Podstawowe badania krwi, które warto zrobić w ramach profilaktyki – jakie badania warto wykonać w ramach kalendarza badań profilaktycznych? Czy morfologię warto robić co roku?

Jakie badania profilaktyczne warto robić, by wykryć ewentualne problemy zdrowotne?

Regularne poddawanie się badaniom profilaktycznym krwi to jeden z podstawowych filarów dbania o zdrowie. Mimo, że samo badanie jest niezwykle niepozorne, to tak naprawdę z jego wyników można uzyskać wiele kluczowych informacji o stanie i funkcjonowaniu całego organizmu. Wczesne wykrycie ewentualnych nieprawidłowości pozwala z kolei na szybkie wdrożenie leczenia, co przekłada się na zminimalizowanie ryzyka powikłań oraz na zachowanie maksymalnego komfortu życia pacjenta. Jakie badania krwi warto więc wykonywać profilaktycznie – w zależności od wieku i stanu zdrowia? Jak często je robić i dlaczego nie warto odkładać ich „na później”? Jakie parametry należy kontrolować, by zweryfikować kondycję i pracę wątroby, nerek czy tarczycy?

Kiedy wykonywać badania profilaktyczne i jak przygotować się do pobrania krwi?

Profilaktyka zdrowotna nie powinna być domeną wyłącznie osób starszych czy przewlekle chorych. Nawet jeśli na co dzień dana osoba czuje się dobrze i nie odnotowuje u siebie żadnych niepokojących objawów, to w organizmie mogą zachodzić niepożądane procesy, które wychwytuje się dopiero w wynikach badań laboratoryjnych.

Częstotliwość wykonywania podstawowych badań krwi zależy oczywiście od wielu czynników – w tym od wieku, płci, stylu życia i historii chorób rodzinnych. Niemniej, zaleca się, by:

• osoby dorosłe (zwłaszcza po 40. roku życia), co rok lub dwa lata wykonywały takie badania, jak morfologia krwi z rozmazem, lipidogram (badanie poziomu „dobrego” i „złego” cholesterolu oraz trójglicerydów), badanie poziomu glukozy i tak zwane „próby wątrobowe”, czyli badanie enzymów wątrobowych, obrazujących stan i funkcjonowanie tego narządu;
• osoby z obciążeniami rodzinnymi w wywiadzie (u których członkowie rodziny cierpieli na cukrzycę, choroby tarczycy, nadciśnienie czy miażdżycę) wykonywały badania zgodnie z zaleceniami lekarza – często częściej niż raz w roku;
• kobiety w ciąży i planujące ciążę wykonywały badania profilaktyczne zgodnie z kalendarzem badań ciążowych i dodatkowymi zaleceniami (chodzi tu między innymi o morfologię, badanie poziomu glukozy, ale również badania na choroby zakaźne).

W jaki sposób przygotować się do badania krwi, by wynik był wiarygodny? W większości przypadków pobieranie materiału do badania powinno odbywać się na czczo (chyba, że lekarz zaleci inaczej). W praktyce oznacza to, że należy unikać jedzenia minimum 8-12 godzin przed badaniem (w zależności od rodzaju analiz). Dopuszcza się picie wody, ale jednocześnie trzeba zrezygnować z kawy, herbaty czy słodkich napojów. Dzień przed badaniem warto również unikać intensywnego wysiłku fizycznego i alkoholu, a w samym dniu badania – palenia papierosów,ponieważ każdy z tych czynników może zaburzyć wyniki. Osoby przyjmujące leki na stałe, w chorobach przewlekłych, powinny skonsultować się z lekarzem w celu ustalenia, czy mogą zażywać ich standardowe dawki przed badaniem.

Podstawowe badania krwi – morfologia z rozmazem i wskaźniki stanu zapalnego (CRP, OB). Jaki zakres badań powinny obejmować badania profilaktyczne krwi?

Morfologia krwi obwodowej z rozmazem to jedno z najbardziej uniwersalnych badań – stanowi nie tylko podstawę profilaktyki zdrowotnej, ale również punkt wyjścia do dalszej diagnostyki wielu chorób. Jakie parametry obejmuje badanie morfologiczne krwi? Wśród nich można wyróżnić:

• RBC (red blood cells) – liczba czerwonych krwinek; ich niedobór może świadczyć o anemii;
• HGB (hemoglobina) – główny składnik krwinek czerwonych, odpowiadający za transport tlenu;
• HCT (hematokryt) – procentowy udział krwinek czerwonych w objętości krwi;
• MCV, MCH, MCHC – wskaźniki jakościowe, opisujące objętość i zawartość hemoglobiny w krwinkach;
• WBC (white blood cells) – liczba leukocytów, ważna w ocenie stanów zapalnych i infekcyjnych;
• PLT (płytki krwi) – ich liczba ma znaczenie w diagnostyce krwawień i chorób układu krzepnięcia;
• rozmaz manualny lub automatyczny – szczegółowa analiza rodzajów leukocytów (neutrofile, limfocyty, monocyty, eozynofile, bazofile), co pozwala lepiej ocenić przyczynę ewentualnych nieprawidłowości.

