Rak jajnika - rokowanie, diagnostyka i leczenie oraz nowoczesne metody leczenia nowotworów jajnika

Nowotwór złośliwy jajnika (rak jajnika). Jakie daje objawy i jak przebiega rozpoznanie raka jajnika?

Rak jajnika nazywany cichym zabójcą to - zaraz po raku trzonu macicy oraz raku szyjki macicy - najczęściej występujący nowotwór złośliwy kobiet. Największą zapadalność obserwuje się pomiędzy 5 a 8 dekadą życia - a więc w okresie przed- i pomenopauzalnym. Rak jajnika jest chorobą, która wykryta we wczesnym stadium rozwoju daje dość dobre rokowania, natomiast wykrycie zaawansowanego raka jajnika w stadium późnym, z rozsianiem w wielu miejscach w jamie brzusznej, nie pozostawia wielu opcji terapeutycznych. Jakie są typy raka jajnika i jakie konkretnie dają rokowania? Co zrobić, by wcześnie wykryć chorobę i zwiększyć swoje szanse na wyleczenie? Jakie są czynniki ryzyka rozwoju raka jajnika i jak przebiega jego leczenie? Poznaj najważniejsze informacje o tej podstępnej chorobie i dowiedz się, jakie objawy powinny skłonić pacjentkę do pilnej wizyty u ginekologa oraz wykonania diagnostyki w kierunku tego nowotworu.

Rak jajnika - co to takiego? Przyczyny powstawania raka jajnika

Rak jajnika to jeden ze złośliwych nowotworów kobiecych, rozwijający się w obrębie jajnika i - w przypadku braku leczenia - rozsiewający się po jamie brzusznej oraz dający przerzuty do odleglejszych lokalizacji ciała (w tym do węzłów chłonnych). W zależności od komórek, z których rozwijają się te nowotwory, wyróżnia się 2 typy raka jajnika:

• 1 typ raka jajnika jest diagnozowany rzadziej, natomiast daje on lepsze rokowania z uwagi na to, że zazwyczaj rozwija się jako guz możliwy do zaobserwowania w obrębie jajnika podczas rutynowego USG przezpochwowego (z tego względu również szybciej się go wykrywa - w I lub też w II stopniu zaawansowania). Typ 1 raka jajnika rozwija się w większości przypadków jako rak endometrialny (na podłożu komórek endometrium) lub rak śluzowy (zawierający komórki produkujące śluz);
• 2 typ raka jajnika jest częstszy i od powstania rozwija się jako nowotwór złośliwy (w przeciwieństwie do typu 1, który może powstać z nowotworu łagodnego). Co więcej, często nie daje objawu w postaci widocznego w USG guza, a szybko rozsiewa się w jamie brzusznej. Zazwyczaj jest rakiem surowiczym - uważa się, że pochodzi od komórek nabłonka jajników. Niestety, wykrywa się go zwykle w III oraz w IV stopniu rokowania, co wraz z jego budową histopatologiczną i zdolnością do rozsiewania daje bardzo złe rokowania.

Do tej pory nie ustalono bezpośrednich przyczyn rozwoju raka jajnika, natomiast wiadomo, że istnieją pewne czynniki, które zwiększają ryzyko zapadnięcia na tę chorobę. Wśród nich wyróżnia się między innymi:

• brak ciąży w ciągu całego życia kobiety;
• wczesne wystąpienie miesiączki (poniżej 12 roku życia) i późne wystąpienie menopauzy (powyżej 52 roku życia);
• obciążenie mutacją genetyczną BRCA1 lub BRCA2 (zwłaszcza, jeśli w najbliższej rodzinie występował już rak jajnika, rak trzonu macicy lub rak piersi);
• występowanie zaburzenia genetycznego (u pacjentki lub w rodzinie) określanego mianem zespołu Lyncha, wywołującego dziedzicznego raka jelita grubego niezwiązanego z polipowatością).

Objawy raka jajnika we wczesnym i późnym stadium choroby

Niestety, rak jajnika we wczesnym stadium nie daje tak naprawdę żadnych objawów - właśnie dlatego tak istotne jest poddawanie się regularnym badaniom ginekologicznym (choć oczywiście nie są one uznawane za badanie przesiewowe w kierunku raka jajnika - natomiast dzięki nim można wychwycić ewentualne, niepokojące zmiany w wielkości czy strukturze jajników). Niemniej, w miarę upływu czasu i rozwoju raka, może on dawać takie objawy, jak:

• powiększenie się obwodu brzucha, wzdęcia, ból brzucha, ciągłe uczucie pełności;
• objawy ze strony układu pokarmowego: odbijanie, się, problemy trawienne;
• nieprawidłowe krwawienia miesiączkowe (obfite krwawienia, krwawienia i plamienia śródcykliczne, krwawienia po stosunku, przedłużające się i bolesne krwawienia);
• uczucie ucisku w obrębie miednicy mniejszej;
• problemy z oddawaniem moczu (w tym odczuwanie ciągłego parcia na pęcherz).

Jak diagnozuje się raka jajnika? Czy guz jajnika jest widoczny w USG?

Diagnostyka raka jajnika jest dość skomplikowana - między innymi z uwagi na częsty przebieg choroby bez wykształcenia się wyraźnego, odciętego od pozostałych struktur jajnika guza. W rozpoznaniu stosuje się takie badania, jak:

• USG miednicy mniejszej - zarówno przez powłoki brzuszne i przez pochwę, jak i przez odbyt. Co istotne, w USG transwaginalnym lekarz często wykorzystuje specjalną sondę do USG (nieco inną niż ta, którą wykonuje się standardowe badanie);
• inne badania obrazowe - w tym tomografię komputerową brzucha (zwłaszcza pozytonową tomografię emisyjną - PET-CT) oraz rezonans magnetyczny tej okolicy;
• badania laboratoryjne poziomu markerów nowotworowych we krwi pacjentki - a konkretnie badanie CA-125, CA 19-9, HE-4 oraz CEA.

