Paciorkowce – czym są i jak dochodzi do zakażenia? Przyczyny i objawy zarażenia paciorkowcami. Jakie są typy paciorkowców i jak się je leczy?

Czym są paciorkowce i jak się dzielą te bakterie?

Paciorkowce (łac. Streptococcus) to rodzaj bakterii Gram-dodatnich, które występują naturalnie w organizmach ludzi i zwierząt. Część z nich należy do naturalnej mikroflory jamy ustnej, gardła, jelit czy skóry. Niektóre gatunki mogą wywoływać poważne choroby, zwłaszcza gdy dostaną się do krwiobiegu lub tkanek jałowych. Ich nazwa pochodzi od charakterystycznego układu komórek - tworzą one łańcuszki przypominające paciorki. Paciorkowce są kuliste i nie wytwarzają przetrwalników. Dzieli się je na wiele grup i podklas. Chorobą, która przez większość osób najbardziej jest kojarzona z tymi patogenami to angina paciorkowcowa.

Rodzaje paciorkowców - streptokoki i ich podział na grupy

Paciorkowce dzielą się na wiele gatunków i szczepów, które różnią się pod względem budowy, lokalizacji bytowania i zdolności do wywoływania chorób. Ogólnie klasyfikuje się je na podstawie właściwości hemolitycznych, czyli zdolności do rozkładania czerwonych krwinek. Wyróżniamy paciorkowce alfa-hemolizujące (α), beta-hemolizujące (β) oraz gamma-hemolizujące (niehemolizujące). Dodatkowo paciorkowce beta-hemolizujące są grupowane według układu Lancefield na grupy od A do W, w zależności od budowy antygenów ściany komórkowej.

Klasyfikacja wg grup Lancefield (A–V, nie wszystkie są patogenne dla ludzi):

• Grupa A: Streptococcus pyogenes
• Grupa B: Streptococcus agalactiae
• Grupa C: Streptococcus dysgalactiae, Streptococcus equi, S. zooepidemicus
• Grupa D: Streptococcus bovis, Enterococcus faecalis (dawniej)
• Grupa F: Streptococcus anginosus
• Grupa G: Streptococcus dysgalactiae
• Grupa H-V: rzadziej występujące u ludzi, częściej u zwierząt

Paciorkowce alfa-hemolizujące (α-hemolizujące)

Alfa-hemolizujące paciorkowce częściowo rozkładają czerwone krwinki, tworząc zielonkawe zabarwienie wokół kolonii na podłożu agarowym. Zaliczają się do nich:

• Streptococcus pneumoniae. Jeden z najgroźniejszych paciorkowców chorobotwórczych. Wywołuje przede wszystkim zapalenie płuc, ale również zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ucha środkowego i zatok. Jest szczególnie niebezpieczny dla dzieci, osób starszych i pacjentów z obniżoną odpornością. Przenosi się drogą kropelkową.
• Streptococcus mitis. Naturalnie występuje w jamie ustnej i gardle. Zazwyczaj nie wywołuje chorób, ale w przypadku osłabionej odporności może powodować infekcje bakteryjne, takie jak zapalenie wsierdzia. Należy do grupy viridans.
• Streptococcus sanguinis. Bytuje w jamie ustnej i bierze udział w tworzeniu płytki nazębnej. Może dostać się do krwiobiegu podczas zabiegów dentystycznych i wywołać zapalenie wsierdzia, zwłaszcza u osób z chorobami serca.
• Streptococcus oralis. Kolejny przedstawiciel flory jamy ustnej należący do grupy viridans. W warunkach prawidłowych nie sprawia problemów, ale podobnie jak inne paciorkowce z tej grupy, może wywołać infekcje u osób z obniżoną odpornością lub po zabiegach chirurgicznych.
• Streptococcus salivarius. Występuje głównie na języku i w ślinie. Uznawany za probiotyk - niektóre szczepy tego gatunku wykazują właściwości wspierające zdrowie jamy ustnej, hamując rozwój szkodliwych bakterii.
• Streptococcus thermophilus. Nie jest patogenny, to pożyteczna bakteria wykorzystywana w przemyśle spożywczym, szczególnie przy produkcji jogurtów i serów. Wspomaga fermentację mleka i poprawia jego strawność.
• Grupa viridans (np. Streptococcus mutans, S. sobrinus). To zróżnicowana grupa paciorkowców obecnych w jamie ustnej. Streptococcus mutans i S. sobrinus odgrywają kluczową rolę w rozwoju próchnicy zębów, ponieważ produkują kwasy uszkadzające szkliwo. Inne paciorkowce viridans mogą w niektórych przypadkach prowadzić do zapalenia wsierdzia.

