Czym jest osobowość narcystyczna (narcyzm, narcystyczne zaburzenie osobowości)? Objawy i leczenie narcyza

Czym są zaburzenia osobowości o charakterze narcystycznym? Czym może cechować się to zaburzenie? Jak przebiega diagnoza narcyza?

Narcystyczne zaburzenia osobowości (narcyzm, osobowość narcystyczna) to zbiór wzorców zachowań i cech osobniczych, które charakteryzują się myśleniem wielkościowym, deficytami w zakresie poczucia własnej wartości oraz odczuwania empatii, a także dużymi trudnościami z wczuwaniem się w sytuację innych osób. W ostatnich latach coraz częściej mówi się o narcystycznych zaburzeniach osobowości. Temat ten poruszany jest nie tylko w mediach branżowych, ale również w social mediach - co ma oczywiście swoje dobre, ale również i złe strony, ponieważ część osób może dzięki takim treściom zacząć szukać pomocy, a część - próbować stawiać samodzielne, niestety często błędne, diagnozy. Jak obecna psychiatria i psychologia podchodzi do zagadnienia narcyzmu? Które cechy osobowości mogą wskazywać na rozwój takiego zaburzenia? Czy można je leczyć?

Czym jest osobowość narcystyczna w ujęciu psychologicznym DSM 5 oraz ICD 11? Kryteria diagnostyczne

Kwestia osobowości narcystycznej we współczesnej psychologii wciąż podlega ciągłym dyskusjom, badaniom oraz interpretacjom. Jest to widoczne między innymi w takich dokumentach, jak Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych (skrótowo określana również mianem Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, a z angielskiego - International Classification of Diseases, ICD) - tworzona przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) czy też Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych (z angielskiego - Diagnostic and Statistical Manual od Mental Disorders - w skrócie DSM) - tworzony przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. W najnowszych wersji ICD-11 postrzeganie narcyzmu i jego definicja zmieniła się w stosunku do wersji poprzednich, natomiast w DSM-5 nie wprowadzono żadnych zmian wobec wersji DSM-IV. Jak więc wygląda to w praktyce?

W ICD-10 (a więc we wcześniejszej wersji dokumentu) narcystyczne zaburzenia świadomości były wymienione w sposób literalny, w ramach kodu F60.8 („inne określone zaburzenia osobowości”). W najnowszej wersji - ICD-11 - termin „narcystyczne zaburzenia osobowości” w ogóle nie funkcjonuje. Czy oznacza to, że według WHO narcyzm jednak nie istnieje? Zdecydowanie nie. Nowa klasyfikacja wyłączyła z opisu zaburzeń osobowości nawet więcej określeń, które mogą uchodzić za stygmatyzujące. Autorzy ICD-11 większą wagę przywiązali nie do konkretnych, szczególnych diagnoz, ale do ukazania szerokiego spektrum zaburzeń osobowości, które w ramach tego spektrum wydają się być dodatkowo płynnymi zjawiskami. I tak, w ICD-11, rozpoznaje się u pacjenta ogólne zaburzenia osobowości z wiodącymi cechami charakteru, takimi jak:

• negatywny afekt (negatywna emocjonalność), czyli skłonności do intensywnego doświadczania oraz przeżywania negatywnych emocji, wyolbrzymiania ich, a także skupiania na nich całej swojej uwagi;
• zdystansowanie - skłonności do izolowania się od ludzi - w tym przyjaciół czy rodziny, ale również od własnych emocji („rozłączenie” z tym, co pacjent odczuwa);
• dyssocjalność - skłonności do koncentrowania się na sobie - własnych odczuciach i przeżyciach wewnętrznych. Towarzyszy temu brak empatii i brak poszanowania uczuć innych osób;
• rozhamowanie (inaczej określane również jako odhamowanie) - skłonność do zachowań impulsywnych, podejmowanych bez wcześniejszego ich przemyślenia (dotyczy to zarówno natychmiastowej potrzeby wyrażania emocji, jak i podejmowania zachowań ryzykownych);
• anankastyczność - skłonność do nadmiernej kontroli - zarówno siebie (swoich myśli, zachowań, wyglądu), jak i całego otoczenia;
• wzorzec borderline (to określenie zostało utrzymane z wersji ICD-10) - inaczej rozpatrywany jako osobowość z pogranicza czy osobowość borderline. We wzorcu borderline występuje chwiejność emocjonalna, wahania nastroju i ogólnie pojęta niestabilność psychiczna.

