PSA (antygen swoisty gruczołu krokowego) - badanie PSA całkowity w diagnostyce, norma PSA we krwi. Podwyższone PSA a rak prostaty. Jak wykonać test PSA z apteki?

Czym jest PSA?

PSA (ang. Prostate Specific Antigen) to enzym produkowany w komórkach gruczołu krokowego. Należy do rodziny kalikrein, białek o aktywności proteazy serynowej i pełni istotną rolę w procesie upłynniania nasienia, co umożliwia prawidłowy ruch plemników. PSA występuje we krwi w dwóch głównych formach: związanej z alfa1-antychymotrypsyną (PSA-ACT) oraz wolnej (fPSA). Większość PSA we krwi to forma związana z białkami, podczas gdy wolne PSA stanowi mniejszy procent. Jego produkcja jest regulowana przez androgeny, a stężenie PSA w surowicy może być wykorzystywane w diagnostyce, szczególnie w kontekście chorób prostaty, takich jak przerost gruczołu (BPH) czy rak prostaty (CaP). Jego stężenie we krwi jest niskie. Wraz z wiekiem nieznacznie wzrasta, co jest zjawiskiem normalnym. Należy podkreślić, że nie każdy nieprawidłowy wynik PSA całkowitego oznacza nowotwór gruczołu krokowego - wpływ ma dużo więcej czynników.

Wskazania do badania PSA. Kiedy wykonać badanie?

Kiedy wykonać badanie PSA? Na badanie PSA zazwyczaj lekarz kieruje, gdy występują objawy, które mogą wskazywać na przerost gruczołu krokowego, raka gruczołu krokowego lub inne choroby prostaty:

• Częstomocz 
• Nocne oddawanie moczu (nykturia) 
• Naglące parcie na mocz 
• Nietrzymanie moczu 
• Ból w obszarze miednicy mniejszej 
• Zaburzenia erekcji 

Badanie PSA może być zalecane również u mężczyzn po zabiegu usunięcia prostaty, aby monitorować stan zdrowia po operacji. Jest to szczególnie istotne w kontekście diagnozowania raka prostaty, a niektórzy eksperci sugerują, by przeprowadzać to badanie rutynowo, nawet u osób zdrowych, w celu wczesnego wykrycia raka prostaty.

Zaleca się wykonanie testu PSA jako badanie przesiewowe u mężczyzn, którzy znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka zachorowania na raka prostaty, w tym:

• u wszystkich mężczyzn powyżej 50 roku życia, 
• u mężczyzn po 45 roku życia, jeśli w rodzinie występuje historia raka prostaty
• u mężczyzn po 40 roku życia, którzy są nosicielami mutacji genu BRCA2. 

PSA całkowite - przygotowanie do badania

Aby uzyskać jak najbardziej wiarygodne wyniki badania PSA, zaleca się pobranie krwi na czczo, najlepiej w godzinach porannych. W dniu poprzedzającym badanie warto unikać spożywania obfitych i tłustych posiłków oraz picia alkoholu, ponieważ mogą one wpłynąć na poziom PSA. Dodatkowo, przed badaniem należy powstrzymać się od współżycia seksualnego, ponieważ aktywność seksualna może chwilowo podnieść stężenie PSA. Warto również unikać intensywnej aktywności fizycznej. Ponadto, palenie tytoniu także może mieć wpływ na wynik badania, dlatego zaleca się przerwę od palenia przed pobraniem próbki krwi. Ważne jest również, aby poinformować personel medyczny o przyjmowanych suplementach diety, ponieważ niektóre z nich mogą wpływać na poziom PSA. W przypadku stosowania leków na przerost prostaty, lekarz może zalecić ich czasowe odstawienie przed badaniem, aby uniknąć zakłócenia wyników.

PSA norma

Prawidłowe zakresy wyniku badania PSA mogą się nieznacznie różnić w zależności od laboratorium. Uogólnione wartości przedstawia tabela 1. Wynik PSA całkowitego nie powinien przekraczać 2,5 ng/ml u mężczyzn do 49 roku życia. Niewielki wzrost poziomu PSA z wiekiem jest zjawiskiem normalnym. Z tego powodu normy dla osób 50+ są nieznacznie zmienione. Poziom PSA całkowitego w wieku 50-59 lat w normie jest pomiędzy 0 a 3,5 ng/ml. Z kolei w wieku 60-69 prawidłowy poziom PSA mieści się w zakresie 0-4,5 ng/ml. Stężenie PSA całkowitego u mężczyzn po 70 roku użycia uznaje się za prawidłowe do wartości 6,5 ng/ml.

