Polineuropatia – co to takiego? Jakie są przyczyny neuropatii i jak ją rozpoznać? Objawy i leczenie neuropatii

Polineuropatia – przyczyny. Czym jest neuropatia?

Polineuropatia to zespół objawów klinicznych, który wynika z uszkodzenia wielu nerwów obwodowych. W zależności czy dominuje uszkodzenie włókien czuciowych czy ruchowych, mogą występować różne dolegliwości takie jak ból, nadwrażliwość na dotyk, mrowienie i drętwienie kończyn, osłabienie siły mięśniowej, skurcze mięśni, problemy z poruszaniem się. Wśród potencjalnych przyczyn polineuropatii wymienić można m.in.:

• niedożywienie 
• niedobór witamin z grupy B 
• nadużywanie alkoholu 
• cukrzycę 
• choroby autoimmunologiczne 
• procesy zapalne 
• choroby nowotworowe 
• zatrucia 

Polineuropatia – objawy

Polineuropatia to choroba nerwów obwodowych. Najczęściej procesem chorobowym zajęte są zarówno włókna czuciowe, jak i ruchowe, jednak w różnej proporcji. W niektórych polineuropatiach dominuje uszkodzenie włókien ruchowych, a w innych - czuciowych. Gdy dominuje uszkodzenie włókien ruchowych, objawy neuropatii stanowią m.in.:

• niedowład (zwykle stóp i podudzi) 
• zaburzenia chodu 
• osłabienie siły mięśniowej kończyn 
• skurcze mięśni 

Z kolei w przypadku uszkodzenia dużej ilości włókien czuciowych, objawy mogą obejmować:

• drętwienie 
• mrowienie 
• ból 
• nadwrażliwość na dotyk 
• upośledzenie czucia 
• parestezje (uczucie wbijania igieł, parzenia, mrowienia) 
• nadwrażliwość na ból 
• alodynia - uczucie bólu w odpowiedzi na bodźce, które nie powinny go powodować np. ciepło, chłód, dotyk 
• hiperpatia - nadmierne odczuwanie bodźców, w których lekki dotyk odczuwany jest jako ból, który promieniuje do odległych cześci ciała i utrzymuje się jeszcze przez jakiś czas po zakończeniu działania bodźca

Zaburzenia czucia z reguły w największym stopniu dotyczą stóp oraz dłoni. Taki podział określa się często jako rozkład "skarpetek i rękawiczek". W niektórych polineuropatiach dochodzi także do uszkodzeń autonomicznych włókien nerwowych. Włókna te odpowiadają za unerwienie narządów. W takich przypadkach pojawić się mogą omdlenia, zawroty głowy, zaburzenia rytmu serca, zaparcia lub biegunki, zaburzenia funkcji seksualnych, nietrzymanie moczu, zaburzenia potliwości.

Niedobory witamin z grupy B a układ nerwowy

Witaminy z grupy B odgrywają kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego. Ich niedobór może prowadzić do poważnych zaburzeń neurologicznych, w tym neuropatii. W szczególności witamina B1 (tiamina), B6 (pirydoksyna) i B12 (kobalamina) są niezbędne do utrzymania prawidłowo funkcjonującego układu nerwowego. Wspierają procesy metaboliczne w komórkach nerwowych, produkcję neuroprzekaźników oraz regenerację nerwów.

Polineuropatia – rodzaje

Polineuropatia może mieć różne mechanizmy powstawania. Na ich podstawie wyróżniamy polineuropatię nabytą oraz wrodzoną. Z kolei z uwagi na rodzaj uszkodzonych włókien nerwowych wyróżniamy polineuropatię czuciowo-ruchową, czuciową, ruchową oraz autonomiczną.

