Polio (choroba Heinego-Medina) - historia polio, diagnostyka i leczenie. Czy w dobie szczepionek przeciw poliomyelitis wirus nadal jest zakaźny?

Polio, choroba Heinego-Medina - przyczyny, objawy, leczenie i szczepionka przeciwko polio. Czy współcześnie wirus polio stanowi zagrożenie?

Wirus polio, wywołujący chorobę Heinego-Medina, obecnie określaną również jako ostre nagminne porażenie dziecięce lub wirusowe zapalenie rogów przednich rdzenia kręgowego to patogen, który - wydawać by się mogło - nie zagraża obecnie zdrowiu publicznemu w Europie (w tym również w Polsce). Dyskusja o jego obecności w środowisku ożywiła się w listopadzie 2024 roku, gdy wykryto jego zmutowaną formę w stołecznych ściekach. Czy jest on jednak groźny dla mieszkańców Warszawy i Polski? W jaki sposób dochodzi do zakażenia wirusem polio i jak się przed nim chronić, korzystając z powszechnie dostępnych szczepień? Jak objawia się choroba Heinego-Medina i jak leczy się ją współcześnie? Poznaj najważniejsze informacje o polio i sprawdź, jak zabezpieczać przed wirusem siebie i swoich najbliższych!

Historia polio na świecie i w Polsce (choroby Heinego-Medina)

Na podstawie malowideł odnalezionych w Egipcie, przedstawiających ludzi w wieku dorosłym z porażeniem kończyn uznaje się, że objawy polio były obecne w społecznościach już od czasów starożytności. W XVIII i XIX wieku trwały prace dotyczące klasyfikacji i poznania przyczyn oraz metod łagodzenia objawów polio. W 1789 roku choroba ta została opisana przez Michaela Underwooda (lekarza pochodzącego z Anglii) jako osłabienie kończyn dolnych. Później ten rodzaj dolegliwości opisywali również inni lekarze - w tym pochodzący z niemiec Jakob Heine (w 1840 roku) oraz pochodzący ze Szwecji pediatra - Karl Oskar Medin (w 1890 roku). To właśnie od nazwisk tych dwóch lekarzy choroba przyjęła swoją nazwę, stając się chorobą Heinego-Medina.

W XIX wieku choroba ta była dość rzadka, a przypadki odnotowywano sporadycznie, natomiast w pierwszej połowie XX wieku transmisja wirusa była tak szeroka, że wywołała światową pandemię (dotknęła jednak głównie obszarów położonych na półkuli północnej). Stopniowe jej ograniczenie nastąpiło po 1950 roku, kiedy to po raz pierwszy zastosowano wynalezioną przez polskiego naukowca - Hilarego Koprowskiego - szczepionkę doustną na polio (OPV). Obecnie została ona wyparta przez podawaną w iniekcji szczepionkę Salka oraz podawaną doustnie Szczepionkę Sabina. Na przełomie wieku XIX i XX zarówno Ameryka, jak i Europa zostały uznane za obszary wolne od wirusa polio. Aktualnie zakażenia obserwuje się jeszcze w Afganistanie oraz w Pakistanie, które są krajami endemicznego występowania omawianego wirusa. Warto tutaj dodać, że sam wirus polio występuje w 3 typach - typie 1, typie 2 i typie 3. Typ 2 oraz typ 3 polio zostały uznane za wyeliminowane, natomiast typ 1 jest obecny w krajach wymienionych powyżej. Szczepy zostały wydzielone już w 1948 roku przez Jonasa Salka - amerykańskiego wirusologa i twórcy szczepionki stosowanej do dziś - także w Polsce.

Zakażenie wirusem polio - jak do niego dochodzi?

Choroba Heinego-Medina zaliczana jest do szerokiej grupy chorób „brudnych rąk”. W praktyce oznacza to, że podobnie, jak inne schorzenia z tej kategorii, przenosi się z człowieka na człowieka drogą fekalno-oralną. Do zakażenia może dojść poprzez wypicie wody, w której znajduje się wirus lub spożycie zakażonego pokarmu - choć nie są to oczywiście jedyne sytuacje ryzykowne.

Po dostaniu się wirusa do organizmu drogą pokarmową, kolonizuje on nabłonek wyścielający jelita i w tym miejscu się replikuje (namnaża). Czas inkubacji wirusa (a więc okres wylęgania się choroby) szacuje się na od 9 do 12 dni. Po namnożeniu wirus przedostaje się do najbliżej położonych węzłów chłonnych, a następnie do krwi (taki stan nazywany jest wiremią pierwotną). Jeśli w tym momencie dojdzie do wytworzenia przez układ odpornościowy skutecznych przeciwciał, wówczas nastąpi tak zwane zakażenie poronne (o którego objawach piszemy poniżej). W przypadku, w którym organizm nie da odpowiedzi immunologicznej (lub będzie ona niewystarczająca) dochodzi do stanu wiremii wtórnej, w przebiegu której wirus zostaje rozsiany po całym organizmie. Następstwem tego jest zakażenie konkretnych komórek układu nerwowego - w tym struktur rdzenia kręgowego określanych mianem rogów przednich, a także rdzenia przedłużonego oraz znajdującego się w obrębie pnia mózgu mostu (jednej ze struktur odpowiedzialnych za utrzymywanie podstawowych funkcji życiowych).

