Dysortografia to zaburzenie utrudniające dziecku naukę poprawnego pisania. Jak rozpoznać dysortografię i w jaki sposób wspierać dziecko z taką diagnozą?

Czym jest dysortografia? Jak ją rozpoznać i jak leczyć to specyficzne zaburzenie?

Dysortografia jest jednym z grupy zaburzeń skutkujących powstaniem u dziecka trudności w uczeniu się. Dotyczy ona przede wszystkim nieprawidłowego zapisu ortograficznego wyrazów - pomimo znajomości zasad tego zapisu, a także pomimo wykazywania chęci i determinacji do nauki. Zaburzenie to - podobnie jak inne zaburzenia związane z trudnościami z uczeniem się - mogą być powodem frustracji dziecka, a oprócz tego - przyczyną obniżenia własnej samooceny. Na szczęście wczesne zdiagnozowanie dysortografii oraz wdrożenie odpowiednich działań może przyczynić się do ograniczenia wpływu zaburzenia na życie codzienne i samopoczucie dziecka, a także na wsparcie go w procesie nauki szkolnej. W jaki sposób rozpoznać dysortografię i gdzie zgłosić się, by zdiagnozować to zaburzenie? Jakie są metody terapii dysortografii i jakich efektów procesu terapeutycznego można się spodziewać?

Dysortografia to rodzaj specyficznych trudności w uczeniu się - jak rozpoznać objawy dysortografii?

Dysortografia - tak, jak zostało to już wspomniane - jest jednym z kilku zaburzeń powodujących trudności w uczeniu się. Warto tutaj zaznaczyć, że jest zaliczana do szerokiej grupy zaburzeń neurorozwojowych (o których więcej informacji znajduje się w artykule Neuroróżnorodność - przyczyny, objawy i leczenie. Jakie zaburzenia wyróżnia się w spektrum różnorodności?), które mogą dawać różne natężenie objawów u różnych pacjentów. W praktyce oznacza to, że jedno dziecko z diagnozą dysortografii prezentuje większe trudności w nauce, a inne - mniejsze, a dodatkowokażdemu z nich mogą towarzyszyć także symptomy innych zaburzeń - w tym ze spektrum autyzmu czy ADHD. Podobnie jak w przypadku wszystkich zaburzeń neurorozwojowych, tak również w przypadku dysortografii, jej bezpośrednie przyczyny nie są do końca rozpoznane. W etiologii podejrzewa się współistnienie czynników neurologicznych (nieprawidłowości w budowie i/lub funkcjonowaniu różnych obszarów mózgu, uszkodzenia układu nerwowego) oraz czynników genetycznych. Część specjalistów zwraca również uwagę na znaczenie czynników środowiskowych, które mogą pogłębić lub - wręcz przeciwnie - złagodzić objawy zaburzenia.

Jak rozpoznać objawy dysortografii u dziecka? Przede wszystkim należy podkreślić, że ujawniają się one w momencie, w którym dziecko rozpoczyna naukę pisania. Na samym początku symptomy dysortografii mogą obejmować:

• trudności z prawidłowym odtwarzaniem kształtu liter, a także mylenie literek o podobnych kształtach (takich jak „i” i „j”, „b” oraz „d” czy „m” i „n”);
• przestawianie liter oraz całych sylab w zapisywanych wyrazach;
• brak stosowania zasad interpunkcji oraz zapisu (pomijanie kropek i przecinków, rozpoczynanie zdania oraz małej litery);
• pomijanie kresek, kropek i ogonków w pisowni - a więc znaków diakrytycznych - w takich literach, jak „ą”, „ę”, „ł”, „ż” i inne;
• nieumiejętność zastosowania zasad pisowni łącznej i rozłącznej wyrazów (na przykład w takich słowach czy wyrażeniach jak „niemiły”, „nie ważne”, „niełatwo”, „nie najlepiej” i inne).

Oczywiście na późniejszych etapach nauki, dziecko - mimo zapewnienia mu odpowiednich warunków i wsparcia (na przykład korepetycji) cały czas popełnia klasyczne błędy ortograficzne.

Dysortografia a dysleksja i dysgrafia - rozróżnienie trudności w nabywaniu umiejętności szkolnych

Dysortografia, należąca do trudności w uczeniu się, jest czasem mylona z takimi zaburzeniami, jak dysgrafia i/lub dysleksja - które dają jednak inne objawy. I tak:

• dysleksja (określana również jako dysleksja rozwojowa) to specyficzne trudności w nauce czytania i pisania, powodowane przez zaburzenia w zakresie percepcji wzrokowej oraz fonologicznej. Mówi się czasem, że dziecko z dysleksją widzi, ale nie dostrzega pewnych rzeczy i słyszy, ale nie słucha - przez co nie do końca rozumie i zapamiętuje otrzymane komunikaty. Skutkuje to dużymi trudnościami w zakresie nauki pisania oraz czytania (przy jednoczesnym utrzymywaniu wysokiej lub przeciętnej inteligencji);
• dysgrafia to z kolei zaburzenie prowadzące do regresu umiejętności pisania lub trudności w nauce nie tyle poprawnego, co czytelnego pisania. Może być zdiagnozowane zarówno u dorosłych (na przykład tych, u których doszło do uszkodzeń neurologicznych), a także u dzieci, w procesie uczenia się pisania.