Polineuropatia cukrzycowa

Polineuropatia cukrzycowa to jedno z najczęstszych powikłań cukrzycy, które wynika z długotrwale podwyższonego poziomu glukozy we krwi. Wysokie stężenie cukru prowadzi do uszkodzenia nerwów poprzez powstawanie końcowych produktów glikacji. Skutkuje to stopniową degeneracją osłonek nerwowych i samych włókien nerwowych. Wyróżnia się kilka rodzajów tej neuropatii, z których najczęstszą jest polineuropatia obwodowa, dotykająca kończyn dolnych i górnych. Pacjenci doświadczają różnych dolegliwości takich jak mrowienie, drętwienie, pieczenie czy bóle neuropatyczne, które często nasilają się w nocy. W bardziej zaawansowanych stadiach może dojść do znacznej utraty czucia, co zwiększa ryzyko urazów i powstawania trudno gojących się ran. Oprócz neuropatii obwodowej wyróżnia się także neuropatię autonomiczną, która dotyczy narządów wewnętrznych takich jak serce, układ pokarmowy czy układ moczowo-płciowy. Może ona powodować tachykardię, zaburzenia trawienia, problemy z oddawaniem moczu oraz zaburzenia erekcji u mężczyzn. Podstawą leczenia jest utrzymanie właściwego poziomu glikemii, co może spowolnić rozwój choroby i zmniejszyć objawy. Stosuje się także preparaty takie jak kwas α-liponowy i benfotiamina, a w przypadku silnych dolegliwości bólowych – leki przeciwbólowe, przeciwdepresyjne i przeciwdrgawkowe. Bardzo ważna jest również profilaktyka, obejmująca zdrową dietę, regularną aktywność fizyczną, unikanie palenia tytoniu oraz kontrolę poziomu cholesterolu i ciśnienia krwi.

Sprawdź również: Dieta cukrzycowa – na czym polega? Co można, a czego nie można jeść przy cukrzycy?.

Polineuropatia alkoholowa

Polineuropatia alkoholowa to schorzenie neurologiczne, które rozwija się w wyniku długotrwałego nadużywania alkoholu. Toksyczne działanie alkoholu, zwłaszcza jego metabolitu – aldehydu octowego, prowadzi do uszkodzenia nerwów i demielinizacji, co skutkuje zaburzeniami przewodzenia impulsów nerwowych. Proces ten jest dodatkowo nasilany przez niedobory witamin, zwłaszcza tiaminy (witaminy B1), wynikające z niewłaściwej diety i uszkodzenia błony śluzowej żołądka. Objawy choroby pojawiają się stopniowo i obejmują m.in. drętwienie, ból kończyn, osłabienie mięśni oraz zaburzenia czucia. W miarę postępu choroby mogą wystąpić trudności w poruszaniu się, zaniki mięśni oraz objawy ze strony autonomicznego układu nerwowego takie jak zaburzenia rytmu serca czy problemy trawienne. Podstawą leczenia jest całkowita abstynencja alkoholowa, suplementacja brakujących składników odżywczych oraz rehabilitacja mająca na celu poprawę sprawności ruchowej i złagodzenie objawów neurologicznych.

Przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna

Przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna (CIDP) to rzadka choroba o podłożu autoimmunologicznym, w której układ odpornościowy atakuje osłonki mielinowe nerwów obwodowych, prowadząc do ich uszkodzenia. Głównym objawem jest stopniowo narastające osłabienie mięśni kończyn, szczególnie w nogach i rękach, co może powodować trudności w chodzeniu oraz wykonywaniu precyzyjnych ruchów. Towarzyszą temu zaburzenia czucia takie jak drętwienie czy mrowienie, choć objawy ruchowe dominują nad czuciowymi. Choroba rozwija się powoli, przez kilka miesięcy, i może mieć charakter nawracający. CIDP bywa związana z innymi schorzeniami takimi jak cukrzyca, choroby tkanki łącznej, zakażenie HIV czy nowotwory hematologiczne. Diagnoza opiera się na badaniu neurologicznym, elektromiografii (EMG) oraz analizie płynu mózgowo-rdzeniowego. Leczenie obejmuje glikokortykosteroidy, dożylne immunoglobuliny oraz w cięższych przypadkach plazmaferezę i leki immunosupresyjne. Rehabilitacja odgrywa kluczową rolę w poprawie sprawności pacjentów, a u części z nich możliwa jest całkowita remisja objawów.

Polineuropatia amyloidowa

Neuropatia amyloidowa jest schorzeniem spowodowanym odkładaniem się amyloidu w tkance nerwowej. W postaci sporadycznej dochodzi do gromadzenia się złogów lekkich łańcuchów immunoglobulin, natomiast w dziedzicznej – transtyretyny. Klinicznie choroba objawia się przede wszystkim bólem oraz uszkodzeniem cienkich włókien nerwowych, w tym włókien autonomicznych. Charakterystycznym symptomem, zwłaszcza w amyloidozie transtyretynowej, jest obustronny zespół cieśni nadgarstka, który często nawraca mimo leczenia operacyjnego. Choroba ma postępujący charakter, prowadząc do stopniowego pogorszenia funkcji układu nerwowego.