W diagnostyce zaburzeń osobowości wedle ICD-11 kluczowe jest więc odnalezienie cechy dominującej, określenie jej wpływu na życie codzienne pacjenta (w tym na jego zdolność do przystosowania się do norm społecznych), a także określenie „ciężkości” zaburzeń (lekarz stwierdza, czy są one łagodne, umiarkowane czy ciężkie). W odniesieniu do kwestii narcystycznych zaburzeń osobowości, taki rys wydaje przejawiać się w zaburzeniach dyssocjalnych i zaburzeniach anankastycznych.

Z kolei w klasyfikacji DSM-5, w stosunku do jej poprzedniej wersji - DSM-IV - nie poczyniono żadnych zmian. W tym dokumencie narcystyczne zaburzenia osobowości funkcjonują jako wzorzec zachowań zdominowany nastawieniem wielkościowym (obecnym w wyobraźni lub na jawie), a dodatkowo potrzebą bycia podziwianym i niskim poczuciem (lub całkowitym brakiem) empatii. Niemniej, aby doszło do rozpoznania narcystycznych zaburzeń osobowości, pacjent - oprócz spełnienia powyższej definicji - musi również wykazywać następujące symptomy czy przejawiać konkretne zachowania, a zachowania te z kolei muszą występować w konkretnych kontekstach:

• jego myśli różnią się znacząco od doświadczeń, sposobu zachowania i zasad moralnych charakterystycznych dla ludzi z tej samej kultury (w przypadku Polski bierze się pod uwagę kulturę europejską);
• przejawia on zaburzenia różnych obszarach - od relacji interpersonalnych, poprzez relacje zawodowe lub szkolne oraz - ogólnie - społeczne;
• doświadczane przez niego trudności rzutują na relacje o charakterze przyjacielskim, romantycznym lub rodzinnym;
• trudności doświadczanych przez pacjenta nie da się wyjaśnić diagnozą choroby somatycznej ani innego zaburzenia psychicznego lub choroby psychicznej.

Cały proces diagnostyczny - niezależnie od tego, czy dotyczy on rozpoznania zaburzeń osobowości czy też innych chorób lub zaburzeń psychicznych - powinien uwzględniać szczegółowy wywiad, niekiedy włączający także członków rodziny. W przebiegu diagnozy specjalista może posługiwać się nie tylko definicjami sformułowanymi w klasyfikacjach chorób, ale również konkretnymi narzędziami diagnostycznymi, takimi jak chociażby Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości (znany przede wszystkim pod skrótową nazwą MMPI). Warto tutaj dodać, że szacunki mówią o kilku procentach osób w populacji ogólnej, które są dotknięte narcystycznymi zaburzeniami osobowości (nieco częściej diagnozuje się je u mężczyzn, niż u kobiet).

Osobowość narcystyczna – przyczyny zjawiska. Z czego wynika narcyzm?

Do tej pory, mimo opracowania wielu koncepcji oraz przeprowadzenia szeregu badań, nie udało się jednoznacznie określić bezpośrednich przyczyn prowadzących do rozwoju zaburzeń osobowości o charakterze narcystycznym. Niemniej, wyróżnia się pewne czynniki, w których upatruje się źródeł problemu. Wśród nich najczęściej wskazuje się na konkretne aspekty dzieciństwa osoby, u której podejrzewa się lub zdiagnozowano narcystyczne zaburzenia osobowości. Chodzi tu przede wszystkim o zaniedbania emocjonalne, polegające na chłodnych stosunkach, prezentowaniu postawy niedostępności emocjonalnej i/lub chwiejności emocjonalnej, warunkowanie okazywania miłości - uzależnianie tego od osiągnięć i zachowania dziecka. Oprócz tego na zwiększenie ryzyka wystąpienia narcystycznych zaburzeń osobowości wpływa również praktykowanie kar cielesnych, izolacji, tak zwanego „karania milczeniem”, a także zawstydzania i upokarzania dziecka.