Objawy polio i ich charakterystyka

Przebieg polio nie u każdego pacjenta wygląda tak samo - wbrew pozorom, w większości przypadków, chory może nie dawać żadnych objawów. W około 5% rozpoznań polio przyjmuje formę poronną (o której wspomniano powyżej), w przebiegu której układ immunologiczny produkuje przeciwciała i zwalcza chorobę. Niemniej, objawy w poronnym polio mają charakter grypopodobny i obejmują między innymi: gorączkę, bóle głowy, bóle mięśni i gardła, bóle brzucha, brak apetytu oraz nudności i wymioty (rzadziej - biegunki).

W przypadku przedostania się wirusa do ośrodkowego układu nerwowego, objawy choroby są znacznie poważniejsze. Wśród nich wyróżnia się:

• bóle głowy połączone ze sztywnością karku, a niekiedy również z zaburzeniami świadomości;
• bóle mięśni i zwiększenie ich tkliwości (określane jako przeczulica), skurcze mięśniowe oraz parestezje (nieprzyjemne odczucia polegające na mrowieniu, pieczeniu czy drętwieniu poszczególnych fragmentów ciała);
• porażenie mięśni szkieletowych oraz zwiotczenie tych mięśni (zazwyczaj niesymetrycznie - tylko po jednej stronie ciała);
• następstwa porażenia mięśni, a więc zaburzenia połykania i oddychania, zaburzenia w oddawaniu moczu, symptomy zapalenia mózgu i inne.

Szacuje się, iż mózgowa postać choroby Heinego-Medina dotyczy poniżej 1% pacjentów. Najbardziej narażone na ciężki przebieg polio są kobiety w ciąży, a także chorzy z zaburzeniami odporności (w tym zakażeni wirusem HIV i cierpiący na AIDS, przyjmujący długotrwale leki immunosupresyjne, będący w trakcie leczenia onkologicznego czy po przeszczepie narządów).

Diagnostyka, leczenie i powikłania wirusa polio 

Diagnostyka polio odbywa się przede wszystkim na rozszerzonym wywiadzie lekarskim, obejmującym nie tylko pytania dotyczące objawów prezentowanych przez pacjenta (najbardziej oczywistym symptomem będzie tutaj jednostronne osłabienie siły mięśniowej), ale również informacji o ryzykownych kontaktach (na przykład przebywaniu w miejscu endemicznego występowania wirusa). Potwierdzeniem diagnozy jest wykrycie wirusa polio w materiale biologicznym pobranym od pacjenta (a więc w kale i/lub w wymazie z nosogardła).

Niestety, obecnie nie jest dostępne leczenie przyczynowe choroby Heinego-Medina. W praktyce oznacza to, że pacjenci z łagodnym przebiegiem powinni być poddawani terapii objawowej (uwzględniającej podawanie leków przeciwgorączkowych, elektrolitów, leków przeciwbólowych). U chorych, u których doszło do porażenia mięśni, stosuje się leczenie służące zapobieganiu incydentom związanym z zaburzeniami krzepnięcia krwi (podaje się im leki ograniczające krzepliwość krwi), a także fizjoterapię - w tym fizjoterapię ruchową i oddechową. W przypadku poważnych problemów z funkcjonowaniem mięśni oddechowych, u pacjenta może być konieczne wdrożenie wentylacji mechanicznej. W większości przypadków polio wymaga leczenia szpitalnego.

Całkowite wyleczenie polio zwykle następuje u osób, u których nie doszło jeszcze do porażenia mięśni (choroba nie pozostawia u nich również powikłań, przy czym warto, by takie osoby prowadziły przez kilka tygodni po zakończeniu leczenia oszczędzający tryb życia). Do powikłań polio u pacjentów, u których doszło do porażenia mięśni, zalicza się między innymi: całkowite uszkodzenie komórek układu nerwowego, porażenie mięśni oddechowych przebiegające z niewydolnością oddechową czy zastoinowym zapaleniem płuc, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, a także zaburzenia krzepnięcia krwi, skutkujące incydentami zakrzepowo-zatorowymi.

Szczepionka przeciw poliomyelitis - ochrona i schemat szczepień przeciw polio u dzieci

W Polsce szczepionka na polio należy do puli szczepień obowiązkowych i jest wykonywana bezpłatnie. Do tego celu wykorzystuje się najpopularniejszą na świecie szczepionkę Salka, zawierającą wszystkie 3 szczepy wirusa polio w formie unieczynnionej (zabitej). Preparat podaje się w ramach iniekcji podskórnej lub domięśniowej. Przy prawidłowym podaniu, szczepionka chroni dziecko przed porażenną formą polio w 90%.

