Bulimia – czym jest bulimia? Czy anoreksja i bulimia (zaburzenia odżywiania) różnią się od siebie? Bulimia – objawy i leczenie, terapia, skutki bulimii – przyczyny zjawiska

Bulimia nervosa (żarłoczność psychiczna) - na czym polega bulimia, jakie są przyczyny bulimii i jak rozpoznać objawy choroby? Anoreksja a bulimia

Bulimia jest - zaraz po anoreksji - najczęściej występującym zaburzeniem odżywiania. Osoby cierpiące na to schorzenie są bardzo skupione na własnej sylwetce (zwłaszcza w kontekście masy ciała) i wkładają wiele wysiłku w dążeniu do wymarzonej wagi. Metody, po jakie sięgają są jednak destrukcyjne dla ich zdrowia. Pacjenci z bulimią zmagają się bowiem z epizodami kompulsywnego objadania się, a później - z poczuciem winy i porażki, pchającym ich do działań kompensacyjnych (najczęściej do prowokowania wymiotów i/lub przyjmowania środków przeczyszczających w nadmiernych ilościach). Jak rozpoznać objawy bulimii i jaki jest jej wpływ na codzienne życie chorych? Jakie mogą być powikłania nieleczonej bulimii i w jaki sposób wygląda terapia tego zaburzenia?

Czym jest bulimia? Anoreksja i bulimia - różnice

Bulimia (inaczej określana również jako Bulimia nervosa - czyli żarłoczność psychiczna) to zaburzenie odżywiania, którego nazwa pochodzi od słów bous oraz limos - z języka greckiego można przetłumaczyć je na określenie „byczy głód”. W przebiegu bulimii pacjent skupiony jest przede wszystkim na obniżeniu masy ciała (choć zazwyczaj jest ona prawidłowa względem wzrostu oraz wieku), natomiast jednocześnie zmaga się z tak zwanymi „napadami żarłoczności”, czy też - z napadami kompulsywnego objadania się. Podczas takiego napadu osoba cierpiąca na bulimię nie zwraca uwagi na jakość spożywanych produktów czy ich połączenia smakowe - często je po prostu to, co ma pod ręką, do momentu poczucia przepełnienia żołądka (czasem wiąże się to nawet z dolegliwościami bólowymi). Po epizodzie objadania się następuje działanie kompensacyjne - zwykle w postaci wywoływania wymiotów lub - tak, jak zostało to już wspomniane - poprzez przyjęcie znacznych ilości środków przeczyszczających.

Według różnych szacunków, na bulimię może cierpieć kilka procent populacji. Wśród chorych na bulimię zdecydowanie przeważają kobiety. Niekiedy rozwój bulimii poprzedza u pacjenta epizod jadłowstrętu psychicznego (anoreksji).

Zarówno bulimia, jak i anoreksja, należą do grupy zaburzeń odżywiania, w przebiegu których osoba chora dąży do redukcji masy ciała - przy czym są to osobne jednostki chorobowe. To, w jaki sposób postępują pacjenci z bulimią, opisano powyżej. W anoreksji natomiast redukuje się ilość pokarmu i włącza się wyczerpujące ćwiczenia fizyczne, jednocześnie nie odnotowując napadów objadania się. Więcej informacji o tym schorzeniu można znaleźć w tekście Anoreksja (jadłowstręt psychiczny) - co to? Przyczyny i objawy anoreksji.

Bulimia – objawy. Epizody objadania się, wymioty, stosowanie środków przeczyszczających (zachowania kompensacyjne), skupienie na odchudzaniu się i inne

Wśród najczęściej występujących objawów bulimii można wyróżnić m.in,:

• skupienie osoby chorej na kontroli oraz na utracie masy ciała, które przekłada się na obsesyjne myślenie o jedzeniu, częste ważenie się, obawy i lęk przed przybraniem masy ciała oraz przed otyłością. W dalszej perspektywie u takiego pacjenta można obserwować osłabienie funkcji poznawczych - w tym zdolności do skupienia się, uczenia, angażowania uwagi. Bulimik ma ponadto niską samoocenę i zakrzywiony obraz własnego ciała. Bulimia często prowadzi do obniżenia (i tak już niskiego) poczucia własnej wartości;
• regularnie występujące napady objadania się. Na początku choroby dana osoba może zwracać uwagę na to, co je podczas takiego napadu. Część pacjentów wręcz planuje go w ukryciu i przygotowuje dla siebie ulubione potrawy, słone przekąski czy słodycze (uwzględniając jednocześnie późniejszą kompensację - o której poniżej). Na dalszych etapach choroby napady zdarzają się coraz częściej, są bardzo chaotyczne, a osoba z bulimią je tak naprawdę wszystko, co znajdzie się jej w zasięgu (nie zważając na dziwne połączenia smakowe czy na fakt, że ogólnie nie lubi jeść danego produktu lub dania). Napady trwają aż do uczucia maksymalnego przepełnienia żołądka, co często wiąże się z dotkliwymi bólami brzucha;
• zachowania kompensacyjne, mające na celu zniwelowanie nadwyżki kalorycznej (zbyt dużej podaży jedzenia), która została wygenerowana podczas epizodu objadania się. Do najczęstszych działań kompensacyjnych należy wywoływanie wymiotów (które daje pacjentowi dużą, natychmiastową ulgę), przyjmowanie środków przeczyszczających w dużych dawkach i/lub podejmowanie wyczerpującej aktywności fizycznej. Niektóre osoby sięgają także po środki odwadniające czy leki cukrzycowe. W wielu przypadkach pacjenci decydują się po napadzie na przeprowadzenie głodówki czy stosowanie restrykcyjnej diety, natomiast kończy się ona zazwyczaj kolejnym napadem.

