Zawał serca (zawał mięśnia sercowego, atak serca) - pierwsza pomoc i objawy zawały serca. Jak rozpoznać zawał u kobiet i u mężczyzn?

Zawał serca (zawał mięśnia sercowego, atak serca) – co to takiego? Jak wygląda diagnostyka i leczenie? Poznaj najważniejsze informacje dotyczące zawału serca

Zawał serca (w nomenklaturze medycznej określany również jako zawał mięśnia sercowego, a potocznie – jako atak serca), to nagłe i poważne zdarzenie medyczne, które może prowadzić do trwałego uszkodzenia serca, a w skrajnych przypadkach – do śmierci pacjenta. Zawał jest skutkiem nagłego przerwania dopływu krwi do części mięśnia sercowego, co prowadzi do jego martwicy z powodu niedotlenienia. Na szczęście współczesna kardiologia dysponuje skutecznymi metodami diagnostycznymi i terapeutycznymi, ale nadal kluczowe znaczenie ma czas reakcji – im szybciej pacjent otrzyma pomoc, tym większe są jego szanse na przeżycie i powrót do zdrowia. Jak więc rozpoznać zawał serca i co zrobić, gdy podejrzewa się jego wystąpienie u siebie lub bliskiej osoby? Poznaj najważniejsze zasady udzielania pierwszej pomocy i sprawdź, jak wygląda diagnostyka oraz leczenie zawału serca.

Czym jest zawał serca i jak rozpoznać objawy zawału serca?

Zawał serca to stan nagłego niedokrwienia mięśnia sercowego, najczęściej wywołany całkowitym lub częściowym zamknięciem tętnicy wieńcowej na skutek pęknięcia blaszki miażdżycowej i powstania zakrzepu. W wyniku przerwania dopływu krwi dochodzi do obumarcia komórek serca w obszarze zaopatrywanym przez zablokowaną tętnicę. Kluczowym objawem zawału jest tak zwany ból wieńcowych o charakterystycznych cechach, wśród których można wymienić:

• specyficzne umiejscowienie – silny ból w klatce piersiowej lokalizuje się bowiem zazwyczaj za mostkiem, często promieniuje do lewej ręki, żuchwy, karku, pleców, czasem nawet do nadbrzusza. Może być też odczuwany jako rozlany dyskomfort w klatce piersiowej, rozchodzący się promieniście od serca;
• konkretny charakter bólu – przez pacjentów określany zwykle jako uciskający, ściskający, gniotący lub palący. Osoby, które przebyły zawał serca często opisują go jako uczucie „ciężaru”, „przygniatania” czy „zaciskania obręczy” wokół klatki piersiowej;
• czas trwania dolegliwości bólowych – ból trwa zazwyczaj dłużej niż 20 minut i nie ustępuje po odpoczynku ani po przyjęciu nitrogliceryny (jeśli pacjent ma ją przy sobie i została zalecona do przyjmowania przez lekarza);
• brak zmiany natężenia w zależności od ruchu czy oddechu – w przeciwieństwie do bólów mięśniowo-szkieletowych czy opłucnowych, ból wieńcowy nie nasila się przy oddychaniu, kaszlu czy zmianie pozycji ciała (jak również nie słabnie po wykonaniu tych czynności).

Ból wieńcowy, choć jest najbardziej charakterystycznym objawem zawału serca, nie stanowi jedynego symptomu tego stanu. Do objawów towarzyszących zalicza się:

• duszności – pod postacią uczucia braku powietrza, które może występować zarówno w spoczynku, jak i przy niewielkim wysiłku;
• zimne poty – nagłe wystąpienie potliwości, najczęściej w postaci zimnych, lepkich potów (w tym w obrębie dłoni i stóp) i – ogólnie – uczucie zimna;
• zawroty głowy i utrata przytomności – mogą świadczyć o gwałtownym spadku ciśnienia krwi i niedotlenieniu mózgu;
• nudności i wymioty, ból brzucha – objaw obserwowany częściej u kobiet, często interpretowany jako dolegliwości żołądkowo-jelitowe (jest to tak zwana „brzuszna maska” zawału serca, o której więcej piszemy poniżej);
• lęk, uczucie niepokoju, „przeczucie śmierci” – częsty objaw psychiczny zawału, występuje u wielu pacjentów.

Opisane powyżej objawy są dość typowymi dla zawału serca – oczywiście nie u wszystkich osób występują one łącznie, natomiast co do zasady pacjenci opisują swoje doświadczenia podobnie. Niestety – tak, jak zostało to wspomniane powyżej – u kobiet częściej dochodzi do nietypowego przebiegu zawału mięśnia sercowego. Najważniejszą różnicą jest pojawienie się tak zwanej „maski brzusznej” zawału – a więc bólu brzucha, nudności, uczucia palenia w przełyku (zgaga) czy nawet wymiotów. Tego typu symptomy mogą być mylnie interpretowane jako zatrucie pokarmowe, niestrawność lub zapalenie żołądka, co wpływa na opóźnienie diagnozy i zwiększa ryzyko powikłań.

