Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka – przyczyny i objawy zjawiska. Kiedy hipertonia wymaga wizyty u neurologa?

Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka - przyczyny, objawy, leczenie

Każdy noworodek, a później - niemowlę i dziecko - rozwija się w swoim własnym tempie - także pod względem fizjologii i nabywania kolejnych umiejętności ruchowych. Dzieje się tak za sprawą zmieniającego się i dojrzewającego tonusu, czyli poziomu napięcia mięśniowego. Im dziecko jest starsze, tym lepiej potrafi kontrolować skurcze i momenty rozluźnienia mięśni, a to z kolei pozwala mu na osiąganie kolejnych kroków milowych w rozwoju - w tym na trzymanie główki, unoszenie się rękach z pozycji leżącej na brzuchu, siadanie, raczkowanie, a w końcu - samodzielne wstawanie i chodzenie. Niestety, w niektórych przypadkach napięcie mięśniowe ulega osłabieniu lub niepożądanemu wzmocnieniu - w tym drugim przypadku mówimy o wzmożonym napięciu mięśniowym (inaczej określanym mianem hipertonii). Jak je rozpoznać u noworodka lub niemowlęcia? Czym się objawia i kiedy wzmożone napięcie mięśniowe powinno być powodem do niepokoju i impulsem do skonsultowania się ze specjalistą? Co może przyczyniać się do zaburzeń napięcia mięśniowego u niemowlaka i jak leczy się to zjawisko? Poznaj najważniejsze informacje o hipertonii i sprawdź, w jaki sposób niweluje się wzmożone napięcie mięśniowe u dzieci!

Na czym polega wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka (hipertonia)?

Tak, jak zostało to już wspomniane, tonus - czyli napięcie mięśniowe - rozwija się i ulega ciągłym zmianom wraz ze wzrostem dziecka. Na skutek różnych przyczyn, dochodzi niekiedy do wzmożenia napięcia mięśniowego w ciele malucha - a konkretnie do wzmożenia napięcia mięśni szkieletowych, odpowiedzialnych za ruchy noworodka i niemowlęcia (mowa wówczas o tak zwanym „podwyższonym” tonusie). Zjawisko to polega na występowaniu oporu mięśni podczas konkretnych ruchów - najłatwiej zaobserwować je podczas prostowania lub zginania rąk czy nóg (choć oczywiście objawia się także sztywnością karku lub mięśni tułowia). Wzmożone napięcie mięśniowe można ogólnie podzielić na dwa rodzaje: sztywność mięśni oraz spastyczność (o których piszemy poniżej). Oba te zjawiska wpisują się w objawy podwyższonego tonusu - zwiększonego oporu mięśni i zmniejszonego zakresu ruchomości stawów i połączeń mięśniowo-stawowych.

Rodzaje hipertonii u niemowlęcia

Wśród rodzajów hipertonii, czyli wzmożonego napięcia mięśniowego u dziecka, wyróżnia się:

• sztywność mięśni - która zazwyczaj powiązana jest z uszkodzeniami lub nieprawidłowościami zachodzącymi w obrębie ośrodkowego układu nerwowego (określanego skrótowo jako OUN lub zamiennie - jako centralny układ nerwowy) - ma więc podłoże neurologiczne. Charakterystyczną cechą sztywności mięśni jest fakt, że objawy wzmożonego tonusu w ciele dziecka pojawiają się zarówno w trakcie prostowania, jak i zginania kończyn oraz innych stawów. Sztywność mięśni u dziecka może przybierać postać objawu rury ołowianej - a więc sztywność następuje w całym spektrum ruchu (kończyna nie może być ani zgięta, ani rozprostowana) lub objawu „koła zębatego” (w tym przypadku sztywność pojawia się skokowo - opór mięśniowy występuje wówczas w niektórych momentach spektrum ruchu, a nie przez cały czas);
• spastyczność mięśni - w tym przypadku, w odróżnieniu od sztywności mięśni, spastyczność obserwuje się jedynie podczas wyprostu kończyn i rozciągania mięśni. Dla spastyczności charakterystyczny jest tak zwany „objaw scyzoryka”, co łatwo zaobserwować przykładowo w stawie łokciowym. Objaw scyzoryka polegał więc będzie na wzrastającym oporze mięśni przy prostowaniu rączki (do pewnego momentu - by później zmniejszyć się i całkowicie odpuścić). Maksymalny opór to tak zwany „catch” - gdy wydaje się, że dalsze rozprostowanie rączki nie jest już możliwe. Co ważne - przy spastyczności mięśni obserwuje się tym większy opór, im szybsza jest próba rozprostowania mięśni.

