Aparat na zęby - jakie są rodzaje aparatów ortodontycznych? Ile kosztuje aparat ortodontyczny stały, a ile aparat ruchomy i który lepiej „prostuje” zęby? Kiedy stosuje się te rozwiązania w ortodoncji?

Rodzaje aparatów na zęby - samoligaturujący aparat na zęby, aparaty na zęby dla dzieci i dorosłych, nakładki, aparaty stałe i ruchome - jak działają aparaty ortodontyczne i jak ortodonta dobiera je do wad zgryzu?

Aparat na zęby jest głównym elementem leczenia ortodontycznego - a więc leczenia mającego na celu przywrócenie odpowiadającego fizjologii zwarcia górnych i dolnych zębów, kształtów łuków zębowych i/lub ustawienia pojedynczych zębów w łuku. Nieprawidłowości, które może korygować aparat ortodontyczny, określane są zbiorczo mianem wad zgryzu (choć nie każda nieprawidłowość będzie od razu kwalifikowała się jako wada). Obecnie w gazetach ortodontycznych dostępnych jest wiele wariantów leczenia, uwzględniających różne rodzaje aparatów na zęby. Wśród nich głównie wyróżnia się aparaty stałe i ruchome, natomiast dodatkowo dzieli się je także na aparaty lingwalne, zakładkowe, aparaty samoligaturujące, estetyczne… Czym charakteryzują się poszczególne modele? Jaki aparat ortodontyczny wybrać, by leczenie było skuteczne i przebiegło jak najszybciej?

Dlaczego warto mieć aparat na zęby? Kiedy warto założyć aparat u ortodonty, by „prostować” zęby? Leczenie zębów stałych i mlecznych w ortodoncji

Leczenie ortodontyczne warto rozpocząć w każdej sytuacji. Dotyczy to zarówno dzieci, jak i dorosłych pacjentów - właściwie na każdym etapie ich życia. Warto od razu zaznaczyć, że mitem jest stwierdzenie, jakoby nie można było leczyć ortodontycznie wad widocznych już w ułożeniu zębów mlecznych. Oczywiście jak najbardziej można - a nawet trzeba - rozważyć założenie aparatu na zęby małemu pacjentowi. Takie leczenie rozpoczyna się jednak po wyrżnięciu się wszystkich mlecznych zębów (w okolicach 6 roku życia), natomiast istnieją przypadki, w których podjęcie interwencji ortodontycznej konieczne jest wcześniej - w 3 czy 4 roku życia dziecka.

Dlaczego - w przypadku zdiagnozowania wady zgryzu czy nieprawidłowości w łukach zębowych - leczenie ortodontyczne jest tak ważne?

• Przede wszystkim brak leczenia może skutkować pogłębieniem się wad zgryzu, a także intensyfikacją problemów wynikających z niewłaściwych pozycji poszczególnych zębów (coraz większe stłoczenia czy poszerzające się diastemy - czyli przerwy między zębami);
• nieleczone wady zgryzu mają szereg następstw - przyczyniają się do wykształcania i pogłębiania się wad postawy, do nieprawidłowych nawyków oddechowych, do zjawiska chrapania (a u niektórych pacjentów nawet do występowania epizodów bezdechu sennego) czy do nieprawidłowości w zakresie pracy mięśni i stawów twarzoczaszki (najczęściej chodzi tu o mięsień żwacz oraz staw skroniowo-żuchwowy);
• nieleczone wady zgryzu przekładają się na problemy stomatologiczne. Wśród nich można wyróżnić chociażby zgrzytanie zębami, ścieranie się powierzchni zębów, pękanie szkliwa, rozchwianie zębów, powstawanie miejsc (przez stłoczenia zębów) trudnych do zachowawczego leczenia próchnicy), trudności z utrzymaniem prawidłowej higieny jamy istnej, a co za tym idzie - częstszy rozwój ognisk próchnicy;
• zaniechanie leczenia ortodontycznego (w przypadki istnienia takiej potrzeby) może przyczynić się także do powstania i/lub pogłębienia się wady wymowy, do wykształcenia nawyku garbienia się, do zaburzeń procesu żucia i połykania, częstszego występowania bólów głowy (także o charakterze migrenowym) oraz do bólu zębów (na przykład z uwagi na stłoczenia czy wzmożony nacisk).

Wymienione powyżej powody, dla których warto poddać się leczeniu ortodontycznemu, należą do kategorii problemów i następstw zdrowotnych. Oczywiście wiele osób kieruje się przy podejmowaniu decyzji o aparacie na zęby aspektami estetycznymi, natomiast piękny uśmiech i równe zęby są tak naprawdę miłym - ale nie najważniejszym - „skutkiem ubocznym” takiego leczenia.