W zależności od tego, jakie działania kompensacyjne podejmuje pacjent, rozróżnia się dwa rodzaje bulimii. Pierwszy z nich to typ przeczyszczający, w przebiegu którego osoba z zaburzeniami odżywiania kompensuje napady obżarstwa przy pomocy wywoływania wymiotów i/lub przyjmowania środków przeczyszczających oraz moczopędnych. Drugi typ bulimii to typ nieprzeczyszczający - tutaj pacjent po napadach obżarstwa kompensuje je wdrażaniem głodówek i bardzo restrykcyjnych diet.

Bulimia – przyczyny choroby

Rozwój bulimii - podobnie, jak ma to miejsce w przypadku anoreksji - jest z pewnością wieloczynnikowy. Na zapadnięcie na omawianą chorobę wpływają między innymi okoliczności środowiskowe, takie jak wychowywanie się w rodzinie, w której istnieją patologiczne wzorce i zachowania (przemoc psychiczna i fizyczna, uzależnienia, zaniedbania i inne), a także funkcjonowanie w grupie rówieśniczej, wykazującej brak akceptacji względem pacjenta. Oprócz tego na wystąpienie bulimii może wpływać również uszkodzenie ośrodka sytości w mózgu, nieumiejętność regulacji i kontroli własnych emocji, brak samoakceptacji. Niektóre badania sugerują również, że bulimia może być chorobą, na której rozwój wpływ mają czynniki genetyczne (dodatkowo ryzyko zachorowania zwiększają predyspozycje rodzinne - jeśli członkowie najbliższej rodziny cierpieli na otyłość, depresję i inne zaburzenia nastroju i/lub zaburzenia odżywiania się).

Zwiększać ryzyko wystąpienia bulimii może również przejście anoreksji, a także nadwaga, otyłość oraz nadużywanie alkoholu czy narkotyków.

Rozpoznanie bulimii - diagnostyka osoby chorej

Diagnostyka bulimii jest przeprowadzana przez lekarza psychiatrę. Obejmuje przede wszystkim szczegółowy wywiad z pacjentem, dotyczący odczuwanych przez niego objawów i dolegliwości. Wielu przypadkach wywiad przeprowadza się dodatkowo z najbliższymi osobami pacjenta - w tym z jego opiekunami czy rodzeństwem. Ponadto diagnostyka może zostać poszerzona o konsultację psychologiczną i - jeśli zachodzi taka potrzeba - również o badania laboratoryjne kału, krwi i moczu, badania obrazowe (w tym kolonoskopię) czy badanie stomatologiczne (pozwalające nie tylko potwierdzić działania kompensacyjne w postaci wymiotów, ale również zaplanować leczenie zębów uszkodzonych w wyniku częstego kontaktu z treścią żołądkową o kwaśnym odczynie).

Rozpoznanie bulimii nie jest proste - w przypadku braku obecności wszystkich charakterystycznych objawów bulimii, lekarz może zdecydować się na przeprowadzenie diagnostyki różnicowej - na przykład w kierunku innych zaburzeń odżywiania czy chorób psychicznych lub somatycznych przebiegających z uporczywymi  wymiotami.

Skutki bulimii - jakie powikłania mogą występować u pacjentów?

Niestety, bulimia jest zaburzeniem odżywiania, które - zwłaszcza w przypadku braku podjęcia terapii - może prowadzić do groźnych powikłań i następstw zdrowotnych. Wśród nich wyróżnia się między innymi:

• zaburzenia gospodarki hormonalnej, zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej, niedobory witamin i minerałów;
• zaburzenia funkcjonowania układu pokarmowego oraz jego mechaniczne lub chemiczne uszkodzenia (od zaparć, bólów brzucha czy biegunek, poprzez podrażnienie jelit i ścian żołądka, aż po stany zapalne obecne w przełyku, gardle, jamie ustnej);
• powikłania w obrębie jamy ustnej i stomatologiczne - w tym obrzęk ślinianek przyusznych, nadżerki śluzówki, erozja i pękanie szkliwa, pękanie zębów, próchnica, obniżenie linii dziąseł i inne;
• następstwa skórne i kosmetyczne - pojawienie się luźnej skóry i rozstępów, pękanie kącików ust (i przewlekłe zajady), zapalenia okołoustne, wypryski i niedoskonałości na twarzy (także jako następstwo zaburzeń homornalnych);
• częste bóle głowy, osłabienie koncentracji, problemy z nauką lub wykonywaniem pracy umysłowej, zaburzenia rytmu serca;
• powikłania w postaci rozwoju chorób i zaburzeń psychicznych - w tym zaburzeń lękowych, zaburzeń snu, depresji, zaburzeń osobowości, rozwinięcie się innych niż objadanie się czynności kompulsywnych (na przykład samookaleczanie się), uzależnienia od nikotyny, alkoholu lub narkotyków i inne.