Ogólnie obu wymienionym powyżej rodzajom hipertonii towarzyszą także inne objawy - związane z postawą dziecka oraz z osiąganiem przez nie kolejnych kamieni milowych w rozwoju ruchowym.

Wzmożone mięśniowe u niemowlaka – przyczyny i objawy wzmożonego napięcia mięśniowego

Główne przyczyny zaburzeń regulacji napięcia i problemów z napięciem mięśniowym mogą być naprawdę różne. Wśród nich wyróżnia się między innymi nie do końca prawidłową pielęgnację dziecka czy sposób jego noszenia oraz wchodzenie z nim w interakcje. Takie działania obejmują między innymi stałe układanie malucha na jednym boku, pozostawanie dziecka w unieruchomionej, asymetrycznej pozycji (na przykład w nosidełku, chuście, krzesełku do karmienia), podnoszenie noworodka lub niemowlaka „pod pachami”, bez asekuracji główki w sytuacji wiotkiej jeszcze szyi. Aby uniknąć takich błędów, warto choć raz skonsultować się z dziecięcym fizjoterapeutą lub poprosić o rozwianie wszelkich nieprawidłowości pediatrę - podczas wizyty kontrolnej.

Kiedy jeszcze występuje wzmożone napięcie mięśniowe? Inne, groźniejsze przyczyny tego zjawiska u dzieci to wady i nieprawidłowości czy też uszkodzenia układu nerwowego (wrodzone lub powstające - przykładowo - przy porodzie o ciężkim przebiegu, gdy maluch otrzymał niewiele punktów w skali APGAR), a także różne choroby dotykające układu ruchu. Wśród tych zjawisk wyróżnia się między innymi rozszczep kręgosłupa, wodogłowie, mózgowe porażenie dziecięce, guzy mózgu uciskające konkretne struktury układu nerwowego i inne schorzenia, wymagające dalszej, kompleksowej diagnostyki oraz leczenia.

Podstawowe objawy wzmożonego napięcia mięśniowego zostały już opisane powyżej - w ramach definicji rodzajów hipertonii. Niemniej, inne symptomy składające się na cały zespół objawów dotyczących pracy układu nerwowego, które powinny zaniepokoić rodziców, to m.in:

• asymetrie ciała oraz nieharmonijny rozwój ruchowy - mowa tu między innymi o ciągłym przybieraniu asymetrycznej pozycji ciała (pomimo korekty rodziców), zaburzonej koordynacji ruchowej, skracaniu jednej strony ciała i wydłużanie drugiej (przykładowo - maluszek w leżeniu przyciąga do tułowia prawą nóżkę i prawą rączkę i pozostaje w tej pozycji), powtarzaniu ruchów wyłącznie jedną stroną ciała (chwytanie przedmiotów tylko prawą lub tylko lewą rączką, przekręcanie się tylko na jeden bok);
• zbyt szybkie unoszenie głowy, sztywność karku;
• wzmożona płaczliwość, mała ilość snu, powiązana z nadmiernym napięciem tkanek oraz z niemożnością regulacji napięcia;
• przykurcze mięśni, słabe odwodzenie kończyn od tułowia, prężenia ciała i wyginanie go w literę „C”;
• kłopoty z utrzymaniem pozycji, upadanie z pozycji siedzącej lub stojącej bez asekuracji (bez widocznego wyciągania rączek), chwiejny chód, ograniczenie ruchomości stawów w kończynach;
• wyraźny opór mięśniowy wyczuwalny przez rodziców podczas pielęgnacji malucha lub zabawy z nim.