Rodzaje aparatów ortodontycznych - jaki aparat ortodontyczny wybrać w ramach leczenia ortodontycznego?

Najważniejszym czynnikiem, od którego zależy dobór konkretnego aparatu na zęby, jest oczywiście rodzaj wady czy nieprawidłowości, która ma być korygowana. W praktyce oznacza to, że to lekarz diagnozujący pacjenta dobiera właściwe narzędzie, odpowiadające zastanej sytuacji. Pacjent natomiast, w wielu przypadkach, może zdecydować się na rozwiązanie mniej lub bardziej widoczne dla otoczenia czy też na bardziej lub mniej nowoczesne (a co za tym idzie - na tańsze lub droższe).

Warto tutaj dodać, że aparaty stałe proponowane są zazwyczaj dorosłym, natomiast klasyczne aparaty ruchome w większości przypadków stosuje się u dzieci z zębami mlecznymi.

Stałe aparaty na zęby - rodzaje. Jak wygląda zakładanie w przypadku aparatu stałego?

Stały aparat na zęby to najpopularniejsza forma leczenia ortodontycznego. Warto jednak wiedzieć, że w tej kategorii można wyróżnić tak naprawdę kilka aparatów - w zależności od wykorzystywanej technologii czy też wyglądu. Niemniej, stały aparat składa się zazwyczaj z zamków, a także z łuku ortodontycznego. Jego zakładanie zajmuje różny czas - u niektórych pacjentów będzie to 40 minut, u innych - nawet 2 godziny. Uzależnione jest to od tego, czy w skład aparatu u danej osoby wchodzą jedynie standardowe zamki, czy może umieszcza się w nim dodatkowe elementy - takie jak haczyki, sprężyny, tymczasowe stopery do rozkontaktowania szczęki i żuchwy i inne.

Jak wygląda zakładanie aparatu stałego? Po omówieniu całej procedury, pacjent siada na fotelu stomatologicznym, a lekarz, po kolei, przygotowuje powierzchnię zębów do umieszczenia na niej zamków. Aby dobrze trzymały się w określonym miejscu, są przyklejane specjalnym klejem ortodontycznym. W zależności od rodzaju aparatu, po umieszczeniu w nim metalowego łuku, lekarz zakłada ligatury lub zamyka klapki zamków w aparacie samoligaturującym. Kiedy wszystkie elementy aparatu są na swoim miejscu, pacjent może iść do domu.

Stały aparat ortodontyczny - tradycyjny aparat metalowy lub przezroczysty

Podstawowy rodzaj aparatu stałego to aparat klasyczny, określany również mianem aparatu ligaturowego. Zamki w tym aparacie są skonstruowane w taki sposób, że do utrzymania w nich łuku trzeba stosować ligatury - czyli malutkie gumeczki, które zakłada się na zamki (przy każdej wizycie zmienia się ligatury, więc każdorazowo można również wymieniać ich kolor). Wizyty kontrolne odbywają się co około 4-6 tygodni - w zależności od etapu leczenia.

Zamki w podstawowej wersji aparatu klasycznego są metalowe - wraz z ligaturami widać je więc wyraźnie na zębach. Jeśli pacjent chce złagodzić ten efekt, może poprosić o założenie zamków estetycznych (są one wykonane z różnych materiałów - w tym z tworzyw sztucznych, tworzywa ceramicznego czy z porcelany). Niektóre z nich są całkowicie przezroczyste, a inne - mają mleczny kolor. Oprócz odcienia zamków, pacjent może również dopasować kolor łuku - mówimy wówczas o łuku estetycznym (choć w większości przypadków cienki, metalowy łuk tak naprawdę nie rzuca się w oczy). Oczywiście modyfikacje służące „uniewidocznieniu” aparatu na zębach, pociągają za sobą dodatkowe koszty, liczone w setkach złotych.

Aparat stały na zęby - aparat samoligaturujący, metalowy lub ceramiczny

Aparat samoligaturujący to aparat, w którym do utrzymania łuku ortodontycznego w zamkach nie stosuje się ligatur. Same zamki wyposażone są w przygotowane miejsca, w które wkłada się łuk, a także maleńkie klapki, które zapina się na tymże łuku. Ogólnie rzecz biorąc, aparat samoligaturujący był pewnym przełomem w leczeniu pacjentów ortodontycznych. Przede wszystkim nie wymagań tak częstych wizyt kontrolnych, jak ma to miejsce w przypadku aparatu klasycznego. Dodatkowo jego konstrukcja zmniejsza ryzyko przypadkowego wypadnięcia łuku z konkretnego zamka i sprawia, że odczucia bólowe u pacjenta są mniejsze. Całe leczenie z wykorzystaniem aparatu samoligaturującego trwa krócej, niż w leczenie aparatem klasycznym. Oczywiście jest on także droższy od jego standardowego odpowiednika, natomiast biorąc pod uwagę rzadsze wizyty kontrolne, w wielu przypadkach całościowy koszt leczenia jest porównywalny do aparatu klasycznego.

