Choroba popromienna – objawy. Jak i gdzie można narazić się na promieniowanie i w jaki sposób wygląda leczenie choroby popromiennej?

Choroba popromienna – objawy, postaci, przyczyny i leczenie choroby popromiennej

Choroba popromienna, znana również jako choroba wywołana ostrym lub przewlekłym napromieniowaniem, to zespół objawów klinicznych pojawiających się w wyniku działania dużych dawek promieniowania jonizującego na organizm człowieka. Choć zjawisko to znane jest od czasu rozwoju technologii nuklearnej, świadomość społeczna na temat jego skutków wzrosła przede wszystkim po katastrofach elektrowni jądrowych w Czarnobylu (która miała miejsce w 1986 roku) oraz w Fukushimie (w 2011 roku). Jakie są konkretne przyczyny choroby popromiennej i na czym polega mechanizm jej powstawania? Jakie rodzaje choroby popromiennej rozpoznaje się w medycynie i czym różni się ona od odczynu popromiennego? Czy da się wyleczyć omawiane schorzenie, a jeśli tak – to w jaki sposób?

Przyczyny choroby popromiennej – jak i kiedy napromieniowanie przyczynia się do wystąpienia choroby popromiennej? Przypadek narażenia na promieniowanie po awarii w Czarnobylu

Choroba popromienna rozwija się w wyniku pochłonięcia przez organizm dużej dawki promieniowania jonizującego w krótkim czasie lub też na skutek regularnej, częstej ekspozycji na promieniowanie w niewielkich dawkach. Promieniowanie to może pochodzić z różnych źródeł – zarówno naturalnych, jak i sztucznych – w tym, przykładowo, z awarii reaktorów jądrowych, wybuchów bomb atomowych, niekontrolowanych wypadków w laboratoriach lub elektrowniach atomowych, a także niewłaściwego stosowania aparatury medycznej, emitującej promieniowanie.

Z najgłośniejszymi przypadkami wystąpienia choroby popromiennej w historii kojarzą się przede wszystkim incydenty w Czarnobylu oraz w Fukushimie. W Czarnobylu, po wybuchu reaktora jądrowego, do którego doszło z 25 na 26 kwietnia 1986 roku, setki osób zostały narażone na ogromne dawki promieniowania. Najcięższe przypadki dotyczyły personelu elektrowni oraz strażaków biorących udział w gaszeniu pożaru – szacuje się, że u od kilku do kilkunastu z nich doszło do rozwoju ostrej choroby popromiennej, a nawet zgonu w ciągu kilku dni lub tygodni. Z kolei w 2011 roku w Fukushimie, w wyniku trzęsienia ziemi i tsunami, doszło do awarii systemu chłodzenia reaktorów, co spowodowało uwolnienie znacznych ilości promieniowania. Choć poziom narażenia ludności był niższy niż w Czarnobylu, również tu odnotowano przypadki napromieniowania, a konsekwencje zdrowotne – szczególnie długofalowe – pozostają przedmiotem badań.

Promieniowanie jonizujące uszkadza komórki organizmu, zwłaszcza te o wysokim tempie podziału, takie jak komórki szpiku kostnego, nabłonka jelitowego, błon śluzowych jamy ustnej, gardła oraz krtani, a także komórki skóry. Dochodzi do uszkodzenia DNA, zaburzeń w podziale komórek oraz zaburzeń procesów metabolicznych, co może prowadzić do martwicy tkanek, krwawień, infekcji, ogólnego zatrucia organizmu i wielu innych następstw, o których więcej piszemy poniżej.

Ostra choroba popromienna i przewlekła choroba popromienna – przebieg choroby i objawy choroby popromiennej

W medycynie wyróżnia się dwie główne postaci choroby popromiennej: postać ostrą oraz przewlekłą. Obie różnią się zarówno okolicznościami rozwoju, przebiegiem, jak i rokowaniami oraz wymaganiami terapeutycznymi.