Warto pamiętać, by wszystkie niepokojące objawy u swojego dziecka, które mogłyby wskazywać na pojawienie się hipertonii, należy zgłaszać u lekarza - w trakcie wizyt kontrolnych. Sam pediatra również zwróci uwagę podczas badania przedmiotowego, gdy jakieś dysfunkcje lub opóźnienia rozwojowe zaniepokoją go i będą wymagać dalszej diagnostyki.

Terapia postawy i leczenie wzmożonego napięcia mięśniowego u dziecka

Wśród metod terapii postawy (która pod wpływem nadmiernego napięcia mięśni ulega pogorszeniu) oraz metod leczenia hipertonii wyróżnia się:

• fizjoterapię, masaże i wszelkiego rodzaju sposoby zachowawcze na zwiększenie mobilności mięśni oraz ich rozluźnienie. Do tego dochodzą ćwiczenia w domu oraz zabiegi z wykorzystaniem ciepła, fal o różnym pochodzeniu do stymulacji mięśni czy nawet botoksu - podawanego w miejsca największego napięcia;
• korektę sposobu trzymania dziecka, podnoszenia go, chwytania, czynności przy zabiegach pielęgnacyjnych i przy zabawach oraz pilnowanie, by nadmiernie nie napinać poszczególnych grup mięśni u dziecka - takie zalecenia powinien wydać doświadczony fizjoterapeuta;
• leczenie farmakologiczne - podawanie preparatów mających na celu zmniejszenie przypadłości w postaci napięcia mięśniowego;
• rehabilitacja neurologiczna z wykorzystaniem różnego rodzaju metod (metoda Bobath, metoda Vojty, terapia MAES, PNF). Każda z nich ma nieco inny przebieg i jest ukierunkowana na inne problemy, dlatego przy zaleceniu stosowania konkretnej metody terapeutycznej należy udać się do fizjoterapeuty i/lub lekarza specjalizującego się w danej technice.

Leczenie wzmożonego napięcia mięśniowego u dzieci zależy przede wszystkim od przyczyny problemu - do diagnostyki stosuje się oczywiście różnego rodzaju badania, dopasowane do wstępnego rozpoznania. I tak, wsparcie w tym temacie zapewnia USG przezciemiączkowe, rezonans magnetyczny oraz pozostałe metody obrazowe, a także konsultacje fizjoterapeutyczne. Dodatkowo, w razie konieczności, można przeprowadzić także badania genetyczne (jeśli istnieje podejrzenie, że sztywność lub spastyczność mięśni powiązana jest z wadą genetyczną, niewykrytą w życiu płodowym). Warto pamiętać, że metody można ze sobą łączyć - zarówno te diagnostyczne, jak i terapeutyczne, służące regulacji napięcia mięśniowego czy też redukcji wad postawy i nauce prawidłowych wzorców ruchu.

Źródła:

1. Lek. A. Koczwara, Czy można obiektywnie stwierdzić, że napięcie mięśniowe u dziecka (zwłaszcza u niemowlęcia) jest zmniejszone lub zwiększone? [w:] Medycyna Praktyczna, 2015
2. Lek. J. Michalska, Czy zwiększone napięcie mięśniowe u niemowlęcia wymaga diagnostyki, czy wystarczy obserwacja?[w:] Medycyna Praktyczna, 01.01.2014
3. B. Olchowik, W. Sobaniec, E. Sołowiej, P. Sobaniec, Aspekty kliniczne zwalczania spastyczności [w:] Neurologia Dziecięca, vol. 18/2009, nr 36