Jeśli wyniki powyższych badań wskazują na duże prawdopodobieństwo rozwoju zmiany nowotworowej, wówczas pacjentka musi zostać poddana zabiegowi operacyjnemu, podczas którego pobiera się tkanki do badania histopatologicznego. U niektórych kobiet zabieg wiąże się z usunięciem jajnika (lub obu jajników), jajowodów i/lub macicy (w zależności od tego, jak bardzo rozsiany jest nowotwór i jakie zmiany poczynił jego rozwój w narządach rodnych). Czasem do badania histopatologicznego oddaje się również płyn znajdujący się w jamie otrzewnej lub płyn z opłucnej. Obecność komórek rakowych w pobranych tkankach pozwala na zaplanowanie schematu leczenia pacjentki.

Rokowanie w raku jajnika. Przerzuty i rozsianie komórek nowotworowych

Tak, jak zostało to już wspomniane, rak jajnika wykazuje dużą tendencję do rozsiewania się w obrębie miednicy mniejszej, a także ogólnie - w jamie otrzewnej i dalej, poprzez przemieszczanie się komórek rakowych do węzłów chłonnych. Z tego względu im później zostanie wykryty, tym rokowania są gorsze - powodzenie leczenia zależy więc od stopnia zaawansowania choroby. Szacuje się, że wykrycie raka jajnika w I lub II stopniu zaawansowania daje szansę wyleczenia aż 80% pacjentek. W przypadku wykrycia choroby w III lub w IV stadium przeżywalność do 5 lat od postawienia diagnozy wynosi (wedle różnych szacunków) od 30 do 50%.

Warto tutaj dodać, że nad wykonaniem badań diagnostycznych w kierunku obciążeniem mutacją genu BRCA1 i BRCA2 powinny zastanowić się kobiety, u których w rodzinie diagnozowano już przypadki raka jajnika, raka piersi oraz raka trzonu macicy. Takie badanie - oprócz regularnych badań ginekologicznych - będzie dodatkowym elementem profilaktyki i sposobem na monitorowanie ryzyka zachorowania na raka jajnika.

Metody leczenia raka jajnika

Obecnie złoty standard w leczeniu raka jajnika uwzględnia przede wszystkim leczenie operacyjne, a obok niego - chemioterapię. Podczas planowej operacji z jamy macicy oraz otrzewnej usuwane są wszystkie możliwe do zidentyfikowania ogniska choroby (czasem wymaga to usunięcia narządów rodnych, a także fragmentów innych struktur - w tym, przykładowo, jelita czy też śledziony). Chemioterapię stosuje się natomiast zwykle po leczeniu operacyjnym, choć w niektórych przypadkach bywa ona wykorzystywana także przed zabiegiem (by ograniczyć szybki rozwój nowotworu).

W niektórych przypadkach stosuje się także leczenie antyangiogenne - a więc powstrzymujące tworzenie nowych naczyń krwionośnych, odpowiedzialnych za odżywianie nowotworu (a tym samym za jego wzrost i rozprzestrzenianie się). Gdy wśród komórek nowotworowych zidentyfikowane zostaną komórki hormonozależne (posiadające receptory właściwe dla konkretnych hormonów), wówczas wprowadza się leczenie hormonalne (hormonoterapię), mające na celu spowolnienie rozwoju raka (przy czym ma ono wiele skutków ubocznych, które wraz ze skutkami ubocznymi właściwej chemioterapii mogą okazać się zbyt obciążające dla organizmu).

Zarówno w trakcie terapii onkologicznej, jak i po jej zakończeniu, można u pacjentki wdrożyć tak zwane leczenie podtrzymujące. Polega ono zapodawaniu leków, które wykazują działanie blokujące wobec mechanizmów naprawczych komórek nowotworowych. 

Źródła:

1. Mgr farm. P. Jakimik, Kobiety i rak jajnika: najważniejsze informacje o diagnozie i leczeniu [w:] nowafarmacja.pl, dostęp: 17.01.2025
2. Dr hab. n. med. P. Blecharz, Rak jajnika: objawy, rokowanie, przyczyny, leczenie [w:] Medycyna Praktyczna, 27.10.2023
3. Lek. B. Spławski, Co to jest rak jajnika? [w:] Onkologia po Dyplomie 06/2018
4. Prof. dr hab. n. med. M. Bidziński, dr n. med. A. Dańska-Bidzińska, Diagnostyka i leczenie nowotworów jajnika[w:] Onkologia po Dyplomie 05/2019
5. A. Leszek, M. Bielawska, A. Nalewczńska, Jakość życia chorych na raka jajnika [w:] Ginekologia Praktyczna3/2009 vol. 17
6. A. Zając, G. Stachowiak, S. Jędrzejczyk, T. Krawczyk, T. Pertyński, J. R. Wilczyński, Guzy przydatków w okresie rozrodczym i po menopauzie [w:] Przegląd Menopauzalny 5/2011
7. Dr n. med. A. Sut, Potworniaki - rodzaje, przyczyny, objawy nowotworu i leczenie potworniaków jajnika [w:] aptekaolmed.pl, dostęp: 17.01.2025
8. P. Basta, M. Bidziński, T. Kluz, E. Nowak-Markwitz, A. Olejek, W. Sawicki, Zasady postępowania z chorymi z podejrzeniem i rozpoznaniem raka jajnika - rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego [w:] Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2016, tom 1, nr 3