Ostra choroba popromienna (ARS – Acute Radiation Syndrome)

Ostra choroba popromienna (ARS) rozwija się po jednorazowym narażeniu na dużą dawkę promieniowania (zwykle powyżej 1 Gy). Jej przebieg jest co do zasady szybki i gwałtowny, natomiast zależy to oczywiście od czasu ekspozycji na promieniowanie, jego dawki, a także formy absorpcji (na przykład ekspozycja na promieniowanie jonizujące, podanie doustne izotopów promieniotwórczych i inne). Wyróżnia się kilka postaci ostrej choroby popromiennej, zależnych od ilości i miejsca działania promieniowania. Wśród nich znajdują się:

• postać subkliniczna (łagodna). Rozwija się przy narażeniu na dawki promieniowania szacowane na około 1–2 Gy. Postać subkliniczna ARS nie jest śmiertelna, a objawy obejmują zwykle przemijające nudności, osłabienie organizmu oraz niewielkie zmiany hematologiczne (a konkretnie obniżenie liczby limfocytów we krwi – limfopenia);
• postać hematologiczna. Szacuje się, że dochodzi do jej rozwinięcia u pacjentów, którzy przyjęli dawkę promieniowania około 2–6 Gy. W tej postaci również pojawia się limfopenia, a oprócz tego obserwowana jest niedokrwistość. Dodatkowo osoba cierpiąca na ARS w tej postaci może odczuwać znaczne osłabienie organizmu. Degradacji ulegają komórki szpiku kostnego, u niektórych osób rozwija się skaza krwotoczna;
• postać jelitowa. Rozpoznaje się ją u osób, które przyjęły dawkę promieniowania szacowaną na od 6 do 10 Gy. W przebiegu postaci jelitowej ARS dochodzi do uszkodzenia nabłonka jelitowego oraz jego owrzodzeń, co prowadzi do szeregu następstw i powikłań – w tym krwawych biegunek, odwodnienia, skazy krwotocznej, zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i zakażeń wtórnych;
• postać mózgowa. Następuje przy pochłonięciu promieniowania w ilości powyżej 10 do 50 Gy. Jest najcięższą postacią, skutkującą uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego. Objawy to silne bóle głowy, utrata przytomności, drgawki, śpiączka. Zazwyczaj następstwem postaci mózgowej ARS jest zgon w ciągu kilku dni od przyjęcia tak dużej dawki promieniowania;
• postać enzymatyczna (rzadko opisywana). Następuje po przyjęciu promieniowania w dawce powyżej 50 Gy. Polega na zaburzeniu aktywności enzymatycznej w organizmie, co prowadzi do śmierci.

Objawy ostrej choroby popromiennej pojawiają się zwykle w ciągu kilku godzin do kilku dni od ekspozycji. Przebieg może być wielofazowy: od początkowego etapu objawów ogólnych (nudności, wymioty, osłabienie), przez okres pozornej poprawy, aż do fazy rozwiniętych symptomów chorobowych i ewentualnej śmierci.

Przewlekła choroba popromienna

Przewlekła choroba popromienna może rozwinąć się zarównana skutek jednorazowej ekspozycji na promieniowanie lub też u pacjenta, który był poddawany napromieniowaniu niewielkimi dawkami, ale przez długi czas i w regularny sposób. Objawy (czy raczej następstwa) przewlekłej choroby popromiennej mogą ujawnić się od kilku do nawet kilkunastu lat od ryzykownej ekspozycji (bądź ich serii) i obejmują:

• zwiększone ryzyko zachorowania na nowotwory (w tym zwłaszcza na tak zwane nowotwory krwi – takie jak chłoniaki i białaczki, a oprócz tego – nowotwory kości oraz tarczycy);
• bezpłodność i niepłodność, zwiększone ryzyko wystąpienia wad i mutacji genetycznych i/lub rozwojowych u płodu;
• osłabienie odporności, zwiększone ryzyko infekcji, ogólne osłabienie organizmu, przyspieszenie procesów starzenia się, zwiększone ryzyko przedwczesnej śmierci;
• zwiększone ryzyko wystąpienia zaburzeń hormonalnych czy zaćmy.

Niektóre źródła rozróżniają etapy rozwoju przewlekłej choroby popromiennej – w tym etap zwiastujący (określany także jako prodromalny), w trakcie którego pacjent może odczuwać osłabienie organizmu i cierpieć z powodu wymiotów oraz biegunek. Ten etap, po kilku dniach ustępuje fazie utajonej – trwającej kilka tygodni, podczas których osoba mająca styczność z promieniowaniem czuje się lepiej. Następnie dochodzi do manifestacji choroby – symptomy mogą przypominać te, które zostały opisane w ramach poszczególnych typów ostrej choroby popromiennej, natomiast zazwyczaj mają łagodniejszy obraz kliniczny. W zależności od stanu pacjenta, po etapie manifestacji objawów, następuje ich ustąpienie lub pogorszenie przebiegu.

Jak wygląda leczenie choroby popromiennej?