Tabela 1. Swoisty antygen sterczowy - norma PSA całkowitego.

Nieprawidłowy wynik PSA - przyczyny

Wzrost stężenia PSA we krwi może być wynikiem różnych czynników, zarówno patologicznych, jak i fizjologicznych. Jedną z głównych przyczyn znacznego podwyższenia poziomu PSA jest rak prostaty (CaP) - komórki nowotworowe wytwarzają większe ilości tego białka. Kolejną powszechną przyczyną jest łagodny przerost prostaty (BPH), który występuje głównie u starszych mężczyzn i prowadzi do powiększenia gruczołu krokowego, a tym samym zwiększa produkcję PSA. Dodatkowo, różne zabiegi diagnostyczne i terapeutyczne mogą wpłynąć na wzrost stężenia PSA. Biopsja prostaty oraz USG przezodbytnicze prostaty mogą prowadzić do chwilowego wzrostu PSA z powodu niewielkich uszkodzeń tkanek gruczołowych. Badanie per rectum (palpacyjne badanie prostaty) może również podnieść poziom PSA. Z kolei resekcja przezcewkowa prostaty i radykalna prostatektomia (usunięcie całej prostaty) mogą początkowo prowadzić do podwyższenia poziomu PSA, zanim poziom tego białka spadnie do wartości bliskich zeru. Ponadto, podwyższony wynik występuje m.in. w przebiegu zapalenia prostaty (prostatitis) oraz zakażenia dróg moczowych, a także przy ostrym zatrzymaniu moczu. Aktywność seksualna, zwłaszcza ejakulacja, także może spowodować czasowy wzrost stężenia PSA, a znaczna aktywność fizyczna, jak np. jazda na rowerze, może prowadzić do mikrourazów prostaty i tym samym zwiększenia poziomu tego białka. Z kolei obniżenie stężenia PSA może wystąpić po długotrwałej pozycji leżącej (ponad 24 godziny).

Domowy test PSA - na czym polega?

Domowe testy PSA dostępne w aptekach działają na zasadzie immunochromatografii, czyli reakcji antygen-przeciwciało, która pozwala na szybkie wykrycie podwyższonego poziomu PSA we krwi. Test polega na nałożeniu próbki krwi, pobranej z opuszka palca, na pasek testowy lub kasetkę z wbudowanymi reagentami. Jeśli poziom PSA w próbce jest wyższy niż określony próg, dochodzi do zmiany koloru w obrębie strefy testowej, co wskazuje na wynik dodatni.

Aby wykonać test w domu, należy:

1. Przygotować zestaw – upewnić się, że wszystkie elementy testu są w komplecie (pasek testowy, lancet, pipetka, instrukcja). 
2. Zdezynfekować palec – przed pobraniem próbki należy dokładnie umyć i osuszyć ręce. 
3. Wykonać nakłucie – używając lancetu do nakłucia opuszka palca, pobrać próbkę krwi. 
4. Nanieść kropelkę krwi na testowy pasek lub kasetkę – za pomocą pipetki nałożyć odpowiednią ilość krwi na wskazaną strefę testową. 
5. Odczytać wynik – po kilku minutach, zgodnie z instrukcją, sprawdzić wynik. W zależności od poziomu PSA, pasek zmieni kolor, co wskazuje na wynik negatywny, pozytywny lub w strefie nieokreślonej. 

Choć testy te dają wstępną informację, nie zastępują profesjonalnej diagnostyki medycznej. W przypadku wyniku pozytywnego lub wątpliwego, konieczna jest konsultacja z lekarzem, który podejmie dalsze kroki diagnostyczne.

Łagodny przerost prostaty

Łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH) to schorzenie, które polega na zwiększeniu liczby komórek w obrębie prostaty, szczególnie w okolicach cewki moczowej. Zjawisko to prowadzi do powiększenia objętości gruczołu, co z kolei wpływa na utrudnienie przepływu moczu przez cewkę moczową. BPH jest jednym z najczęstszych problemów zdrowotnych mężczyzn w starszym wieku. Występuje u około 8% mężczyzn w wieku 40 lat, a jego częstość wzrasta z wiekiem – wśród mężczyzn w wieku 60 lat dotyczy już połowy populacji, a po 90. roku życia nawet 80%. Istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju tego schorzenia są uwarunkowania genetyczne. U osób, które mają w rodzinie przypadki łagodnego rozrostu prostaty, choroba może pojawić się wcześniej, a jej przebieg może być bardziej nasilony. Rozwój BPH wiąże się z kilkoma czynnikami biologicznymi takimi jak wzmożona ekspresja genu BCL2, który ma wpływ na procesy komórkowe w prostaty, czy upośledzenie procesu dojrzewania komórek nabłonkowych. Dodatkowo, starzenie się organizmu jest jednym z głównych powodów, dla których prostata ulega przerostowi, prowadząc do zaburzeń w funkcjonowaniu układu moczowego.