Szczepienie na polio powinno przebiegać zgodnie z kalendarzem szczepień (o którym więcej informacji znajduje się w artykule Kalendarz szczepień 2023 dla dzieci - szczepienia obowiązkowe w 2023, zalecane, szczepionki skojarzone), uwzględniającym 3 dawki szczepionki IPV (Inactivated Poliovirus Vaccine - jest to szczepionka z inaktywowanym wirusem). Cykl obejmuje podanie 2 dawek w 1 roku życia dziecka (pierwsza podawana jest w 4 miesiącu, a druga - po 6-8 tygodniach od przyjęcia pierwszej), a także podanie dawki uzupełniającej w 2 roku życia (między 16 a 18 miesiącem życia). Dawka przypominająca powinna być przyjęta przez dziecko w 6 roku życia.

Przyjmuje się, że wszyscy dorośli w Polsce są zaszczepieni na polio. Jednorazową dawkę podaje się pacjentom, którzy udają się do miejsc endemicznego występowania choroby. Osoby, które z pewnością wiedzą, że nie zostały zaczepione w dzieciństwie, muszą przyjąć cały cykl szczepienia (3 dawki - tak, jak zostało to opisane w przypadku dzieci).

Oczywiście z uwagi na fakt, że omawiana wirusowa choroba zakaźna przenoszona jest drogą oralno-fekalną, w profilaktyce przeciwko wirusowi polio u dzieci i dorosłych zalecane jest zachowanie jak najwyższego standardu higieny osobistej.

Polio w Warszawie? Czy zmutowany wirus wykryty w ściekach w 2024 roku jest groźny dla ludzi?

Tak, jak zostało to wspomniane we wstępie do artykułu, obecnie - a więc w końcówce 2024 roku - w Polsce rozgorzała dyskusja na temat choroby Heinego-Medina. Wszystko to za sprawą wykrycia wirusa polio typu 2 w warszawskich ściekach komunalnych. W tej sprawie oficjalne stanowisko zajął GIS (Główny Inspektorat Sanitarny) stwierdzając, że sytuacja ta nie stanowi zagrożenia dla osób zaszczepionych. Jednocześnie w komunikacie instytucji znajduje się ważne zalecenie uzupełnienia szczepień (lub podjęcia całego cyklu szczepień) na polio u dzieci, u których szczepień ochronnych nie wykonano lub nie są one kompletne (co oczywiście zwiększa ryzyko zachorowania). Przyjmuje się, że ta sytuacja nie stanowi zagrożenia dla ogólnego zdrowia publicznego, natomiast GIS zadeklarował poszerzenie badań ścieków na terenie stolicy, a także wzmożenie nadzoru nad procesem szczepień na polio (w tym nad stanami magazynowymi szczepionek, a także nad komunikacją z lokalnymi placówkami zdrowia).

Źródła:

1. Dr hab. n. med. E. Kuchar, aktualizacja: lek. M. Wiercińska, Polio - choroba Heinego-Medina (poliomyelitis)[w:] Medycyna Praktyczna, 02.10.2024
2. J. F. Modlin, A. S. Bandyopadhyay, R. Sutter, komentarz: prof. dr hab. n. med. L. Szenborn, Szczepienie przeciwko polio i wyzwania związane z jego eradykacją na świecie [w:] Medycyna Praktyczna, 07.09.2022
3. B. Szetela, M. Paulo, Polio - choroba z przeszłości czy aktualny problem? [w:] Medycyna Praktyczna, 13.03.2012
4. GIS apeluje: konieczny wzmożony nadzór nad chorobami zakaźnymi [w:] podyplomie.pl, dostęp: 02.12.2024
5. Prof. dr hab. n. med. E. Matyja, Polio jako choroba przewlekła - od poliomyelitis do zespołu post-polio [w:] Neurologia po Dyplomie 05/2019
6. M. Mrozińska, D. Borys, E. Mik, M. Grabowska, Poliomyelitis - epidemiologia, profilaktyka [w:] Przewodnik Lekarza 2004, 7, 1
7. I. Konarska, GIS o konieczności szczepień przeciwko poliomyelitis [w:] Aktualności w Lekarz POZ, termedia.pl, dostęp: 02.12.2024
8. PAP, W ściekach w Warszawie wykryto zmutowanego wirusa polio. Ekspert tłumaczy, czy jest się czego obawiać[w:] rynekzdrowia.pl, dostęp: 02.12.2024
9. Co oznacza wykrycie zmutowanej formy wirusa polio w ściekach? [w:] szczepienia.pzh.gov.pl, dostęp: 02.12.2024