Choroba wieńcowa i zespół wieńcowy - objawy, przyczyny i leczenie oraz kwestia miażdżycy. Dieta w chorobie wieńcowej – co jeść przy chorobie niedokrwiennej serca?

Choroba niedokrwienna serca - przyczyny i objawy oraz czynniki ryzyka choroby wieńcowej

Choroba niedokrwienna serca, określana potocznie chorobą wieńcową, to ostre lub przewlekłe zaburzenie przepływu krwi w tętnicach wieńcowych do serca, skutkujące niedokrwieniem mięśnia sercowego, a w najgorszym przypadku - zawałem serca lub tak zwaną nagłą śmiercią sercową. Choroba wieńcowa jest jedną z głównych przyczyn zgonów na całym świecie. Obecnie medycyna dysponuje na szczęście wieloma metodami zapobiegania chorobie niedokrwiennej serca, a także sposobami na jej szczegółowe diagnozowanie oraz leczenie. Należy jednak zaznaczyć, że ogromny wpływ na profilaktykę choroby wieńcowej ma sam pacjent i jego styl życia. W jaki więc sposób zapobiegać chorobie niedokrwiennej serca? Jak rozpoznać jej objawy? Które badania są konieczne do rozpoznania choroby wieńcowej i na czym polega terapia omawianego schorzenia?

Przyczyny choroby wieńcowej i czynniki ryzyka - rozwój blaszki miażdżycowej, nadciśnienie, hipercholesterolemia

W większości przypadków choroba wieńcowa spowodowana jest odkładającą się w naczyniach (zwłaszcza tych doprowadzających krew do mięśnia sercowego - a tym samym życiodajny tlen) blaszką miażdżycową. U osoby zdrowej ściany naczyń krwionośnych są gładkie oraz elastyczne i nie wpływają w żaden sposób na tempo czy też poziom przepływu krwi. U osób, u których w naczyniach obserwuje się blaszki miażdżycowe, automatycznie dochodzi do zwężenia tętnic, a w najgorszym przypadku - do ich zamknięcia (epizodycznego lub stałego), co jednocześnie przekłada się na niedokrwienie, a później - niedotlenienie mięśnia sercowego. Dodatkowym zagrożeniem jest fakt, że w szczelinach i pęknięciach nagromadzonej blaszki miażdżycowej mogą tworzyć się skrzepliny, które nie dość, że również zwężają światło naczynia, to dodatkowo mogą oderwać się od blaszki i w niekontrolowany sposób doprowadzić do zamknięcia światła naczynia (skutkując udarem mózgu lub zawałem serca - w zależności od tego, jakie naczynia zostaną, mówiąc obrazowo - „zatkane”). Więcej specyficznych informacji o samej miażdżycy tętnic wieńcowych znajduje się w artykule Miażdżyca - objawy, przyczyny, leczenie miażdżycy.

Do przyczyn choroby wieńcowej, w bardzo rzadkich przypadkach, zalicza się również między innymi: skurcz tętnicy wieńcowej (określanej również mianem dławicy odmiennej), zator tętnicy wieńcowej, zapalenie tętnic wieńcowych o różnym podłożu (w tym zapalenie guzkowe, choroba Kawasakiego, toczeń rumieniowaty układowy i inne), zakrzepica tętnicza, nieprawidłowości anatomiczne (kardiomiopatia przerostowa, niedomykalność zastawki aortalnej, zwężenie ujścia aorty).

Oprócz bezpośrednich przyczyn wystąpienia choroby wieńcowej, wyróżnia się również czynniki ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo zapadnięcia na niedokrwienną chorobę serca. Są to między innymi:

• wiek (powyżej 55 roku życia u kobiet oraz powyżej 45 roku życia u mężczyzn);
• płeć (częściej na chorobę wieńcową zapadają mężczyźni);
• podwyższone stężenie cholesterolu LDL w osoczu krwi;
• podwyższone stężenie trójglicerydów we krwi;
• palenie papierosów;
• choroby towarzyszące: stan przedcukrzycowy, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze krwi, otyłość, wspomniana już wcześniej miażdżyca;
• siedzący tryb pracy, zbyt niski poziom aktywności fizycznej, dieta bogata w produkty przyczyniające się do zwiększenia poziomu trójglicerydów i cholesterolu, a także jadłospis ubogi w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, zdrowe kwasy tłuszczowe;
• wcześniej wykryte nieprawidłowości w badaniach - w tym w EKG spoczynkowym oraz w badaniu echokardiograficznym (tak zwane „echo serca”).