Główne objawy łagodnego rozrostu gruczołu krokowego dotyczą głównie trudności w oddawaniu moczu. W wyniku powiększenia prostaty dochodzi do ucisku na cewkę moczową, co skutkuje utrudnionym przepływem moczu i zaburzeniami opróżniania pęcherza. Objawami, które mogą wskazywać na przerost prostaty, są: częstomocz, czyli konieczność oddawania moczu częściej niż zwykle (zwłaszcza w nocy), naglące parcie na mocz oraz uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. W niektórych przypadkach może wystąpić także nietrzymanie moczu.

Rak prostaty

Nowotwór prostaty jest jednym z najczęstszych nowotworów u mężczyzn, szczególnie wśród osób starszych. Choroba ta występuje najczęściej u mężczyzn powyżej 75. roku życia, a ryzyko zachorowania wzrasta w wieku 80-90 lat. Wśród czynników zwiększających ryzyko zachorowania na raka prostaty wyróżnia się m.in. czynniki dziedziczne, otyłość, nadciśnienie tętnicze, nadmierne spożycie alkoholu, dieta bogata w smażone potrawy oraz nadmiar białka. Ponadto, niedobór lub nadmiar witaminy D, łysienie typu męskiego, zakażenie wirusem HPV-16, zawodowe narażenie na kadm oraz palenie tytoniu również mogą przyczynić się do rozwoju choroby. Objawy raka prostaty często przypominają symptomy łagodnego przerostu prostaty i obejmują zwiększone parcie na mocz, częstomocz (szczególnie w nocy), trudności w rozpoczęciu mikcji, wydłużony czas oddawania moczu oraz ból podczas oddawania moczu. Dodatkowo, mogą wystąpić zaburzenia erekcji oraz dolegliwości bólowe w okolicy miednicy mniejszej.

Badanie poziomu PSA - podsumowanie

Badanie PSA (antygenu swoistego dla prostaty) jest kluczowym narzędziem diagnostycznym w ocenie zdrowia gruczołu krokowego. Oznaczenie PSA we krwi pozwala na monitorowanie poziomu zarówno całkowitego PSA, jak i PSA wolnego. Badanie całkowitego PSA wykonuje się w celu oceny ryzyka raka prostaty, a także w ramach wczesnego wykrywania raka prostaty, zwłaszcza u mężczyzn w grupie podwyższonego ryzyka. Podwyższony wynik PSA może wynikać z przerostu prostaty, zapalenia gruczołu krokowego, ale również z rozwijającego się raka prostaty. Badanie poziomu PSA pozwala na wykrycie nieprawidłowych wartości antygenu PSA, które mogą stanowić punkt wyjścia do dalszej diagnostyki. Warto pamiętać, że zmiany stężenia PSA w czasie, a szczególnie stosunek PSA wolnego do całkowitego PSA, mają znaczenie w różnicowaniu przyczyn podwyższonego poziomu antygenu PSA. Czasami nawet niewielkie zmiany w poziomie PSA mogą sugerować konieczność dalszych badań. Zwiększenie poziomu PSA we krwi pacjenta może również być wynikiem ucisku gruczołu krokowego, np. w wyniku biopsji prostaty, badania per rectum czy resekcji przezcewkowej prostaty.

Badanie PSA, szczególnie u mężczyzn powyżej 50. roku życia, powinno być przeprowadzane regularnie, aby monitorować zmiany w poziomie PSA w czasie. Nieprawidłowe wartości antygenu PSA powinny być dokładnie analizowane w kontekście historii zdrowia pacjenta oraz w świetle wyników innych badań takich jak USG prostaty. Badanie PSA wykonywane w regularnych odstępach czasu może przyczynić się do wczesnego wykrywania raka prostaty, co znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie.

Przypisy

1. Solnica B. Diagnostyka laboratoryjna. PZWL, Wydawnictwo Lekarskie, 2019.
2. Ostrowska L., Orywal, K., Stefańska E. Diagnostyka laboratoryjna w dietetyce. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2018.
3. Tomaszewski, J. Diagnostyka laboratoryjna. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2013.
4. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.