Polineuropatia przy chorobie beri-beri

Polineuropatia w chorobie beri-beri jest konsekwencją niedoboru tiaminy (witaminy B1), która odgrywa kluczową rolę w metabolizmie energetycznym komórek nerwowych i mięśniowych. Choroba ta występuje najczęściej w populacjach, gdzie dieta jest uboga w produkty zawierające tiaminę takie jak mięso, produkty zbożowe i rośliny strączkowe. Do grup ryzyka należą osoby z zaburzeniami wchłaniania, chorobami przewlekłymi, alkoholicy, osoby stosujące monotonną dietę wysokowęglowodanową, kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz pacjenci po operacjach bariatrycznych.

Objawy polineuropatii w przebiegu beri-beri obejmują zaburzenia czucia takie jak mrowienie, pieczenie i drętwienie kończyn dolnych, a także postępujące osłabienie mięśni, prowadzące do zaniku mięśniowego i trudności w chodzeniu. W zaawansowanych przypadkach dochodzi do opadania stopy, co zmusza chorych do unoszenia nóg w sposób przypominający brodzenie. Mogą występować także skurcze mięśni oraz piekący ból nóg. Ponadto beri-beri może powodować objawy psychiczne - drażliwość, zaburzenia snu oraz osłabienie pamięci. W skrajnych przypadkach niedobór tiaminy prowadzi do encefalopatii Wernickego i zespołu Korsakowa, objawiających się poważnym uszkodzeniem mózgu, zaburzeniami koordynacji ruchowej i problemami poznawczymi.

Polineuropatia a zespół niespokojnych nóg

Polineuropatia może być jedną z przyczyn wtórnego zespołu niespokojnych nóg (RLS). Uszkodzenie nerwów obwodowych występujące w przebiegu polineuropatii cukrzycowej, alkoholowej czy niedoborowej, może prowadzić do zaburzeń czucia i nieprzyjemnych dolegliwości w kończynach, które nasilają się w spoczynku – co jest charakterystyczne dla RLS. Chorzy odczuwają mrowienie, drętwienie, pieczenie lub napięcie w nogach, często połączone z nieodpartą potrzebą poruszania nimi. Objawy pojawiają się głównie wieczorem i w nocy, utrudniając zasypianie i prowadząc do bezsenności. Ulgę przynosi chwilowa aktywność ruchowa, jednak dolegliwości szybko powracają po zaprzestaniu ruchu. Mechanizm tej zależności nie jest do końca poznany, ale przypuszcza się, że neuropatyczne uszkodzenie włókien czuciowych może wpływać na regulację funkcji dopaminergicznych w ośrodkowym układzie nerwowym, co odgrywa kluczową rolę w patogenezie RLS. W przypadku współistnienia obu schorzeń skuteczne leczenie polineuropatii, np. poprzez suplementację brakujących witamin, kontrolę cukrzycy lub leczenie przyczynowe może przynieść poprawę objawów zespołu niespokojnych nóg.

Leczenie polineuropatii

Najczęściej stosowanym badaniem w diagnostyce polineuropatii jest elektomiografia (EMG). Leczenie dobierane jest w zależności od podłoża choroby. Tam, gdzie jest to możliwe, terapia powinna obejmować leczenie przyczynowe. Jeżeli nie ma takiej opcji, pozostaje leczenie objawowe - leki przeciwbólowe, przeciwpadaczkowe, przeciwdrgawkowe, przeciwdepresyjne, fizjoterapia. Sposoby leczenia przyczynowego w przypadku chorób autoimmunologicznych bazują na podawaniu leków immunosupresyjnych, immunoglobulin, glikokortykosteroidów. Przy chorobach metabolicznych leczenie farmakologiczne opiera się na lekach stosowanych w danej jednostce chorobowej, tak aby jak najlepiej są wyrównać np. leki obniżające stężenie glukozy przy cukrzycy. W niedoborach witamin oczywiście zalecana jest odpowiednio dobrana suplementacja.

Polineuropatia – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak objawia się polineuropatia?

Polineuropatia objawia się przede wszystkim drętwieniem, mrowieniem oraz pieczeniem kończyn, zwłaszcza stóp i dłoni. Chorzy często odczuwają osłabienie mięśni, zaburzenia czucia oraz problemy z równowagą, które nasilają się wraz z postępem choroby. Mogą pojawić się także bóle neuropatyczne, określane jako przeszywające, palące lub „elektryzujące”. W zaawansowanych przypadkach dochodzi do utraty odruchów, zaniku mięśni i trudności z wykonywaniem codziennych czynności.