Opisane powyżej praktyki prowadzą niestety do zaburzenia poczucia własnej wartości. Dziecko (a później nastolatek i dorosły) może mieć znacznie obniżoną samoocenę, co jednocześnie maskuje poprzez szukanie potwierdzenia własnej wartości u innych (lub też poprzez dewaluowanie osiągnięć, uczuć czy poczynań otaczających go osób - by samemu móc poczuć się lepiej na ich tle). Wszystko to ma swoje konsekwencje, widoczne w nieumiejętności nawiązywania szczerych, zdrowych relacji, w zwiększonym ryzyku depresji, nadużywania substancji psychoaktywnych czy stanów lękowych, a jednocześnie w bardzo niskiej empatii wobec innych osób.

Objawy narcystycznego zaburzenia osobowości - cechy osobowości narcystycznej. Czy wysokie poczucie własnej wartości u narcyza jest prawdziwe? Narcyzm a stany depresyjne

Zagadnienie obejmujące narcystyczne zaburzenia osobowości jest zagadnieniem skomplikowanym, co przejawia się nie tylko w opisanym powyżej procesie diagnostycznym, ale również w przebiegu tych zaburzeń. U pacjentów z takim problemem można wyodrębnić szereg zachowań, które rozpatrywane są jako objawy narcyzmu, natomiast należy pamiętać o tym, że u każdej osoby zarówno natężenie, jak i symptomy mogą wyglądać nieco inaczej. Niemniej, objawy narcystycznego zaburzenia osobowości to między innymi takie zachowania, przekonania i odczucia, jak:

• potrzeba bycia podziwianym, komplementowanym i docenianym, która - w mniemaniu pacjenta - nie jest u niego zaspokojona (jednocześnie potrzeba ta, przez osoby z zewnątrz, często jest oceniana jako niewspółmierna do osiągnięć czy zasług pacjenta, którego dotykają narcystyczne zaburzenia osobowości);
• brak empatii - nieumiejętność współodczuwania, wczuwania się w położenie i uczucia innych osób, z jednoczesnym skupieniem się na własnych przeżyciach wewnętrznych, odczuciach, ale również na własnej reputacji i wyglądzie oraz na tym, jak jest się postrzeganym przez inne osoby. Niska empatia może prowadzić do tego, że narcyz będzie wykorzystywał inne osoby do własnych celów;
• nadmierna wrażliwość na krytykę, nieumiejętność przyjęcia jej w sposób konstruktywny i produktywny. Osoba z zaburzeniami osobowości w typie narcystycznym często odbiera uwagi jako atak, a następnie - zamiast skupienia się na otrzymanej krytyce i jej treści - w odpowiedzi krytukuje osobę będącą autorem uwag;
• poczucie bycia lepszym, poczucie wyższości, wyniosłości wobec innych - przez osoby z otoczenia odbierane jako „zadzieranie nosa”, „wywyższanie się”. Taką postawę określa się mianem wzorca poczucia wielkości. Osoba narcystyczna jest przekonana, że jest ona kimś wyjątkowym - będzie odnosiła wyłącznie sukcesy, a za porażki w jej życiu odpowiedzialni są inni ludzie. Poczucie własnej wielkości i własnej wyjątkowości może prowadzić do tego, że narcyz będzie poszukiwał niemożliwej do zrealizowania miłości idealnej, a także do oczekiwania, że jego partnerami, przyjaciółmi czy współpracownikami będą wyłącznie osoby elitarne, o wysokim statusie społecznym.

W kontekście objawów i - ogólnie - cech narcystycznych - warto dodać, że w psychologii wyróżnia się takie pojęcia, jak narcyzm wielkościowy oraz narcyzm wrażliwy. Pierwsza z przywołanych kategorii określana jest również mianem klasycznego narcyzmu i charakteryzuje się cechami, które zostały wymienione powyżej. Narcyzm wrażliwy to natomiast postawa, w której pacjent prezentuje więcej autorefleksji i zastanowienia się nad tym, z czego wynikają jego problemy (zwłaszcza w kontekście relacji międzyludzkich). Osoby wrażliwe z narcystycznymi zaburzeniami osobowości częściej zgłaszają się też na terapię.