Pierwsza pomoc i diagnostyka zawału serca

W przypadku podejrzenia zawału serca najważniejsze jest natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej – karetki pogotowia ratunkowego. Pacjent powinien pozostać w spoczynku, najlepiej w pozycji półsiedzącej. Samodzielna próba dojazdu do szpitala jest niewskazana ze względu na ryzyko nagłego zatrzymania krążenia. Dotyczy to również podejmowania prób podwiezienia chorego na szpitalny oddział ratunkowy (SOR) przez osoby postronne. Zespół ratownictwa medycznego może bowiem podjąć działania terapeutyczne już w karetce – podając pacjentowi odpowiednie leki, wykonując szczegółową diagnostykę, a w razie potrzeby – reagując w momencie zatrzymania akcji serca.

W trakcie oczekiwania na karetkę nie należy podawać pacjentowi jedzenia czy picia. Przed przyjazdem zespołu ratownictwa medycznego można podjąć takie działania, jak:

• podanie aspiryny (150–300 mg do rozgryzienia i połknięcia) – ale wyłącznie wtedy, gdy pacjent jest przytomny, utrzymuje kontakt i ma się pewność, że nie jest on uczulony na aspirynę;
• podanie nitrogliceryny podjęzykowo (o ile wcześniej była przepisana przez lekarza i pacjent ją toleruje);
• uspokojenie chorego, zapewnienie dopływu świeżego powietrza;
• monitorowanie stanu pacjenta, w razie utraty przytomności rozpoczęcie RKO (resuscytacji krążeniowo-oddechowej – zgodnie ze wskazówkami dyspozytora).

W przypadku rozpoznania zawału serca najważniejszy jest czas reakcji – im szybciej pacjent znajdzie się pod profesjonalną opieką medyczną, tym lepiej. Pierwsza godzina od pojawienia się objawów zawału określana jest jako złota godzina – to czas, w którym wczesne wdrożenie leczenia daje najlepsze rokowania i znacząco zwiększa szanse na uratowanie życia pacjenta. Po tym czasie zmiany martwicze komórek mięśnia sercowego stają się coraz bardziej rozległe.

Jak diagnozuje się zawał serca? Rozpoznanie opiera się między innymi na badaniu EKG, które umożliwia ocenę lokalizacji i rozległości zawału, a także pozwala na klasyfikację typu (STEMI – zawał serca z uniesieniem odcinka ST lub NSTEMI – bez uniesienia ST). Oprócz tego wykonuje się badania laboratoryjne, uwzględniające najważniejsze parametry dla rozpoznania zawału – a więc troponiny sercowe (najczulszy i najbardziej swoisty wskaźnik martwicy mięśnia sercowego) oraz CK-MB (izoenzym kinazy kreatynowej, dawniej szeroko stosowany, obecnie rzadziej – natomiast nadal jest przydatny w momencie niemożności oznaczenia poziomu troponin).

Dodatkowe badania w diagnostyce zawału mięśnia sercowego to między innymi echokardiografia przezklatkowa (potocznie określana jako echo serca), która pokazuje nieprawidłowości w kurczliwości mięśnia sercowego, a także koronarografia, pozwalająca na bezpośrednie uwidocznienie zmian w tętnicach wieńcowych (jest niezbędna przed zabiegami interwencyjnymi).

Przyczyny zawału serca i czynniki ryzyka zawału serca

Do przyczyn zawału serca o charakterze bezpośrednim zalicza się:

• pęknięcie blaszki miażdżycowej i zakrzep (jest to najczęstszy mechanizm, prowadzący do nagłego zamknięcia światła tętnicy doprowadzającej krew do serca);
• skurcz tętnicy wieńcowej (angina Prinzmetala) – może wystąpić w nocy lub nad ranem, niezależnie od aktywności fizycznej;
• zator tętnicy wieńcowej (wywołany przez zakrzep przemieszczający się z serca – na przykład przy migotaniu przedsionków lub przy innym zaburzeniu rytmu serca);
• rozwarstwienie tętnicy wieńcowej (rzadsza przyczyna, natomiast często spotykana u kobiet w ciąży lub po porodzie).

Na wystąpienie najpowszechniejszej przyczyny zawału serca (a więc miażdżycy tętnic wieńcowych i jej następstw, wraz z powstaniem zakrzepu prowadzącego do zwężenia lub całkowitego zamknięcia światła tych tętnic) wpływ ma wiele czynników – określanych niekiedy jako czynniki ryzyka zawału serca. Wśród nich wyróżnia się między innymi: nadciśnienie tętnicze, hiperlipidemię (zaburzenia gospodarki lipidowej), palenie tytoniu, cukrzycę typu 2, otyłość, brak aktywności fizycznej, niezdrową dietę bogatą w tłuszcze pochodzenia zwierzęcego i w produkty czy dania gotowe o wysokim stopniu przetworzenia, a także pozostawanie pod wypływem długotrwałego stresu. Co istotne,ryzyko zawału serca danej osoby zwiększa również występowanie choroby wieńcowej w rodzinie – szczególnie u krewnych pierwszego stopnia (więcej informacji o samej chorobie wieńcowej znajduje się w tekście Choroba wieńcowa i zespół wieńcowy – objawy, przyczyny i leczenie oraz kwestia miażdżycy. Dieta w chorobie wieńcowej – co jeść przy chorobie niedokrwiennej serca?).