Obok wymienionych powyżej zaburzeń, wyróżnia się także dyskalkulię - a więc zaburzenie w uczeniu się wykonywania działań matematycznych. Warto dodać, że każde z tych zaburzeń może występować osobno u różnych pacjentów lub łącznie u jednego dziecka - trudności w czytaniu i pisaniu niekiedy pojawiają się samodzielnie u dzieci z dysortografią, a niekiedy dyskalkulia, która ujawnia się w dzieciństwie, będzie pierwszym symptomem u dzieci dyslektycznych.

Diagnoza dysortografii w poradni psychologiczno-pedagogicznej

Diagnostyka dysortografii może być przeprowadzana właściwie na każdym etapie edukacji - przy czym im wcześniej u dziecka rozpozna się zaburzenie, tym skuteczniejsza będzie późniejsza terapia. Diagnostyka odbywa się w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, które działają zarówno w systemie prywatnym, jak i państwowym. Cały proces może być zainicjowany wyłącznie przez rodzica - musi on złożyć stosowany wniosek do wybranej poradni (nauczyciel lub pedagog może jedynie powiedzieć rodzicowi o swoich podejrzeniach co do zaburzeń neurorozwojowych). Co do zasady, u uczniów klas I-III diagnostyka jest prowadzona w kierunku dysleksji, natomiast u dzieci w klasach IV-VIII cały proces jest bardziej różnicowy (rozróżnia się w diagnozie dysleksję, dysortografię i dysgrafię).

Proces diagnostyczny w poradni psychologiczno - pedagogicznej obejmuje zarówno wywiady z rodzicami i dziećmi, jak i - za zgodą rodziców - z nauczycielami dziecka. Dodatkowo przeprowadzane są konkretne testy sprawdzające umiejętności czytania, pisania i liczenia, a także weryfikujące słuch i wzrok. Niekiedy może być konieczne przeprowadzenie również testów na inteligencję, a także badań pozwalających różnicować zaburzenia neurorozwojowe i z całą pewnością potwierdzić, że trudności dziecka wynikają z konkretnego zaburzenia, a nie z jego niskiej motywacji, zaniedbań wychowawczych, problemów z zachowaniem czy braku warunków do nauki. Dla wsparcia procesu diagnostycznego trudności z pisaniem, czytaniem czy liczeniem, bardzo ważna jest współpraca rodziców i nauczycieli.

Leczenie dysortografii - czy to możliwe? Jak wspierać dziecko z trudnościami w nauce czytania czy poprawnego pisania?

Niestety, zaburzenia neurorozwojowe nie są możliwe do całkowitego wyleczenia. Niemniej, dzięki podjęciu właściwych działań, można zdecydowanie poprawić funkcjonowanie dziecka, a także wpłynąć na zwiększenie efektywności procesu uczenia się. Do osiągnięcia takich celów niezbędne są:

• wielokierunkowa terapia, uwzględniająca elementy nauki przez zabawę. Mogą składać się na nią regularne zajęcia kompensacyjne i korekcyjne, wspierające nie tylko samą naukę poprawnego pisania, ale przede wszystkim poprawę funkcji wzrokowych, językowych, słuchowych i poznawczych. Oprócz tego, w domu i w szkole, dziecko powinno wykonywać różne ćwiczenia w postaci dyktand, łamigłówek, tworzenia własnych „słowniczków ortograficznych”, analizy znaczenia sylab, głosek i innych elementów słów, czytania książek oraz treningów pisania;
• wsparcie rodziców i ich odpowiednie nastawienie do trudności dziecka. Opiekunowie powinni wspierać małego pacjenta i pokazywać mu, że trudności w uczeniu się nie wpływająca jego wartość i na inne zdolności czy umiejętności, które posiada. Stworzenie dziecku atmosfery pełnej wyrozumiałości i akceptacji zdecydowanie ułatwi mu codzienne zmagania z trudnościami z opanowaniem zasad poprawnej pisowni i ortografii.

W przypadku zdiagnozowania u dziecka innych zaburzeń - czy to zaburzeń zachowania, czy trudności w uczeniu się - również one powinny być wzięte pod uwagę w trakcie planowania terapii, treningów i zajęć rozwojowych w poradni pedagogicznej i/lub psychologicznej.

Źródła:

1. K. Sajboth, Dysleksja rozwojowa [w:] Medycyna Praktyczna, 12.06.2016
2. Dr J. Wrońska, M. Müller, Traktujmy dysleksję poważnie [w:] Medycyna Praktyczna, 18.06.2012
3. Nauka w Polsce, PAP - L. Tomala, Badania pracy mózgu: dysortografia to nie jest lżejsza forma dysleksji [w:] gov.pl, dostęp: 10.02.2025
4. Dr hab. M. Korendo, Dysleksja - moda czy realny problem? [w:] Pediatria po Dyplomie 04/2022
5. P. Janik, T. Wolańczyk, A. Bryńska, M. Żarowski, K. Szamburska-Lewandowska, N. Szejki, Postępowanie w tikach i zespole Gillesa de la Tourette’a - rekomendacje grupy ekspertów [w:] Varia Medica 2018, tom 2, nr 6