strachem przed utratą aprobaty, obawy, że nie są w stanie zatroszczyć się o siebie. Osoby te czują się bezradnie, gdy przebywają same. Są gotowe użyć nadmiernych środków, aby uzyskać wsparcie i opiekę od innych. Ocenia się, że występuje u 0,5-0,6% populacji.

Osobowość unikająca

Zaburzenie to ma początek w wieku młodzieńczym. Cechuje je nadwrażliwość na negatywne opinie, poczucie nieadekwatności, postrzeganie siebie jako osobę niepasującą do społeczeństwa. Osoby unikają zajęć oraz podejmowania pracy, w której jest dużo kontaktów międzyludzkich - z obawy przed krytyką lub odrzuceniem. Zakładają, że nie będą społecznie zaakceptowane, przez co unikają relacji z ludźmi. Są bardzo powściągliwe w bliskich związkach ze strachu przed wyśmianiem lub zawstydzeniem. Mają bardzo niską samoocenę. Czują się gorsi od innych. Często w późniejszym etapie życia dorosłego dochodzi do rozwoju depresji lub fobii społecznej. Szacuje się, że osobowość unikowa występuje u 2,4% ludzi.

Osobowość anankastyczna (obsesyjno-kompulsyjne zaburzenie osobowości)

Osoby cierpiące na zaburzenia osobowości typu obsesyjno-kompulsyjnego są perfekcjonistami, którzy boją się popełnić błąd. Cechuje ich nadmierna dbałość o porządek i kontrola umysłowa w kontaktach międzyludzkich kosztem otwartości, elastyczności i efektywności. Zaburzenie to ma początek w wieku młodzieńczym. Przez perfekcjonizm osoby pochłonięte są przez listy, harmonogramy, porządek i zasady do tego stopnia, że główny cel ulega zatraceniu. Cechują się nadmiernym oddawaniem pracy i wydajności, aż do zrezygnowania z czasu wolnego, wypoczynku czy przyjaźni. Są nadmiernie sumienne i skrupulatne, a także nieelastyczne w kwestiach etyki, moralności i innych wartości. Niechętnie przekazują wykonanie czynności innym osobom, o ile nie zgodzą się wykonywać czynności dokładnie według wskazówek. Mogą być skąpe - pieniądze traktują jako coś, co należy gromadzić na czarną godzinę. Nie są w stanie wyrzucić bezwartościowych lub zużytych przedmiotów, nawet jeśli nie mają one wartości sentymentalnej. Przez innych oceniane są jako uparte i sztywne. Pomimo skłonności do reakcji depresyjnych i lękowych, mogą zaskakująco dobrze funkcjonować w rolach zawodowych i życiowych związanych z perfekcjonizmem. To jedno z najczęstszych zaburzeń osobowości - występuje u około 7,9% ludzi.

Osobowość narcystyczna

Osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości mają zawyżone poczucie własnej wartości. Mogą wyolbrzymiać swoje umiejętności, talenty. Oczekują, że będą traktowane jako osoby wyjątkowe. Mają potrzebę bycia podziwianym. Początek zaburzeń ma miejsce w wieku młodzieńczym. Narcyzi są zaabsorbowani fantazjowaniem o nieograniczonej władzy, sukcesach, pieniądzach, własnym pięknie lub idealnej miłości. Uważają, że powinni współpracować tylko z osobami wysoko postawionymi. Mają tendencje do wykorzystywania ludzi do własnych celów. Narcyzowi brakuje empatii, a dodatkowo jest arogancki i zazdrosny. Częstość występowania tego zaburzenia ocenia się na 6,2%.

Diagnoza zaburzeń osobowości

W procesie diagnostycznym zaburzeń osobowości psychiatra analizuje dokładnie z pacjentem występujące objawy, co uzupełniają badania psychologiczne. Przy rozpoznawaniu zaburzeń osobowości w pierwszej kolejności należy wykluczyć choroby psychiczne oraz uszkodzenia mózgu, które mogą wynikać np. z urazu głowy.

Leczenie zaburzeń osobowości. Terapia u psychologa i psychiatry

Leczenie różnych grup zaburzeń osobowości opiera się na psychoterapii. Postępowanie terapeutyczne dobierane jest na podstawie rozpoznania zaburzeń osobowości oraz objawów klinicznych. Często stosowana jest psychoterapia psychodynamiczna oraz terapia poznawczo-behawioralna. Czasami terapia zaburzeń osobowości wymaga uzupełnienia farmakoterapią np. w celu opanowania stanów lękowych czy depresyjnych.

Przypisy

1. Gérolymos C, Boyer L, Masson M, Fond G. Pharmacological and nutraceutical treatments for borderline personality disorder. Encephale. 2024 Oct;50(5):479-482. 
2. Choy O, Raine A. The neurobiology of antisocial personality disorder. Neuropharmacology. 2024 Dec 15;261:110150.
3. Attademo L, Bernardini F. Schizotypal personality disorder in clinical obsessive-compulsive disorder samples: a brief overview. CNS Spectr. 2021 Oct;26(5):468-480.
4. Wheaton MG, Ward HE, Pinto A. Obsessive-Compulsive Disorder With Co-Occurring Obsessive-Compulsive Personality Disorder: A Practice Focused Review. J Cogn Psychother. 2022 Aug 24:JCP-2022-0023.R1. 
5. Jarema M. Psychiatria. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2016.