Ból trzustki - jak boli trzustka, gdzie lokalizuje się ból i jakie mogą być przyczyny takich dolegliwości?

Przyczyny bólu trzustki - objawy ostrego zapalenia trzustki, zapalenia przewlekłego, torbiele i nowotwory trzustki. Jak wygląda leczenie bólu trzustki?

Trzustka to narząd, który pełni w organizmie niezwykle ważne funkcje - to właśnie w niej wydzielana jest insulina czy glukagon (hormony zawiadujące gospodarką glukozową), a oprócz tego - sok trzustkowy, zawierający w sobie enzymy trawienne (są one niezbędne do trawienia takich grup substancji, jak białka, tłuszcze oraz polisacharydy - czyli cukry złożone). Niestety, trzustkę mogą zaatakować różne choroby przebiegające ze stanem zapalnym, powodujące upośledzenie funkcjonowania tego organu. Jednym z objawów nieprawidłowości jest ból trzustki. Może on utrzymywać się przez wiele tygodni i mieć niskie natężenie lub pojawiać się nagle i cechować się ostrym charakterem. W jaki sposób rozpoznać ból omawianego narządku? Gdzie boli trzustka, co może być przyczyną takich dolegliwości i w jakich okolicznościach ból trzustki powinien skłonić pacjenta do wizyty u lekarza?

Ból trzustki - najczęstsze przyczyny: ostre zapalenie trzustki, przewlekłe zapalenie trzustki

Najczęstsze przyczyny bólu trzustki to toczący się w niej stan zapalny o charakterze ostrym i przewlekłym. Zanim jednak przybliżymy przebieg tych stanów, warto dowiedzieć się, jak i gdzie dokładnie może boleć trzustka. Organ ten położony jest pod żebrami, w lewym górnym kwadracie brzucha - i to właśnie tam będzie występował ból (opisuje się go często jako ból w nadbrzuszu). Wielu pacjentów wskazuje również, że ból promieniuje w kierunku pleców.

Tak, jak zostało to już wspomniane, ból trzustki zwiastuje najczęściej toczący się w tym organie stan zapalny. Może być on ostry i przewlekły. I tak:

• w ostrym zapaleniu trzustki (OZT) ból występuje nagle. Charakteryzuje się dużym natężeniem i może promieniować do pleców. Pacjenci po jego wystąpieniu często „zginają się wpół”, odczuwając jednocześnie duże napięcie powłok brzusznych położonych pod żebrami. W miarę upływu czasu rozwijający się stan zapalny może doprowadzić do utrudnienia perystaltyki jelit, a także do wystąpienia gorączki. Ból w ostrym zapaleniu trzustki nie reaguje na przyjmowane leki przeciwbólowe;
• w przewlekłym zapaleniu trzustki (PZT)  ból ma mniejsze natężenie, a dolegliwości nie eskalują - po kilku godzinach od pojawienia się zanikają. W wielu przypadkach przy przewlekłym zapaleniu trzustki ból pojawia się do pół godziny po spożytym posiłku (jest to charakterystyczne dla tego schorzenia), a także po spożyciu alkoholu. W przebiegu zapalenia pacjent może cierpieć na wymioty i nudności, biegunki, wzdęcia, a także skarżyć się na rozpierające uczucie w nadbrzuszu. Oczywiście objawy, po wyciszeniu się, stale nawracają - pomimo przyjmowania leków przeciwbólowych i/lub leków czy suplementów diety mających wesprzeć pracę trzustki oraz proces trawienia. Osoby cierpiące na przewlekłe zapalenie trzustki, z uwagi na dolegliwości pojawiające się po jedzeniu, często tracą apetyt, co w dłuższej perspektywie przekłada się na utratę masy ciała prowadzącą nierzadko do niedowagi, zaburzeń wchłaniania oraz wyniszczenia organizmu.

Przyczyny zapalenia trzustki i metody leczenia przewlekłego zapalenia trzustki i ostrej postaci zapalenia

Przyczyn zarówno ostrego, jak i przewlekłego zapalenia trzustki jest wiele. Specjaliści zaznaczają, że zazwyczaj u jednego pacjenta z tymi schorzeniami występuje jednocześnie kilka czynników ryzyka. Niemniej, najczęstsze przyczyny w obu tych jednostkach chorobowych to:

• w przypadku ostrego zapalenia trzustki: nieleczona kamica żółciowa i choroby pęcherzyka żółciowego, spożywanie dużych ilości alkoholu, powikłania po procedurze wykorzystywanej do oceny dróg żółciowych i przewodów trzustkowych (endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna - badanie ECPW - czyli przyczyny jatrogenne), utrzymujący się stan hipertrójglicerydemii (podwyższonego poziomu trójglicerydów we krwi), przyjmowanie niektórych leków (w tym glikokortykosteroidów), wady wrodzone trzustki i inne. Szacuje się, że w około 10% przypadków OZT przyczyny są idiopatyczne (nie daje się ich ustalić);
• w przypadku przewlekłego zapalenia trzustki: spożywanie dużych ilości alkoholu, utrzymujący się stan hipertrójglicerydemii (podwyższony poziom trójglicerydów) oraz hiperkalcemii (podwyższony ponad normę poziom wapnia), przyjmowanie niektórych leków, przyczyny genetyczne, autoimmunologiczne, idiopatyczne.

Warto tutaj dodać, że ryzyko wystąpienia zarówno przewlekłego, jak i ostrego zapalenia trzustki zwiększa się w przypadku osób z nadwagą i otyłością, a także z cukrzycą oraz spożywających duże ilości czerwonego mięsa i tłustych potraw.