Podobnie, jak w przypadku zwykłego aparatu ortodontycznego, również w wersji samoligaturującej pacjent może zdecydować się na zamki estetyczne (ceramiczne, kryształowe, porcelanowe).

Lingwalny aparat ortodontyczny stały

Aparat lingwalny jest niekiedy zaliczany do grupy aparatów estetycznych. Wszystko dlatego, że jest on zupełnie niewidoczny dla otoczenia. Wynika to jego umiejscowienia - zamki przykleja się bowiem do językowej strony zębów - a więc „od wewnątrz”. Z tego względu bywa czasem nazywany aparatem językowym. Kosztuje więcej, niż klasyczny aparat, natomiast leczenie wad zgryzu czy stłoczeń z jego pomocą jest stosunkowo szybkie.

Warto tutaj dodać, że aparat lingwalny może być przyczyną większego dyskomfortu pacjenta - wszystko dlatego, że zamki mają niemal stały kontakt z ruszającym się językiem (to właśnie na uszkodzenia języka najczęściej narzekają pacjenci).

Rodzaje aparatów ortodontycznych ruchomych, które można zdejmować

Aparaty ruchome (określane również jako aparaty zdejmowalne) to aparaty, które nie są na stałe „zamontowane” na zębach - można wyciągać je z jamy ustnej, natomiast dla osiągnięcia pożądanego efektu powinno nosić się je przez określoną przez ortodontę liczbę godzin (najczęściej trzeba zakładać je na całą noc i nosić także przez kilka do kilkunastu godzin w ciągu dnia). Jakie rodzaje aparatów ruchomych są dostępne w leczeniu dla pacjentów?

Aparat ruchomy tradycyjny

Wyjmowany aparat tradycyjny to aparat, który składa się z części wykonanej z tworzywa sztucznego, umieszczanej za zębami (głównie kojarzymy tę część jako płytkę dopasowującą się do podniebienia, natomiast u różnych pacjentów element ten może wyglądać różnie - w zależności od korygowanej wady), a także z cienkich drucików, widocznych na zębach po założeniu aparatu (druciki te nie służą natomiast do „prostowania” zębów - to zadanie spełnia wspomniany wcześniej, plastikowy element - ich funkcją jest utrzymanie aparatu na odpowiednim miejscu, w tym w trakcie mówienia).

Tradycyjny aparat ruchomy stosuje się głównie u dzieci, u których nadal następuje wzrost zębów - wszystko po to, by skorygować ich ułożenie w łuku. W rzadkich przypadkach taki sposób leczenie można wdrożyć u dorosłych, jednak koryguje on wówczas naprawdę niewielkie wady kosmetyczne. Dodatkowo, aby osiągnąć zakładany efekt, aparat musi być regularnie dostosowywany do etapu leczenia (w niektórych przypadkach robi to ortodonta podczas wizyty, a w innych - sam pacjent, poinstruowany wcześniej przez lekarza), a także noszony przez tyle godzin, ile jest to konieczne (co często ciężko wyegzekwować, jeśli chodzi o dzieci).

Aparat nakładkowy (clear alignery)

Jednym z najnowocześniejszych systemów leczenia ortodontycznego jest system nakładkowy. W tym przypadku aparat przyjmuje po prostu wygląd przezroczystych, niemalże niewidocznych na zębach nakładek, które - w trakcie upływu czasu - są wykonywane i wymieniane w taki sposób, by stopniowo korygować konkretną wadę. Zaletą takiego rozwiązania jest z pewnością estetyka - tak, jak zostało to wspomniane, nakładki (clear alignery) są niemalże niewidoczne, co pozwala tak naprawdę ukryć leczenie przedotoczeniem. Zazwyczaj nosi się je w ciągu dnia i w nocy - zdejmującej jedynie do jedzenia oraz do wykonywania higieny jamy ustnej.

Niestety, aparaty nakładkowe są jednym z najbardziej kosztownych rozwiązań, jeśli chodzi o leczenie ortodontyczne. Dodatkowo należy zaznaczyć, żenie są one odpowiednie do korekcji każdej wady zgryzu - ich zastosowanie każdorazowo rekomenduje lekarz prowadzący.

Jak długo trzeba nosić aparat na zęby? Ile trwa proces leczenia i jak często odbywają się wizyty kontrolne?