Paciorkowce beta-hemolizujące (β-hemolizujące)

Paciorkowce beta-hemolizujące całkowicie rozkładają czerwone krwinki, co daje wyraźną, przezroczystą strefę hemolizy wokół kolonii na agarze. Najbardziej znane to Streptococcus pyogenes (grupa A) i Streptococcus agalactiae (grupa B).

Paciorkowiec grupy A.

Streptococcus pyogenes (paciorkowiec ropny, grupa A) to jeden z najbardziej znanych paciorkowców chorobotwórczych. Wywołuje szereg ostrych zakażeń takich jak angina paciorkowcowa, szkarlatyna (o której więcej informacji znajduje się tutaj: https://www.aptekaolmed.pl/blog/artykul/szkarlatyna-przyczyny-objawy-leczenie-szkarlatyny,275.html), zapalenie skóry, a także poważne powikłania jak gorączka reumatyczna czy martwicze zapalenie powięzi. Przenosi się drogą kropelkową, a źródłem zakażenia są najczęściej osoby chore lub nosiciele. Bakteria ta może kolonizować gardło dzieci oraz zdrowych dorosłych.

Paciorkowiec z grupy B.

Streptococcus agalactiae (paciorkowiec bezmleczności, grupa B). Zwykle występuje w przewodzie pokarmowym i pochwie jako element naturalnej flory bakteryjnej, ale może stanowić zagrożenie - szczególnie dla noworodków. Nosicielstwo GBS (czyli paciorkowca z grupy B) u kobiet w ciąży może prowadzić do ciężkich zakażeń dziecka takich jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, sepsa lub zapalenie płuc. Z tego powodu w okolicach 35–37 tygodnia ciąży wykonuje się specjalny wymaz w kierunku obecności tej bakterii.

Paciorkowce z grupy C.

• Streptococcus dysgalactiae (paciorkowiec dysgalaktyczny, grupa C i G). Rzadziej spotykany u ludzi, ale może wywoływać infekcje podobne do tych powodowanych przez paciorkowca z grupy A m.in. zapalenie gardła, skóry, a w cięższych przypadkach także zapalenie wsierdzia i infekcje układu moczowego. Zakażenie często przebiega z gorączką i powiększeniem węzłów chłonnych. Może być przenoszony ze zwierząt.
• Streptococcus equi (paciorkowiec koński, grupa C). Głównym gospodarzem tego drobnoustroju są konie, u których wywołuje ropne zapalenie węzłów chłonnych i górnych dróg oddechowych. U ludzi zakażenia są bardzo rzadkie, ale możliwe, zwłaszcza u osób mających kontakt ze zwierzętami. W rzadkich przypadkach może wywołać zapalenie płuc, sepsę lub zakażenia skóry i tkanek miękkich.
• Streptococcus zooepidemicus (paciorkowiec zoonotyczny, grupa C). To paciorkowiec grupy C, który najczęściej kolonizuje konie, ale może być również obecny u innych zwierząt hodowlanych, w tym krów, kóz i owiec. Dlatego choć jego głównym rezerwuarem są konie, zakażenie ludzi może nastąpić również poprzez kontakt z mlekiem niepasteryzowanym, szczególnie pochodzącym od zakażonych krów. U ludzi może prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, sepsy, zapalenia płuc lub skóry. Zakażenia te występują rzadko, ale mogą mieć ciężki przebieg.