Zarówno w leczeniu OZT, jak i PZT, stosuje się terapię objawową (leczenie przyczynowe jest możliwe jedynie w przypadku autoimmunologicznego zapalenia trzustki). Uwzględnia ona podawanie leków przeciwbólowych dostosowanych do konkretnych dolegliwości, nawadnianiu organizmu pacjenta, a także uzupełnianiu enzymów trzustkowych, których produkcja jest zaburzona w wyniku toczącego się procesu zapalnego. W dalszej perspektywie proces leczenia musi obejmować także modyfikację diety pacjenta, rezygnację z picia alkoholu i palenia tytoniu, a jeśli istnieje taka potrzeba - również redukcję masy ciała. Osoby z niewyrównaną cukrzycą oraz podwyższonym poziomem trójglicerydów muszą zadbać o kontrolę tych aspektów funkcjonowania ich organizmu (kontrola poziomu glukozy, utrata masy ciała). W zaawansowanym stadium choroby, gdy silny ból nie ustępuje, a leczenie zaczyna przyjmować charakter terapii paliatywnej, stosuje się zabieg operacyjny polegający na blokadzie splotu trzewnego, co znosi dolegliwości bólowe odczuwane przez pacjenta.

Więcej informacji zarówno o ostrym, jak i o przewlekłym zapaleniu trzustki, a także o znaczeniu diety w procesie leczenia, znajduje się w artykule Ostre i przewlekłe zapalenie trzustki - objawy i leczenie, dieta, rokowanie w ostrym zapaleniu trzustki.

Najczęstsze choroby trzustki powodujące ból brzucha zlokalizowany w okolicy tego narządu - poza zapaleniem: rak trzustki, torbiele i inne schorzenia

Ból trzustki jest objawem, który występuje nie tylko w przebiegu ostrego i przewlekłego zapalenia tego organu. Może on pojawiać się również jako symptom następujących stanów i chorób:

• obecność torbieli trzustki - a więc zmian o różnym charakterze, które mogą pojawiać się na skutek niedrożności przewodu trzustkowego, obecności pasożytów, jako pozostałość po procesie zapalnym trzustki, a także jako objaw nowotworu. Warto tu jednak dodać, że większość torbieli trzustki wykrywana jest przypadkowo, w diagnostycznym lub rutynowym USG jamy brzusznej, ponieważ związane z obecnością torbieli dolegliwości bólowe zlokalizowane w górnej części jamy brzusznej pojawiają się u niewielu pacjentów. Czasem towarzyszą im również wymioty i nudności, ogólne osłabienie organizmu, redukcja apetytu czy uczucie rozpierania lub dyskomfortu w nadbrzuszu, pod żebrami;
• rak trzustki (nowotwór złośliwy trzustki). Niestety, proces rozwoju nowotworów trzustki może przez długi czas mieć charakter bezobjawowy, co jednocześnie przekłada się na późną ich wykrywalność oraz wysoką śmiertelność. W późnej fazie choroby, bólowi trzustki może towarzyszyć także żółtaczka, bóle pleców, gwałtowna utrata masy ciała i wyniszczenie organizmu. Nowotwory mogą tworzyć się zarówno w wewnętrznej, jak i zewnętrznej części trzustki (wewnątrz- i zewnątrzwydzielniczej).

Kiedy pacjent powinien zgłosić się do lekarza z bólem trzustki?

Jeśli pacjent podejrzewa, że ból, który odczuwa pochodzi od trzustki, powinien niezwłocznie zgłosić się do lekarza. Dodatkowe objawy wskazujące na problemy w pracy omawianego narządu to również nudności i wymioty, biegunki, powiększenie się obwodu brzucha w jego górnej części (pod żebrami), wyczuwalne napięcie brzucha w tym samym miejscu oraz bolesność palpacyjna (a więc ból pojawiający się lub zwiększający swoje natężenie przy ucisku brzucha w okolicach położenia trzustki).

Powodem do niepokoju może być także towarzysząca dolegliwościom bólowym gorączka lub stan podgorączkowy, przyspieszenie akcji serca, zaburzenia świadomości czy objawy odwodnienia (w takiej sytuacji najwłaściwszym postępowaniem będzie wezwanie zespołu ratownictwa medycznego lub - jeśli to możliwe - jak najszybsze udanie się na Szpitalny Oddział Ratunkowy - SOR).

Źródła:

1. G. Jurkowska, Przewlekłe zapalenie trzustki [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, aktualizacja hasła: 15.07.2024
2. U. Wereszczyńska-Siemiątkowska, J. Daniluk, Ostre zapalenie trzustki [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, aktualizacja hasła: 15.07.2024
3. M. Jasik, Ostre zapalenie trzustki [w:] podyplomie.pl, dostęp: 14.02.2025
4. A. M. Abdel Aziz, MD, G. A. Lehman, MD, Metody leczenia przewlekłego zapalenia trzustki [w:] Medycyna po Dyplomie 02/2009
5. G. Jurkowska, Ból w przewlekłym zapaleniu trzustki [w:] Borgis - Postępy Nauk Medycznych 3/2011
6. M. Banach, M. Barylski, P. Okoński, Ostre zapalenie trzustki - najnowsze poglądy na temat diagnostyki i leczenia [w:] Przewodnik Lekarza nr 10/2004 vol. 7
7. Prof. nadz. dr hab. n. med. W. Wysocki, Rak trzustki - objawy nowotworów złośliwych trzustki - diagnoza i rokowania [w:] Medycyna Praktyczna, 09.10.2023