Leczenie zawału serca i profilaktyka incydentów wieńcowych

Leczenie ostrej fazy zawału serca rozpoczyna się już podczas transportu chorego do szpitala, a później kontynuowane jest w placówce medycznej. Postępowanie obejmuje przede wszystkim:

• wykonanie zabiegu angioplastyki wieńcowej (skrótowo określanej jako PCI). Przeprowadza się go zazwyczaj w trybie pilnym. Sam zabieg polega na mechanicznym udrożnieniu tętnicy i umieszczeniu w niej stentu (struktury wzmacniającej ściany naczynia i umożliwiającej prawidłowy przepływ krwi);
• terapię trombolityczną – czyli podawanie leków rozpuszczających zakrzep (takich jak, przykładowo, alteplaza). Terapia trombolityczna jest stosowana, gdy z różnych przyczyn nie można wykonać zabiegu opisanego powyżej;
• podawanie leków przeciwpłytkowych i przeciwzakrzepowych – w tym kwasu acetylosalicylowego (ASA), klopidogrelu, heparyny – zmniejszają one ryzyko nawrotu incydentu;
• podawanie leków kardioprotekcyjnych (wykazujących działanie ochronne wobec serca). Są to między innymi beta-blokery czy statyny – poprawiają one funkcjonowanie serca i zmniejszają ryzyko powikłań (lek dobierany jest w zależności od indywidualnego stanu pacjenta);
• monitorowanie rytmu serca i parametrów życiowych, leczenie powikłań (arytmie, niewydolność serca, wstrząs kardiogenny i inne).

Typy profilaktyki zawału serca oraz innych, nagłych incydentów naczyniowych (na przykład udaru mózgu), dzieli się na dwa typy – profilaktykę wtórną (wdrażaną po przebytym zawale), a także profilaktykę pierwotną (którą powinno praktykować się, by zapobiec zawałowi serca w ogóle). Niemniej, wśród obu rodzajów działań profilaktycznych można wyróżnić między innymi: regularną kontrolę ciśnienia tętniczego (i ściśle monitorowane leczenie nadciśnienia), dbanie o gospodarkę lipidową (a w razie potrzeby przyjmowanie wskazanych leków wspomagających regulację stężenia cholesterolu we krwi – w tym statyn), rzucenie palenia i znaczne ograniczenie picia alkoholu, wdrożenie zdrowych nawyków żywieniowych (ograniczenie tłuszczów nasyconych i zwiększenie spożycia warzyw, produktów zbożowych, ryb), redukcję masy ciała (jeśli jest wskazana) oraz zwiększenie aktywności fizycznej – co składa się po prostu na poprawę jakości stylu życia.

U niektórych osób, w ramach profilaktyki zawału oraz innych chorób układu sercowo-naczyniowego, konieczne może być wdrożenie farmakoterapii, opierającej się na regularnym przyjmowaniu leków zapobiegających zakrzepom, normujących gospodarkę lipidową czy glukozową oraz wspierających utrzymanie prawidłowego poziomu ciśnienia tętniczego krwi.

Źródła:

1. Lek. M. Wiercińska, Zawał serca (atak serca) – przyczyny, objawy i leczenie [w:] Medycyna Praktyczna, 04.07.2024
2. Prof. dr hab. med. G. Kopeć, aktualizacja: lek. M. Wiercińska, Diagnostyka zawału serca [w:] Medycyna Praktyczna, 14.02.2023
3. Dr med. G. Kopeć, Leczenie zawału serca [w:] Medycyna Praktyczna, 11.09.2017
4. Lek. A. J. Sałacki, Zawał mięśnia sercowego [w:] Medycyna po Dyplomie 05/2017
5. Lek. P. Siedlecki, prof. dr hab. n. med. M. Kurpesa, Rozpoznawanie ostrego zespołu wieńcowego – świeży czy przebyty zawał serca? [w:] Kardiologia po Dyplomie 03/2020
6. J. Gorol, L. Poloński, Droga do nowoczesnego leczenia zawału serca – jakie były początki, gdzie jesteśmy obecnie? [w:] Choroby Serca i Naczyń 2017, tom 14, nr 4
7. Dr hab. n. med. F. M. Szymański, Orzekanie o powrocie do pracy i aktywności fizycznej po zawale serca [w:] Choroby Serca i Naczyń 2016, tom 13, nr 1
8. J. Staromłyński, M. Bartczak, P. Suwalski, Mechaniczne powikłania zawału mięśnia sercowego [w:] Kardiologia Inwazyjna 2017; 12 (6)