Objawy choroby wieńcowej - niska tolerancja na wysiłek fizyczny, ból w klatce piersiowej (dławica piersiowa) i kwestia postaci choroby wieńcowej (stabilny i ostry zespół wieńcowy)

W ujęciu ogólnym, w ramach choroby wieńcowej wyróżnia się dwie jej postacie. Jedną z nich jest stabilna choroba wieńcowa (określana również jako stabilna dławica piersiowa czy też przewlekły zespół wieńcowy), a drugą - ostra choroba wieńcowa (nazywana ostrym zespołem wieńcowym). W obu przypadkach u pacjentów obserwuje się ból wieńcowy o charakterystycznych cechach:

• ból pojawia się niemal zawsze w okolicy zamostkowej, natomiast u niektórych pacjentów promieniuje również do żuchwy i szyi, do ramion (zazwyczaj do lewego ramienia) i barków lub w dół - w kierunku brzucha. Czasem w ostrych zespołach wieńcowych ból w ogóle pojawia się w okolicach brzucha - wówczas mówi się o tak zwanej „masce brzusznej” (występującej w przebiegu zawału serca);
• ból pojawiający się w chorobie wieńcowej ma konkretne cechy: jest przez pacjentów opisywany jako ból dławiący, gniotący, uciskający. Prawie nigdy nie jest to natomiast ból kłujący czy ostry;
• ból pojawia się najczęściej podczas wykonywania wysiłku fizycznego (o różnym natężeniu - u niektórych dolegliwości następują po godzinnym spacerze, u innych - po wejściu po schodach na pierwsze piętro - w zależności od stopnia drożności naczyń wieńcowych). Niemniej, katalizatorami bólu mogą być także: silny stres, przyjęcie obfitego posiłku czy niekorzystne warunki atmosferyczne (zwłaszcza ekspozycja na wiatr czy mróz);
• niekiedy ból dławicowy nasila się u pacjentów po zmianie pozycji - zwłaszcza o poranku i w porze wieczornej (a więc po wstaniu z łóżka i pionizacji ciała oraz po przyjęciu pozycji leżącej przed snem);
• natężenie bólu wieńcowego (gdy jest już on odczuwany) nie zmienia się po zmianie pozycji. Pozostaje również takie samo zarówno przy wdechu, jak i przy wydechu.

Oprócz bólu o charakterze dławicowym, u pacjenta mogą pojawić się także takie symptomy, jak: ból nadbrzusza połączony z nudnościami i wymiotami (częściej zdarza się u kobiet - to jedna z postaci „maski brzusznej”, o której wspomnieliśmy powyżej), zawroty głowy i uczucie osłabienia organizmu, duszność wysiłkowa (uczucie niemożności zaczerpnięcia powietrza podczas aktywności fizycznej) oraz kołatania serca.

To, co odróżnia ból dławicowy pojawiający się w ostrych i przewlekłych zespołach wieńcowych, to tempo jego ustępowania i reakcja na leki. Jeśli ból pojawia się w stabilnej dławicy piersiowej, wówczas przemija po kilku minutach od ustąpienia czynnika będącego jego wyzwalaczem (na przykład po zaprzestaniu aktywności fizycznej) i/lub ustępuje po przyjęciu dawki nitrogliceryny pod język. Ból dławicowy w ostrych zespołach wieńcowych i w zawale serca nie ustępuje natomiast ani po usunięciu wyzwalacza, ani po podaniu nitrogliceryny.

Powikłania choroby wieńcowej - niedokrwienie mięśnia sercowego (zawał serca), migotanie przedsionków i nagła śmierć sercowa

W przypadku braku leczenia przewlekłej choroby wieńcowej lub braku podjęcia interwencji w ostrym zespole wieńcowym może dojść do:

• zawału serca - czyli niedokrwienia i niedotlenienia mięśnia sercowego, co prowadzi w następstwie do martwicy mięśnia sercowego;
• migotania przedsionków (może ustąpić samoistnie, natomiast zwiększa ryzyko powstawania skrzeplin w obrębie tychże przedsionków) oraz migotania komór (które - przy braku szybkiej interwencji medycznej - prowadzi do śmierci). Są to najczęstsze zaburzenia rytmu serca pojawiające się w chorobie wieńcowej;
• nagłej śmierci sercowej - czyli sytuacji, w której dochodzi do nagłych i nieoczekiwanych zaburzeń w pracy serca, prowadzących do jego zatrzymania i do zgonu. W części przypadków nagła śmierć sercowa następuje w ciągu godziny od pojawienia się objawów, natomiast w niektórych pacjentów nie odnotowuje się żadnych symptomów ostrzegawczych.

