ADHD u dzieci i dorosłych - zespół nadpobudliwości psychoruchowej. Jak rozpoznać objawy ADHD i jak łagodzić oraz leczyć najczęstsze objawy?

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej, ADHD - przyczyny występowania ADHD, pierwsze objawy i najczęstsze symptomy, rozpoznanie ADHD u dzieci w wieku przedszkolnym i u starszych dzieci. Jak pomóc dziecku z ADHD?

ADHD (attention-deficit hyperactivity disorder), czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, to zaburzenie neurorozwojowe, którego symptomy mogą być obecne już w dzieciństwie. Zazwyczaj opiekunowie małego pacjenta decydują się sięgnąć po pomoc w momencie, w którym dziecko zaczyna sprawiać problemy wychowawcze i/lub przejawiać kłopoty z koncentracją i z nauką. Dzieje się to oczywiście w wieku szkolnym, natomiast objawy omawianego zaburzenia mogą pojawić się wcześniej. Czym tak naprawdę jest ADHD i jakie są jego przyczyny? Jak rozpoznać charakterystyczne i niecharakterystyczne symptomy zaburzenia? Kiedy udać się z dzieckiem do lekarza i w jaki sposób prowadzić terapię ADHD, by była ona najbardziej efektywna?

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi - ADHD. Co to takiego?

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (skrótowo określany jako ADHD - od swojej angielskiej nazwy) to zaburzenie neurorozwojowe, ujęte zarówno w amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM-V, a także w europejskiej klasyfikacji ICD-10 (przy czym w tym drugim dokumencie jest ono określane jako zaburzenie hiperkinetyczne). Objawy ADHD pojawiają się u pacjentów już w wieku dziecięcym, charakteryzując się zarówno zaburzeniami zachowania, jak i emocji - w tym zaburzeniami uwagi, zwiększeniem ruchliwości oraz impulsywności.

Warto tutaj dodać, że jeszcze do niedawna sądzono, że zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi znacznie częściej występuje u chłopców, niż u dziewczynek. Obecnie jednak uważa się, że odsetek przypadków ADHD w polucji żeńskiej może być zbliżony do tego w populacji męskiej. Poprzednie stanowisko wynikało z wielu czynników - w tym z socjalizacji dziewczynek do roli grzecznych i cichych, co jednocześnie przekładało się na internalizację objawów (a więc skierowanie ich „do wewnątrz” i wykształcenie strategii maskowania symptomów). Dodatkowo zauważono, że u dziewcząt ADHD przebiega częściej z zaburzeniami uwagi (a ze zmniejszoną intensywnością komponentu nadpobudliwości), natomiast u chłopców bardziej zauważalna jest nadpobudliwość ruchowa oraz impulsywność w zachowaniu.

Przyczyny ADHD - co sprawia, że dziecko ma ADHD?

Przyczyną występowania ADHD są przede wszystkim zaburzenia w pracy mózgu - w tym zwłaszcza w zakresie neurotransmisji dopaminergicznej, co przekłada się na szereg utrudniających prawidłowe funkcjonowanie przeszkód, takich jak duże trudności ze skupieniem uwagi czy nadpobudliwość ruchowa. Uważa się iż na zaburzenia te, w największym stopniu, wpływają czynniki genetyczne (mające cechy dziedziczności). Niestety, zwiększone ryzyko zespołu nadpobudliwości psychoruchowej występuje u dzieci, których rodzice również cierpią z powodu ADHD.

Oprócz czynników genetycznych, w rozwoju ADHD rolę mogą odgrywać również uszkodzenia mózgu i układu nerwowego - w tym na skutek obrażeń okołoporodowych u noworodka i niedotlenienia oraz uszkodzeń wymienionych struktur w trakcie wypadków, zabiegów czy operacji. Dodatkowo specjaliści zwracają uwagę na tak zwane czynniki wyzwalające (określane również mianem czynników spustowych), które mogą doprowadzić do eskalacji objawów ADHD oraz do wystąpienia powikłań w postaci chorób psychicznych czy objawów psychosomatycznych. Czynniki te to czynniki środowiskowe - wymienia się wśród nich chociażby brak wsparcia w kluczowych etapach rozwoju dziecka, palenie papierosów przez matkę w trakcie ciąży i palenie papierosów przez rodziców (lub innych członków rodziny) w obecności dziecka, dorastanie w domu, w którym ma miejsce przemoc (fizyczna i/lub psychiczna) lub obecne są nałogi (alkoholizm rodziców, narkomania i inne).