Sprawdź również: Angina u dziecka – objawy, przyczyny i leczenie anginy u dziecka.

Paciorkowiec - objawy

Zakażenia wywołane przez paciorkowce (streptokoki) mogą przybierać różne formy, od łagodnych do bardzo poważnych, w zależności od miejsca infekcji i rodzaju bakterii. Najczęstszym objawem infekcji paciorkowcowej jest ból gardła, szczególnie silny przy przełykaniu, któremu towarzyszy wysoka gorączka, powiększenie węzłów chłonnych szyi oraz brak kataru - co odróżnia anginę paciorkowcową od zwykłej wirusowej infekcji dróg oddechowych. Dzieci mogą skarżyć się także na bóle brzucha, nudności lub wymioty.

W przypadku zakażeń skóry, takich jak róża czy liszajec, pojawia się zaczerwienienie, obrzęk i bolesność skóry, często z towarzyszącą gorączką i osłabieniem. Paciorkowce mogą też prowadzić do zapalenia ucha środkowego - wówczas pojawia się ból ucha, gorączka, a czasem wyciek z ucha.

U noworodków zakażenie paciorkowcem grupy B (GBS) może dawać bardzo niespecyficzne objawy takie jak ospałość, trudności z oddychaniem, słabe ssanie, czy gwałtowny wzrost lub spadek temperatury. To sytuacja wymagająca pilnej interwencji lekarskiej.

W cięższych przypadkach zakażeń paciorkowcami, zwłaszcza gdy infekcja obejmuje narządy wewnętrzne, mogą wystąpić objawy takie jak duszność, sztywność karku, ból w klatce piersiowej lub brzuchu, a także zaburzenia świadomości. Mogą to być oznaki takich chorób jak zapalenie płuc, wsierdzia czy opon mózgowo-rdzeniowych.

Jak dochodzi do zakażenia paciorkowcami?

Paciorkowiec to bakteria, która może przedostać się do organizmu człowieka na różne sposoby. Najczęściej dochodzi do tego drogą kropelkową, czyli podczas kaszlu, kichania lub rozmowy z osobą zakażoną. Zakażenie może również przenieść się przez kontakt ze skażonymi przedmiotami lub przez uszkodzoną skórę. Paciorkowce występują naturalnie w gardle dzieci oraz zdrowych dorosłych - w takich przypadkach mówimy o nosicielstwie, które nie zawsze powoduje objawy zakażenia. Gdy jednak dojdzie do spadku odporności, bakterie mogą się namnażać i wywołać ostre zapalenie górnych dróg oddechowych, skóry i tkanek łącznych, a nawet poważniejsze choroby jak zapalenie wsierdzia czy martwicze zapalenie powięzi.

Paciorkowiec bezmleczności

Paciorkowiec bezmleczności, czyli Streptococcus agalactiae, należy do grupy B paciorkowców beta-hemolizujących. Choć nazwa może sugerować związek z laktacją, bakteria ta jest przede wszystkim istotnym zagrożeniem dla kobiet w ciąży i noworodków. GBS w pochwie może nie dawać żadnych objawów, ale nosicielstwo może skutkować zakażeniem dziecka w trakcie porodu. Dlatego między 35 a 37 tygodniem ciąży zaleca się wykonanie wymazu z pochwy i odbytu, aby sprawdzić obecność paciorkowca z grupy B. W przypadku dodatniego wyniku stosuje się antybiotyki, aby zapobiec powikłaniom takim jak zapalenie płuc czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u dziecka.

Paciorkowiec kałowy

Paciorkowiec kałowy, czyli Enterococcus faecalis, to bakteria naturalnie występująca w przewodzie pokarmowym człowieka. Choć zwykle nie powoduje problemów, u osób z obniżoną odpornością może wywoływać zakażenia. U pacjentów z cewnikiem obecność tej bakterii w moczu jest dość częsta i może prowadzić do infekcji układu moczowego, a w rzadszych przypadkach - do zapalenia wsierdzia lub innych zakażeń ogólnoustrojowych. W takich sytuacjach konieczne jest wdrożenie celowanego leczenia antybiotykowego, poprzedzonego wykonaniem posiewu i oznaczeniem wrażliwości drobnoustroju.