W nomenklaturze medycznej, zarówno nagła śmierć sercowa, jak i zawał serca należą nie tyle do powikłań choroby wieńcowej, co do postaci ostrych zespołów wieńcowych.

Co zrobić w przypadku wystąpienia objawów choroby wieńcowej? Diagnostyka, badania naczyń i układu krążenia

W przypadku wystąpienia objawów opisanych powyżej, należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza, a jeśli u pacjenta podejrzewa się zawał serca - konieczne będzie wezwanie pogotowia ratunkowego. W takiej sytuacji diagnostyka choroby wieńcowej będzie odbywała się w warunkach szpitalnych. W momencie podejrzenia u pacjenta rozwoju stabilnej choroby wieńcowej, rozpoznanie oznak niewydolności serca może przebiegać w trybie ambulatoryjnym (chory wykonuje badania w wyznaczonych terminach).

Do badań, które wykonuje się w trakcie diagnostyki choroby wieńcowej, należą:

• badania laboratoryjne: w tym przede wszystkim badanie stężenia cholesterolu oraz trójglicerydów we krwi (określane również jako lipidogram), badanie poziomu glukozy, badanie hormonów tarczycy, wykonanie pełnej morfologii z rozmazem, badanie poziomu kreatyniny oraz badania poziomów substancji charakterystycznych dla przebiegu zawału serca (na przykład badanie poziomu troponin sercowych);
• badania obrazowe - w tym między innymi badanie RTG klatki piersiowej, echokardiografia, badanie metodą Holtera, elektrokardiografia (EKG) spoczynkowa, rezonans magnetyczny serca, tomografia komputerowa serca z kontrastem (angio-TK, angiografia wieńcowa), pozytronowa tomografia emisyjna (PET) i inne;
• badania wysiłkowe - w tym scyntygrafia wysiłkowa serca. Przeprowadzenie badań wysiłkowych jest uzależnione od kondycji pacjenta (jeśli dana osoba nie jest w stanie wykonywać aktywności przez wymagany czas, wdraża się alternatywne badania - w tym badanie, w którym reakcja serca podczas wysiłku jest imitowana podaną pacjentowi substancją);
• badania inwazyjne - w tym koronarografia tętnic wieńcowych, wykonywana zazwyczaj w znieczuleniu miejscowym.

Oczywiście wykonanie wszystkich wymienionych powyżej badań nie jest zazwyczaj konieczne do postawienia właściwej diagnozy. Bardzo dużą rolę w rozpoznaniu choroby odgrywa szczegółowy wywiad z pacjentem - dotyczący odczuwanych przez niego objawów, okoliczności ich pojawienia się, nawyków żywieniowych danej osoby, chorób towarzyszących czy obciążeń rodzinnych.

Leczenie choroby wieńcowej - leczenie farmakologiczne, zabiegowe, rehabilitacja w chorobie niedokrwiennej serca. Dieta w chorobie wieńcowej – co jeść, by ograniczyć rozwój miażdżycy i obniżyć cholesterol?

Dobór schematu leczenia i modelu terapii choroby wieńcowej zależy od wielu czynników - w tym od wieku pacjenta, tego, czy choroba przyjmuje postać ostrą, czy może przewlekłą, od historii chorób pacjenta oraz wielu innych okoliczności. Niemniej, na leczenie choroby wieńcowej mogą składać się następujące elementy:

• leczenie farmakologiczne, które uwzględnia podawanie leków przeciwpłytkowych (najpopularniejszy z nich to kwas salicylowy), leków hipolipemizujących (wspierających regulację gospodarki cholesterolowej - w tym statyny), antagonistów kanału wapniowego, nitratów (nitrogliceryny) i innych;
• leczenie zabiegowe/operacyjne, które wdraża się zazwyczaj w przypadkach nagłych i/lub po zdiagnozowaniu zaawansowanej choroby wieńcowej, która w niedalekiej przyszłości może doprowadzić do zawału serca czy nagłej śmierci sercowej. Najczęściej pacjent jest poddawany przezskórnej wewewnątrznaczyniowej angioplastyce wieńcowej (PTCA) oraz zabiegowi wszczepienia pomostów aortalno-wieńcowych (CABG). Należy tutaj dodać, że w niektórych przypadkach stanów nagłych, po wdrożeniu nieinwazyjnego leczenia trombolitycznego (które ma za zadanie rozpuścić skrzep zaburzający prawidłowe krążenie krwi i pracę serca) i zaobserwowaniu jego powodzenia (przywrócenie prawidłowych warunków dopływu krwi do mięśnia sercowego), można odstąpić od leczenia zabiegowego;
• leczenie rehabilitacyjne. Ponieważ choroba wieńcowa wiąże się z pogorszeniem tolerancji na wysiłek fizyczny (co jednocześnie przekłada się na osłabienie mięśni oraz na pogorszoną pracę układu oddechowego), bardzo często leczeniu farmakologicznemu powinna towarzyszyć również rehabilitacja. Ćwiczenia pod okiem specjalisty mają na celu zapobiec pogorszeniu wydolności organizmu, a w niektórych przypadkach mogą ją nawet poprawić.

U pacjentów stabilnych, obok terapii farmakologicznej i rehabilitacji, wdraża się również leczenie zachowawcze/ dietetyczne. Włącza ono konieczność modyfikacji stylu życia w celu spowolnienia rozwoju choroby (w tym szczególnie w celu zapobieżenia dalszego gromadzenia się blaszki miażdżycowej na ścianach naczyń krwionośnych). Uwzględnia ono zmianę diety na taką, która pomoże w regulacji poziomu trójglicerydów i cholesterolu we krwi, a w razie potrzeby - wesprze regulację poziomu glukozy we krwi, ciśnienia tętniczego i utratę masy ciała (jeśli w danym przypadku jest ona konieczna). Informacje dotyczące tego, co jeść i czego nie jeść, by ograniczyć rozwój miażdżycy i uregulować poziom cholesterolu, znajdują się w tekście Jak obniżyć cholesterol bez leków - domowe sposoby.

Co istotne, terapia choroby wieńcowej serca obejmuje również leczenie chorób współistniejących - w tym miażdżycowej choroby tętnic, cukrzycy, nadciśnienia tętniczego krwi. Oczywiście pacjent powinien także wykluczyć wszystkie modyfikowalne czynniki ryzyka choroby niedokrwiennej serca, o których pisaliśmy w pierwszej połowie tekstu (dotyczy to zwłaszcza rzucenia palenia papierosów).

Źródła:

1. Lek. D. Bobryk, lek. M. Wiercińska, Choroba wieńcowa (choroba niedokrwienna serca): przyczyny, objawy i leczenie [w:] Medycyna Praktyczna, 31.05.2022
2. A. Bodaj, B. Bednarz, W. Leśniak, Ostre zespoły wieńcowe [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, aktualizacja hasła: 15.07.2024
3. M. Marona, C. Kępka, Stabilna choroba wieńcowa - czy u każdego chorego należy wykonać koronarografię? [w:] Kardiologia po Dyplomie 07/2012
4. Dr hab. n. med. K. Stolarz-Skrzypek, Najczęstsze błędy w diagnostyce i leczeniu stabilnej choroby niedokrwiennej serca [w:] Medycyna po Dyplomie 05/2017
5. S. Mościcka, D. Luiza-Wójcik, A. Mamcarz, Jakość życia w chorobie niedokrwiennej serca [w:] Choroby Serca i Naczyń 2015, tom 12, nr 5
6. A. Cichocka, Dieta śródziemnomorska w profilaktyce pierwotnej choroby niedokrwiennej serca [w:] Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2005, tom 1, nr 3
7. M. Kośmicki, Choroba wieńcowa u kobiet [w:] Borgis - Postępy Nauk Medycznych 1/2002
8. M. Ambroziak, A. Bodaj, Choroba wieńcowa w młodym wieku jako efekt współdziałania czynników genetycznych i środowiskowych [w:] Borgis - Postępy Nauk Medycznych 12/2010
9. H. Puchalska-Krotki, E. Marcinkowska-Suchowierska, Stabilna choroba wieńcowa w wieku podeszłym - odrębności w diagnostyce leczeniu [w:] Borgis - Postępy Nauk Medycznych 5/2011
10. M. Maciążek-Jurczyk, M. Maliszewska, A. Szkudlarek-Haśnik, A. Sułkowska, Działanie profilaktyczne zielonej herbaty w chorobie wieńcowej [w:] Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2011