Czy polineuropatia jest do wyleczenia?

Możliwość wyleczenia polineuropatii zależy od jej przyczyny – jeśli uda się ją zidentyfikować i usunąć, objawy mogą ulec znacznemu zmniejszeniu. W polineuropatiach wtórnych, np. związanych z niedoborami witamin czy działaniem toksyn, leczenie przyczynowe daje często bardzo dobre efekty. W przewlekłych postaciach, takich jak polineuropatia cukrzycowa, choroba jest zwykle niecałkowicie odwracalna, ale właściwa terapia może znacząco spowolnić jej rozwój. Dużą rolę odgrywają rehabilitacja, fizjoterapia oraz farmakoterapia ukierunkowana na kontrolę bólu i poprawę funkcji nerwów.

Jakie schorzenia wiążą się z polineuropatią?

Polineuropatia może towarzyszyć wielu chorobom przewlekłym, z których najczęstszą jest cukrzyca, prowadząca do uszkodzenia nerwów obwodowych. Inne związane z nią schorzenia to choroby autoimmunologiczne, takie jak zespół Guillaina-Barré czy toczeń rumieniowaty układowy. Polineuropatie występują również w przebiegu chorób metabolicznych, niedoborów witamin z grupy B, chorób wątroby i nerek. Mogą być także skutkiem przewlekłego nadużywania alkoholu, chemioterapii lub ekspozycji na toksyczne substancje.

Ile można żyć z polineuropatią?

Polineuropatia sama w sobie zwykle nie skraca bezpośrednio długości życia, jednak może wpływać na jego jakość oraz zdolność do samodzielnego funkcjonowania. Długość życia zależy głównie od choroby podstawowej, która doprowadziła do uszkodzenia nerwów. Jeśli przyczyna jest kontrolowana, a pacjent stosuje się do zaleceń, rokowanie może być bardzo dobre. Nieleczona lub postępująca polineuropatia może jednak zwiększać ryzyko upadków, owrzodzeń stóp oraz powikłań kardiologicznych.

Czego nie należy robić, jeśli cierpi się na neuropatię?

Osoby z neuropatią powinny unikać ucisku i urazów kończyn, ponieważ zaburzenia czucia zwiększają ryzyko niezauważonych kontuzji. Niewskazane jest chodzenie boso, szczególnie po twardych lub gorących powierzchniach, a także noszenie źle dopasowanego obuwia. Należy unikać nadmiernego spożywania alkoholu, który może pogłębiać uszkodzenia nerwów. Warto również zrezygnować z samodzielnego stosowania niektórych środków przeciwbólowych bez konsultacji z lekarzem oraz nie zaniedbywać regularnych kontroli stóp i wizyt u specjalistów.

Przypisy

1. Zhu, Jinxi, et al. "Diabetic peripheral neuropathy: pathogenetic mechanisms and treatment."Frontiers in endocrinology 14 (2024): 1265372.
2. Kanzawa-Lee, Grace, John C. Krauss, and Robert Knoerl. "Exploring chemotherapy-induced peripheral neuropathy management practice patterns among oncology clinicians."Seminars in Oncology Nursing. Vol. 40. No. 5. WB Saunders, 2024. 
3. Chong, Zhao Zhong, Daniel L. Menkes, and Nizar Souayah. "Targeting neuroinflammation in distal symmetrical polyneuropathy in diabetes." Drug discovery today 29.8 (2024): 104087. 
4. Paul, Pritikanta, et al. "Diagnosing Peripheral Neuropathy in Patients With Alcohol Use Disorder." Mayo Clinic Proceedings. Vol. 99. No. 8. Elsevier, 2024. 
5. Domitrz I., Kozubski W., Kochanowski J., Stępień A. Neuralgie twarzowe. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2022.
6. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.
7. Jiménez-Jiménez, Félix Javier, et al. "Association between restless legs syndrome and peripheral neuropathy: A systematic review and meta-analysis."European journal of neurology 28.7 (2021): 2423-2442. 
8. Feldman, Eva L., et al. "Diabetic neuropathy." Nature reviews Disease primers 5.1 (2019): 41.
9. Wordliczek Ł., Dobrogowski J. Leczenie bólu. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2017.