Niestety, wielkościowe myślenie o własnej osobie jest u narcyza pewną maską - nakładaną tak naprawdę na niskie poczucie własnej wartości, kompensowane często przez poniżanie innych, wywyższanie się, emanowanie fałszywą pewnością siebie i inne, negatywne zachowania. Zjawisko to prowadzi też do zwiększonego ryzyka zapadnięcia na depresję, występowania stanów lękowych i innych zaburzeń czy chorób psychicznych.

Czy objawy osobowości narcystycznej da się wyleczyć?

W opinii publicznej często funkcjonują kategoryczne stwierdzenia dotyczące tego, że narcyza „nie można wyleczyć” lub też że „nie da się poddać go terapii”. Są to zdecydowanie stwierdzenia krzywdzące, którymi żadna osoba zmagająca się z trudnościami wynikającymi z narcystycznych zaburzeń osobowości nie powinna się kierować.

Narcystyczne zaburzenia osobowości jak najbardziej można, a nawet trzeba leczyć. Do rozpoczęcia terapii jest jednak konieczna świadomość pacjenta dotycząca własnego problemu, a także chęć jego współpracy ze specjalistą - bez tych elementów szanse na powodzenie leczenia znacznie maleją. Niemniej, główną metodą leczenia jest oczywiście psychoterapia. Wiele źródeł wskazuje na to, że akurat w przypadku narcystycznych zaburzeń osobowości, nurtem pierwszego wyboru powinien być nurt psychodynamiczny. W ramach takiej terapii pacjent, w wyniku wykonanej pracy pod opieką psychoterapeuty, dochodzi do źródeł swojego problemu (najczęściej mających początek w dzieciństwie - zwłaszcza w relacji z rodzicami). To właśnie uświadomienie sobie przyczyn, mechanizmów i fałszywych przekonań jest kluczem do poprawy jakości życia osób z narcystycznymi rysami. Gdy to się wydarzy, pacjent może rozpocząć terapię poznawczo-behawioralną, ukierunkowaną na „rozbrojenie” fałszywych przekonań, negatywnych myśli i niepożądanych społecznie zachowań oraz na ich zmianę.

W przypadku współwystępowania depresji, zaburzeń lękowych, ataków paniki i innych objawów utrudniających pacjentowi podjęcie terapii oraz normalne, codzienne funkcjonowanie, lekarz psychiatra może rozważyć również wdrożenie farmakoterapii, opartej o substancje przeciwdepresyjne czy przeciwlękowe.

Źródła:

1. Lek. A. Wieczorek, lek. B. M. Puk, Osobowość narcystyczna [w:] Medycyna Praktyczna, 18.01.2013
2. O. F. Kernberg, Narcystyczne zaburzenie osobowości [w:] Medycyna Praktyczna, 05.09.2011
3. Dr hab. med. K. Małyszczak, Dekompensacje psychiczne w leczeniu osobowości pogranicznej (borderline) [w:] Psychiatria po Dyplomie 04/2014
4. S. Sluz, Histeria I: osobowość histrioniczna. Wyzwanie dla psychoterapii [w:] Psychiatria po Dyplomie, tom 8, nr 3, 2011
5. S. Murawiec, „Odkochałem się w sobie” - uraz narcystyczny jako przyczyna pojawienia się objawów depresyjnych u młodych osób [w:] Psychiatria 2020, tom 17, nr 2
6. O. Maciantowicz, J. Witowska, A. Zajenkowska, M. Bodecka, M. Skrzypek, Relacja narcyzmu wielkościowego i wrażliwego z typem popełnionego przestępstwa pośród osadzonych w polskich zakładach karnych [w:] Psychiatria 2017, tom 14, nr 4
7. W. Jackowska, Narcystyczne zaburzenia osobowości w ADHD [w:] psychiatraplus.pl, dostęp: 18.10.2024