Z uwagi na to, że ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, jego objawy nie znikają w miarę upływu czasu(natomiast mogą powoli stawać się łagodniejsze i mniej dokuczliwe - zwłaszcza, jeśli osoba wchodząca w dorosłość ma świadomość swoich dysfunkcji, poddaje się psychoedukacji, terapii i/lub leczeniu farmakologicznemu). Więcej informacji o ADHD u dorosłych znajduje się w tekście ADHD u dorosłych (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) - jak wyglądają objawy, jak przebiega proces diagnozy, leczenie i terapia?.

Najczęstsze objawy nadpobudliwości psychoruchowej i jej następstwa (obniżona samoocena, zaburzenia lękowe, różnice względem rówieśników)

Wśród objawów ADHD, które można zaobserwować u dzieci, wyróżnia się 3 podstawowe kategorie symptomów (w ramach triady objawów ADHD):

• objawy nadpobudliwości, wśród których można wyróżnić takie zachowania, jak wiercenie się, niemożność „usiedzenia” w miejscu, nadmierna ruchliwość w okolicznościach, w których oczekuje się od dziecka spokoju, tak zwany stimming (czy też stimowanie), czyli, przykładowo, obgryzanie paznokci i skórek, stukanie długopisem w biurko lub klikanie długopisem, drapanie się, przygryzanie wargi, przygryzanie końcówek włosów lub sznurków czy ekspresu od bluzy i wszystkie inne nawyki ruchowe, które mają zamaskować i nieco uwolnić napięcie gromadzące się w ciele u większości dzieci;
• objawy zaburzeń koncentracji uwagi, wśród których wyróżnia się popełnianie błędów „z nieuwagi” - niedoczytywanie poleceń zadań do końca, nieuwaga podczas przekazywania instrukcji werbalnych, niemożność skupienia uwagi na długi czas i na nudnych dla dziecka zadaniach (w przeciwieństwie do zadań dla dziecka ciekawych - przy takich aktywnościach pacjent z ADHD często może skupiać się przez długi czas i wpadać w tak zwany „hiperfocus”, w trakcie którego zapomina o jedzeniu, piciu, spełnianiu potrzeb fizjologicznych), trudności w planowaniu i utrzymywaniu rutyny dnia, ciągłe gubienie rzeczy, spóźnianie się, częste poczucie utraty czasu, zwlekanie z rozpoczęciem zadań i odkładanie ich na później;
• objawy związane z nadmierną impulsywnością, wśród których zauważalne są takie zachowania, jak gadatliwość, przerywanie innym osobom (co charakterystyczne - również w momentach, w których rozmówca nie skończył jeszcze zdania lub nie dokończył zadawania pytania), nieumiejętność spokojnego czekania na swoją kolej, nadwrażliwość na krytykę (i wybuchanie złością w wyniku jej otrzymania).

Rodzice dzieci z ADHD mogą opisywać je jako rozmarzone, odpływające myślami w nieznane rejony, zapominalskie, zdające się nie słuchać, co się do nich mówi, uparte czy nawet leniwe - niestety, takie stygmatyzujące określenia nie pomagają dzieciom z nadpobudliwością psychoruchową. Dodatkowo takie maluchy mają często obniżoną samoocenę względem swoich rówieśników, co przekłada się na zwiększenie ryzyka rozwoju zaburzeń lękowych - w dzieciństwie, ale też u osób dorosłych z ADHD. Aby dać małemu pacjentowi wsparcie, należy udać się do specjalisty, który przeprowadzi niezbędną diagnostykę i pokieruje dziecko (a czasem nawet całą rodzinę) na właściwą terapię i wskaże ewentualne metody leczenia farmakologicznego.

Diagnoza ADHD w wieku dziecięcym - jak przebiega diagnostyka u „dziecka nadpobudliwego”?

Diagnostyka ADHD - zarówno u dziecka, jak i dorosłego - jest procesem złożonym, który musi uwzględniać nie tylko rozpoznanie choroby, ale również różnicowanie jej z innymi schorzeniami i zaburzeniami (w tym z trudnościami adaptacyjnymi, zaburzeniami ze spektrum autyzmu, zaburzeniami obesesyjno-kompulsywnymi, z chorobą afektywną-dwubiegunową i innymi jednostkami diagnostycznymi).