Leczenie choroby popromiennej jest trudne i często jedynie objawowe. Nie istnieje skuteczna terapia, która mogłaby całkowicie odwrócić skutki silnego napromieniowania. Postępowanie zależy od rodzaju choroby (ostrej lub przewlekłej), stopnia uszkodzenia tkanek, narządów i innych struktur czy układów organizmu oraz czasu, jaki upłynął od ekspozycji.

W leczeniu ostrej choroby popromiennej stosuje się między innymi:

• terapię wspomagającą – nawadnianie, podawanie elektrolitów, leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, antybiotyków w przypadku zapadnięcia na infekcje bakteryjne i innych;
• leczenie hematologiczne – przeszczep szpiku kostnego, podawanie czynników wzrostu w celu stymulacji krwiotworzenia, ewentualnie – transfuzję krwi;
• terapię lekami chelatującymi, antyoksydantami, jodkiem potasu – zmniejszają one ryzyko długofalowych następstw napromieniowania – w tym przedwczesnego starzenia się organizmu, nowotworów tarczycy i innych;
• opiekę paliatywną – w ciężkich przypadkach nieodwracalnych uszkodzeń. Opieka ta ma na celu zapewnienie jak największego komfortu osobie terminalnie chorej.

W przewlekłej chorobie popromiennej leczenie ma charakter długoterminowy i polega między innymi na łagodzeniu objawów (w tym objawów bólowych czy zaburzeń w morfologii krwi obwodowej), stałym monitorowaniu stanu pacjenta (zwłaszcza w kontekście zwiększonego ryzyka chorób nowotworowych), leczeniu chorób współistniejących (zaburzeń hormonalnych, zaćmy, zaburzeń pracy nerek, niepłodności i innych), a także na zapewnieniu wsparcia psychologicznego i rehabilitacyjnego.

Odczyn popromienny po radioterapii lub badaniu RTG

Warto wyraźnie odróżnić chorobę popromienną od znacznie częstszego i łagodniejszego odczynu popromiennego, który jest skutkiem ubocznym miejscowego działania promieniowania – najczęściej po radioterapii stosowanej w leczeniu nowotworów. Znajomość różnicy między tymi dwoma pojęciami pozwala lepiej zrozumieć zagrożenia i właściwie reagować na objawy pojawiające się po ekspozycji na promieniowanie.

Odczyn popromienny to reakcja tkanek na miejscowe działanie promieniowania, która może wystąpić także po powtarzanych badaniach RTG (z wykorzystaniem promieni rentgenowskich) czy tomografii komputerowej, choć najczęściej dotyczy pacjentów onkologicznych. Objawy pojawiają się zwykle w miejscu naświetlania i obejmują:

• zaczerwienienie skóry (rumień),
• łuszczenie naskórka, suchość i świąd skóry;
• pęcherze lub owrzodzenia (w cięższych przypadkach);
• wypadanie włosów w miejscu napromienienia;
• bóle i obrzęki w obrębie pola zabiegowego.

Odczyn popromienny zazwyczaj nie zagraża życiu i ustępuje samoistnie lub po zastosowaniu leczenia objawowego (maści, kremy łagodzące, ochrona skóry przed urazami). W skrajnych przypadkach może prowadzić do pojawienia się trwałych zmian skórnych, włóknienia tkanek lub zaburzeń w procesie gojenia.

Źródła:

1. M. Hetnał, W. M. Wysocki, Popromienne zapalenie skóry [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznejonline, weryfikacja hasła: 15.07.2024
2. M. Hetnał, W. M. Wysocki, Popromienne zapalenie błony śluzowej jelit [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, weryfikacja hasła: 15.07.2024
3. M. Hetnał, W. M. Wysocki, Popromienne zapalenie przełyku [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, aktualizacja hasła: 15.07.2024
4. M. Hetnał, W. M. Wysocki, Popromienne zapalenie błony śluzowej jamy ustnej [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, aktualizacja hasła: 15.07.2024
5. Dr n. med. A. Rychter, Odczyn popromienny ze strony jelita [w:] Onkologia po Dyplomie 06/2014
6. E. Siarko, M. Z. Wojtkiewicz, Popromienne uszkodzenia przewodu pokarmowego [w:] podyplomie.pl, dostęp: 02.04.2025
7. M. Wiśniewski, M. Graczyk, M. Szpinda, S. Brzozowska-Mańkowska, Popromienne zapalenie skóry - zasady postępowania [w:] Medycyna Paliatywna w Praktyce 2013, tom 7, nr 2