Na czym polega leczenie bulimii?

Najważniejszą metodą leczenia bulimii jest psychoterapia - najczęściej prowadzona w nurcie poznawczo-behawioralnym. Zaleca się, by uwzględniała co najmniej 16 do 20 spotkań z psychoterapeutą, najlepiej z częstotliwością 2 razy w tygodniu przez okres kilku miesięcy. W trakcie jej trwania pacjent powinien zidentyfikować fałszywe przekonania w różnych obszarach - w tym w obszarze odżywiania się, lęku przed przybraniem na wadze, przymusem psychicznym spożywania małej liczby kalorii czy oceny własnego ciała i własnej osoby - a następnie nauczyć się zwalczać oraz rozróżniać fałszywe myśli od faktów. Oprócz tego terapia ta może uwzględniać różne ćwiczenia behawioralne - polegające głównie na odbudowie prawidłowej relacji z jedzeniem. W części przypadków wdraża się również terapię interpersonalną i/lub rodzinną.

W celu zminimalizowania ryzyka wystąpienia kolejnych napadów, w zaostrzeniu choroby, włącza się leczenie farmakologiczne. Lekiem pierwszego wyboru jest w tym przypadku fluoksetyna (standardowo stosowana w leczeniu epizodów depresyjnych), należąca do grupy leków SSRI - czyli selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny.

Równolegle z leczeniem zaburzeń odżywiania, jeśli istnieje taka potrzeba, pacjent może być poddawany również leczeniu stomatologicznemu i/lub gastrologicznemu. U większości osób, u których występują epizody objadania się i głodzenia, cenna będzie także pomoc dietetyka.

Bulimia – rokowania w przypadku bulimii

Rokowania w przebiegu bulimii są różne i zależą od wielu czynników - w tym chęci współpracy pacjenta z lekarzami i psychologami, od stopnia zaawansowania choroby i etapu postawienia diagnozy, a także od ogólnego stanu zdrowia danej osoby - w tym od obecności chorób towarzyszących i/lub wywołanych przebiegiem bulimii. Szacunki wskazują, że pełne wyleczenie uzyskuje się u około 50% pacjentów, poprawa następuje u około 30% chorych, a u 20% zaburzenia odżywiania utrzymują się pomimo wdrożenia właściwej terapii.

Pierwsze objawy bulimii zdecydowanie powinny być sygnałem do konsultacji z lekarzem psychiatrą - im wcześniej choroba zostanie zdiagnozowania, tym lepiej dla zdrowia i życia pacjenta. W przypadku braku leczenia objawy - takie jak napady wilczego głodu czy problemy z zębami - będą się tylko pogłębiać. 

Źródła:

1. Prof. dr hab. n. med. B. Baranowska, Zaburzenia zachowania związane z odżywianiem - cz. II: żarłoczność psychiczna (bulimia) łac., ang. bulimia nervosa [w:] Medycyna Praktyczna, 10.09.2013
2. Dr n. med. J. Borowiecka-Karpiuk, Zaburzenia odżywiania: anoreksja i bulimia. Przyczyny, objawy i leczenie[w:] Medycyna Praktyczna, 16.01.2023
3. L. A. Sim, PhD, D. E. McAlpine, MD, K. B. Grothe, Phd, S. M. Himes, PhD, R. G. Cockerill, BA, M. M. Clark, PhD, Rozpoznawanie leczenie zaburzeń odżywiania się w podstawowej opiece zdrowotnej [w:] Medycyna po Dyplomie vol. 20 / nr 7 / lipiec 2011
4. Dr n. med. I. Niedźwiedzka, Co to jest bulimia? [w:] Psychiatria po Dyplomie 04/2018
5. Prof. dr hab. n. med. M. Janas-Kozik, Bulimia psychiczna [w:] Medycyna po Dyplomie 06/2016
6. A. Franczak-Young, M. Jezierska-Kazberuk, Niektóre zmiany neuropsychologiczne i somatyczne występujące w bulimii oraz podstawy strategii leczenia somatycznego [w:] Forum Zaburzeń Metabolicznych 2011, tom 2, nr 4
7. M. Bąk-Sosnowska, Zaburzenia odżywiania towarzyszące otyłości [w:] Forum Zaburzeń Metabolicznych 2010, tom 1, nr 2