Diagnostyka ADHD obejmuje konsultacje z psychologiem dziecięcym oraz z lekarzem psychiatrą (w niektórych przypadkach również z neurologiem dziecięcym i/lub pediatrą). Psycholog przeprowadza dokładny wywiad z rodzicami oraz z samym dzieckiem, a także obserwuje jego zachowanie w różnych sytuacjach (obserwacja może zająć kilka spotkań). W razie potrzeby i za zgodą rodziców, psycholog również kontaktuje się z pedagogiem szkolnym czy nauczycielami dziecka, by uzyskać informacje o objawach pojawiających się w różnych środowiskach (dom, szkoła, kręgi rówieśnicze). W trakcie diagnostyki u małego pacjenta sprawdza się konkretne kryteria występowania ADHD, weryfikuje się czynniki ryzyka i ocenia różne aspekty rozwoju i codziennego funkcjonowania - w tym zdolność do koncentracji, kojarzenia, zapamiętywania, a także koordynację ruchową i możliwości intelektualne. Czasem może być konieczne przeprowadzenie badań neurologicznych.

W niektórych przypadkach może się okazać, że nadpobudliwość psychoruchowa występuje u dziecka równolegle do innych zaburzeń, takich jak zaburzenia ze spektrum autyzmu, dysleksja, dyskalkulia i inne.

Jak leczyć objawy ADHD u dzieci? Terapia i farmakologiczne leczenie ADHD

Leczeniem pierwszego wyboru w przebiegu ADHD jest przede wszystkim terapia oraz tak zwana psychoedukacja. Najczęściej zaleca się prowadzenie terapii w nurcie poznawczo-behawioralnym, w trakcie której pacjent nabywa umiejętności w zakresie identyfikacji jego największych problemów (zarówno w sferze psychicznej, jak i w sferze zachowania czy reakcji na zastane okoliczności) oraz uczy się stosowania narzędzi, które pozwolą mu zmienić ten stan rzeczy. Terapeuta wraz z małym pacjentem dążą do lepszego samopoznania oraz do umiejętności identyfikacji własnych potrzeb i ograniczeń w taki sposób, by w jak najszerszym zakresie pomóc dziecku w codziennym funkcjonowaniu.

W ramach psychoedukacji dziecko przyswaja informacje o metodach i sposobach radzenia sobie z różnymi ograniczeniami wynikającymi z ADHD. Są to między innymi narzędzia służące lepszemu skupieniu się i koncentracji, a także opanowywaniu (często negatywnych) emocji.

U dzieci, które ukończyły 6 rok życia, istnieje możliwość wdrożenia leczenia farmakologicznego. Zaleca się je wówczas, gdy metody terapeutyczne i psychoedukacja nie przyniosły pożądanych efektów lub w momencie, gdy objawy ADHD znacznie wpływają na pogorszenie jakości życia dziecka, jak i na pogorszenie funkcjonowania całego systemu rodzinnego. Lekiem pierwszego wyboru jest metylofenidat, podawany w dostosowanych dla dziecka dawkach (więcej informacji o jego działaniu i zastosowaniu w leczeniu ADHD znajduje się w tekście Chlorowodorek metylofenidatu (metylofenidat) stosowany w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) u pacjentów dorosłych, dzieci i młodzieży. Dawkowanie leku, wskazania, przeciwwskazania, interakcje).

Źródła:

1. Lek. M. Miernik-Jaeschke, Zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) [w:] Medycyna Praktyczna, 23.11.2016
2. Lek. W. Rybicka, ADHD u dzieci i młodzieży - leczenie [w:] Medycyna Praktyczna, 30.03.2021
3. Lek. K. Puto, prof. dr hab. n. med. T. Wolańczyk, Zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) - jak diagnozować i leczyć [w:] Pediatria po Dyplomie 06/2022
4. O. Tymanowska, konsultacja medyczne: prof. Dr hab. med. T. Wolańczyk, ADHD - częsty problem w medycynie wieku rozwojowego [w:] Pediatria po Dyplomie 02/2014
5. PAP, ADHD jest ogromnym obciążeniem dla dziecka [w:] Medycyna Praktyczna, 11.09.2015
6. D. Mirska, Dzieci z ADHD nie kontrolują emocji [w:] termedia.pl, dostęp: 08.01.2025
7. K. Lurka, ADHD - objawy, leczenie - najważniejsze informacje [w:] termedia.pl, dostęp: 08.01.2025
8. I. Gorzkowska, J. Samochowiec, Historia zaburzenia hiperkinetycznego (ADHD) na świecie i w Polsce przed ICD-10 i DSM IV0TR [w:] Psychiatria 2012, tom 9, nr 3
9. Mgr farm. I. Kurowska, ADHD u dorosłych (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) - jak wyglądają objawy, jak przebiega proces diagnozy, leczenie i terapia? [w:] aptekaolmed.pl, 29.03.2023