Niestety, nie da się jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie o to, ile trwa leczenie ortodontyczne czy przez jaki okres należy nosić aparat na zęby. Czas terapii uzależniony jest od wielu czynników - wieku pacjenta, stanu jego uzębienia przedzałożeniem aparatu (by można było rozpocząć procedurę, wszystko zęby muszą być wyleczone stomatologiczne), konieczności (lub jej braku) wykonania dodatkowych procedur (usunięcia konkretnych zębów, zabiegów korygujących kształt czy wysokość dziąseł i innych czynności), a także od stopnia danej wady, występowania stłoczeń lub diastem. Zazwyczaj leczenie ortodontyczne trwa od kilku do kilkunastu miesięcy. W najtrudniejszych przypadkach (na przykład tych, w których konieczne jest przeprowadzenie operacji ortognatycznych), leczenie może trwać nawet kilka lat.

Ogólnie rzecz biorąc, wizyty kontrolne u ortodonty odbywają się co kilka tygodni (zazwyczaj co najmniej co 4 tygodnie, a na późniejszych etapach leczenia - co 6-8 tygodni). Podczas wizyty kontrolnej ortodonta sprawdza postęp leczenia, a przede wszystkim - modyfikuje siłę nacisku na zęby, usuwa lub dodaje elementy aparatu lub też wymienia nakładki - a więc robi wszystko to, co konieczne do dalszego postępu leczenia.

Ile kosztuje aparat na zęby? Cena aparatu ortodontycznego to nie wszystko

Podobnie, jak w przypadku poprzedniego pytania - również na pytanie o cenę leczenia ortodontycznego, nie ma jednej odpowiedzi. Obecnie z pewnością należy liczyć się z kwotą zdecydowanie przewyższającą 10 000 złotych. Warto tu zaznaczyć, że do całościowej ceny leczenia należy zaliczyć nie tylko cenę obu łuków (czy też pierwszych nakładek), ale również cenę wizyt diagnostycznych, ewentualnego leczenia stomatologicznego przed założeniem aparatu, wizyt kontrolnych i awaryjnych, koszt kolejnych nakładek czy też dodatkowych elementów aparatu, a w końcu - koszt ściągnięcia aparatu na zęby oraz przygotowania dla pacjenta retainera (aparatu pozwalającego utrzymywać efekt leczenia). W praktyce oznacza to, że cały proces może kosztować nawet 20 czy 30 tysięcy złotych!

Higiena jamy ustnej w przypadku stałego i ruchomego aparatu ortodontycznego

U pacjentów ortodontycznych higiena jamy ustnej zdecydowanie powinna być wzmożona - zwłaszcza przy aparacie stałym. Niestety, przestrzenie międzyzębowe czy miejsca wokół przyklejonych do szkliwa zamków są bardzo trudnego utrzymania w czystości - niemniej, warto wykorzystywać do tego celu specjalne nici dentystyczne w formie szydełek, a także miniaturowe szczoteczki, które pomagają dostać się nawet do bardzo trudno dostępnych miejsc. Zaniechanie właściwej higieny może prowadzić niestety do rozprzestrzeniania się próchnicy, zwiększenia kosztów leczenia i przedłużenia jego trwania - ze względu na konieczność interwencji stomatologicznych (które u pacjentów ortodontycznych są utrudnione, ze względu na obecność zamków i łuków w jamie ustnej).

Wzmożona higiena powinna dotyczyć także osób, które noszą aparaty ruchome. To właśnie one muszą zwrócić uwagę nie tylko na dokładne szczotkowanie zębów i czyszczenie przestrzeni międzyzębowych, ale również na dokładne mycie aparatu (niezależnie od tego, czy jest to aparat nakładkowy, czy tradycyjny).

Źródła:

1. Lek. stom. W. Bereziewicz, Leczenie ortodontyczne - aparaty stałe i ruchome [w:] Medycyna Praktyczna, 29.07.2015
2. Dr n. med. I. M. Tomaszewska, Rodzaje aparatów ortodontycznych [w:] Medycyna Praktyczna, 22.10.2015
3. MScLO K. Łoza-Sołtys, Nieoperacyjne leczenie tyłozgryzu aparatem lingwalnym z wykorzystaniem teleskopów Herbsta [w:] Stomatologia po Dyplomie 03/2022
4. P. Skomro, Aparat ortodontyczny etlasto-aligner w leczeniu niektórych wad zgryzu. Opis przypadków [w:] Borgis - Nowa Stomatologia 3/2002
5. Dr n. med. M. Wiśniewski, lek. dent. K. Wiśniewska, Ortodonta ortognatyczny [w:] Stomatologia po Dyplomie04/2015
6. Dr n. med. I. M. Tomaszewska, Wady zgryzu [w:] Medycyna Praktyczna, 12.-1.2016
7. T. Konopka, Leczenie wybranych zespołów bólowych jamy ustnej i twarzy [w:] Polski Przegląd Neurologiczny, 2011, tom 7, nr 1