Więcej informacji o wymienionych wyżej parametrach oraz o ich znaczeniu dla zdrowia znajduje się w tekście Morfologia krwi – na czym polega morfologia krwi obwodowej, jak powinna wyglądać interpretacja wyników badań i jak przygotować się na badanie krwi?.

Co do zasady, w ramach podstawowych badań krwi zleca się również badanie wskaźników stanu zapalnego, czyli:

• CRP (C-reactive protein, określane również jako białko ostrej fazy). Białko C-reaktywne wzrasta gwałtownie w odpowiedzi na stan zapalny, infekcję lub uraz. Jego poziom szybko się zmienia, co czyni go czułym markerem ostrych procesów zapalnych;
• OB (odczyn Biernackiego). Jest to wskaźnik szybkości opadania krwinek czerwonych. Choć mniej precyzyjny niż CRP, nadal stosowany w diagnostyce przewlekłych stanów zapalnych (w tym wywołanych, przykładowo, chorobami reumatologicznymi) oraz infekcji.

Pakiet badań w profilaktyce cukrzycy i miażdżycy (lipidogram, glukoza i inne)

Cukrzyca typu 2 oraz miażdżyca należą do tak zwanych chorób cywilizacyjnych, diagnozowanych u coraz większej liczby osób. Są to również choroby o charakterze przewlekłym, a ponadto mogą niestety rozwijać się bezobjawowo przez długi czas. Ich wczesna diagnostyka, pozwalająca na wdrożenie odpowiedniego leczenia, zmniejsza ryzyko wystąpienia zawału serca, udaru mózgu, zaburzeń pracy nerek i innych, groźnych dla zdrowia i życia powikłań. Jakie są wskazania do wykonania profilaktycznych badań w kierunku cukrzycy i/lub miażdżycy? Wśród nich wymienia się:

• objawy charakterystyczne dla rozwijającej cukrzycy: przewlekłe zmęczenie, wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, nieuzasadniona utrata wagi, częste infekcje intymne, pogorszenie procesu gojenia się ran i inne;
• czynniki ryzyka cukrzycy, obejmujące między innymi nadwagę, otyłość brzuszną, zdiagnozowaną insulinooporność, a także przypadki cukrzycy w rodzinie;
• objawy charakterystyczne dla rozwijającej się miażdżycy: bóle w klatce piersiowej, duszności, uczucie ciężkości w nogach, bóle kończyn dolnych prowadzące nawet do utykania (to tak zwane chromanie przestankowe), zaburzenia krążenia i inne;
• czynniki ryzyka miażdżycy, obejmujące między innymi zdiagnozowane nadciśnienie, palenie tytoniu, brak aktywności fizycznej, dietę bogatą w tłuszcze nasycone i produkty o wysokim stopniu przetworzenia, obciążenia genetyczne.

Jakie badania profilaktyczne wykonywać, by rozpoznać ewentualny rozwój cukrzycy i/lub miażdżycy we wstępnym stadium? Można do nich zaliczyć:

• w przypadku cukrzycy: badanie stężenia glukozy we krwi na czczo, badanie „krzywej cukrowej” – czyli test obciążenia glukozą (OGTT), a w niektórych przypadkach również badanie poziomu hemoglobiny glikowanej (HbA1c);
• w przypadku miażdżycy: tak zwany profil lipidowy. Obejmuje on badanie poziomu cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji HDL („dobry” cholesterol), cholesterolu frakcji LDL („zły” cholesterol), a także trójglicerydów (TG).

Warto tutaj dodać, że w ogólnej profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych (których czynnikiem ryzyka jest zarówno cukrzyca, jak i miażdżyca) niezwykle istotne są nie tylko badania laboratoryjne krwi, ale również regularny pomiar ciśnienia tętniczego.

Profilaktyczne badania krwi sprawdzające funkcje tarczycy i wątroby

Podobnie jak w przypadku miażdżycy i cukrzycy, również w przebiegu zaburzeń funkcjonowania wątroby czy tarczycy pacjent może przez długi czas nie odczuwać żadnych objawów. Z tego względu warto regularnie monitorować stan i kondycję wspomnianych organów – zwłaszcza przy obciążeniach genetycznych, przewlekłym stosowaniu leków czy występowaniu niespecyficznych objawów. Jakie są konkretne wskazania do wykonania profilaktycznych badań krwi w kierunku chorób tarczycy i/lub wątroby? Wśród nich wyróżnia się:

• objawy charakterystyczne dla zaburzeń pracy tarczycy, a w tym: chroniczne zmęczenie, nieuzasadnione wahania masy ciała (tycie lub chudnięcie „z powietrza”), uczucie zimna lub nadmierne pocenie się, zaburzenia nastroju, suchość skóry, zaburzenia cyklu miesiączkowego u kobiet, zaburzenia płodności;
• czynniki ryzyka rozwoju chorób tarczycy, takie jak choroby tarczycy w rodzinie, choroby autoimmunologiczne (na przykład choroba Hashimoto, choroba Gravesa-Basedowa);
• objawy charakterystyczne dla zaburzeń pracy wątroby – w tym uczucie ciężkości po posiłkach, ból pod prawym żebrem, zażółcenie powłok skórnych, ogólne osłabienie organizmu bez uchwytnej przyczyny;
• czynniki ryzyka rozwoju chorób wątroby – takie jak przewlekłe przyjmowanie leków obciążających wątrobę, nadużywanie alkoholu, wirusowe zapalenie wątroby, otyłość, cukrzyca.

Jakie badania krwi wykonać przy podejrzeniu ewentualnych zaburzeń w funkcjonowaniu tarczycy lub wątroby? Oto najważniejsze z nich:

• w przypadku podejrzenia chorób tarczycy – badanie poziomu TSH (hormonu tyreotropowego, czyli najważniejszego wskaźnika pracy tarczycy), badanie poziomów FT3, FT4 (czyli wolnych frakcji hormonów tarczycy, co jest szczególnie ważne przy nieprawidłowym TSH), i ewentualnie poziomy aTPO, aTG (są to przeciwciała przeciwtarczycowe, pomocne w diagnostyce chorób autoimmunologicznych);
• w przypadku podejrzenia chorób wątroby – panel badań określanych potocznie mianem „prób wątrobowych”. Jest to między innymi badanie ALAT (aminotransferazy alaninowej, wskazującej na ewentualne uszkodzenia hepatocytów), ASPAT (aminotransferazy asparaginianowej), badania GGTP i ALP (są to enzymy pomocne przy diagnostyce cholestazy i schorzeń dróg żółciowych), a także badanie poziomu bilirubiny.

Badanie ogólne moczu – czy powinno znaleźć się w kalendarzu badań profilaktycznych? Kwestia badania poziomu kreatyniny z krwi

Nerki pełnią kluczową rolę w filtracji krwi i usuwaniu toksyn. Ich funkcjonowanie często pozostaje niezauważone – aż do momentu, gdy pojawią się zaawansowane objawy niewydolności. To właśnie dlatego badania moczu i oznaczanie kreatyniny są ważnym elementem profilaktyki. Wśród wskazań do wykonania wspomnianych badań wymienia sięczęste oddawanie moczu, pieczenie przy mikcji, pienienie się moczu, opuchliznę, podwyższone ciśnienie czy osłabienie organizmu o nieuchwytnym podłożu.

Ogólne badanie moczu wykrywa obecność białka, glukozy, leukocytów, erytrocytów, ciał ketonowych – co jest pomocne w diagnostyce chorób nerek, infekcji dróg moczowych czy cukrzy.

W kontekście profilaktycznych badań w kierunku chorób nerek często wspomina się o badaniu poziomu kreatyniny we krwi. I mimo, że jego wynik jest standardowym elementem oceny pracy nerek, to jednak pojedynczy rezultat może być niewystarczający – warto ocenić również wskaźnik eGFR, który uwzględnia wiek, płeć i poziom kreatyniny. Interpretacja zawsze powinna odbywać się w kontekście innych badań i objawów klinicznych – najlepiej przez lekarza.

Oczywiście wymienione w artykule podstawowe badania profilaktyczne nie wyczerpują całego katalogu testów, które – wykonywane regularnie – pomagają zdiagnozować różne choroby we wczesnym stadium. Wśród dodatkowych badań można byłoby wymienić chociażby badanie prostaty u mężczyzn czy badanie cytologiczne u kobiet.

Źródła:

1. J. Śliwa, Żeby nie zachorować [w:] Medycyna Praktyczna, 03.02.2016
2. Dr n. prawn. T. Zimna, Badania w POZ – zmiany w przepisach [w:] Medycyna Praktyczna, 08.05.2025
3. Lek. P. Herman, Morfologia krwi – przygotowanie, wyniki, wskazania [w:] Medycyna Praktyczna, 14.04.2014
4. M. Legieć, W. Legieć, Ogólne zasady pobierania materiałów do badań hematologicznych [w:] podyplomie.pl, dostęp: 17.06.2025
5. Dr hab. n. med. M. Podhorecka, Badania laboratoryjne w niedokrwistości [w:] Medycyna po Dyplomie 11/2019
6. P. Albrecht, K. Albrecht, Podstawowe badania pomocnicze w pediatrii. Morfologia krwi obwodowej [w:] forumpediatrii.pl, dostęp: 17.06.2025
7. M. Pawłowski, Badania laboratoryjne w POZ – opinie lekarzy i pacjentów [w:] Forum Medycyny Rodzinnej 2020, tom 14, nr 4