Paciorkowce jamy ustnej

Paciorkowce alfa hemolizujące, znane też jako paciorkowce z grupy viridans, powszechnie występują w jamie ustnej. W większości przypadków są nieszkodliwe. Jednak przy uszkodzeniu śluzówek np. podczas zabiegu stomatologicznego, mogą przedostać się do krwiobiegu i u osób z obniżoną odpornością lub wadami serca spowodować zapalenie wsierdzia. Paciorkowce jamy ustnej mogą również uczestniczyć w rozwoju próchnicy i chorób przyzębia.

Angina - paciorkowcowe zapalenie gardła i migdałków podniebiennych

Angina paciorkowcowa to ostre bakteryjne zapalenie gardła i migdałków podniebiennych, najczęściej wywoływane przez Streptococcus pyogenes (paciorkowiec grupy A). Objawia się silnym bólem gardła, wysoką gorączką (często powyżej 38°C), trudnościami w przełykaniu, ropnym nalotem na migdałkach oraz powiększeniem węzłów chłonnych szyi. Typowy jest także brak kaszlu. Choroba przenosi się drogą kropelkową i jest bardzo zaraźliwa, zwłaszcza wśród dzieci w wieku 5–15 lat.

Rozpoznanie ustala się na podstawie objawów klinicznych i ewentualnych testów (np. szybki test antygenowy). Leczenie polega na zastosowaniu antybiotyku, najczęściej penicyliny, a także leków łagodzących objawy (ból, gorączka). Nieleczona angina może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak ropień okołomigdałkowy, gorączka reumatyczna czy ostre kłębuszkowe zapalenie nerek. Szybkie wdrożenie terapii zmniejsza ryzyko powikłań i skraca czas zakaźności.

Zakażenie paciorkowcem u noworodków

Zakażenie dziecka wywołane przez paciorkowca z grupy B mogą mieć bardzo ciężki przebieg. Streptokok z grupy B może zostać przeniesiony na noworodka w trakcie porodu, jeśli kobieta w ciąży jest nosicielem tej bakterii w pochwie. Wczesne zakażenie (do 7 doby życia) może prowadzić do sepsy, zapalenia płuc lub zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych u dziecka. Właśnie z tego powodu tak ważne jest wykonanie wymazu między 35 a 37 tygodniem ciąży. Gdy wynik jest dodatni, podaje się antybiotyki podczas porodu, co znacząco zmniejsza ryzyko infekcji.

Paciorkowcowe zakażenie skóry

Paciorkowcowe zakażenia skóry są wywoływane głównie przez Streptococcus pyogenes, należącego do grupy A paciorkowców beta-hemolizujących. Do najczęstszych postaci klinicznych należą róża oraz ropne zapalenie skóry, takie jak liszajec. Róża to ostra, gwałtownie przebiegająca choroba zapalna skóry i tkanki podskórnej, charakteryzująca się żywoczerwonym, błyszczącym, bolesnym naciekiem zapalnym, któremu towarzyszą obrzęki, gorączka, dreszcze i powiększenie węzłów chłonnych. Najczęściej lokalizuje się na twarzy lub kończynach dolnych i może prowadzić do poważnych powikłań ogólnoustrojowych, dlatego wymaga leczenia antybiotykami, niekiedy w warunkach szpitalnych. Z kolei liszajec to powierzchowne, ropne zakażenie skóry, objawiające się powstawaniem pęcherzyków i charakterystycznych żółtych strupów, zwykle bez objawów ogólnych. Choroba ta, częsta u dzieci, jest wysoce zakaźna i może powodować epidemie w placówkach opiekuńczych. Leczenie liszajca polega na stosowaniu preparatów odkażających i miejscowych antybiotyków, a w każdym przypadku wymaga konsultacji lekarskiej.

Jak leczyć infekcję paciorkowcem?

Leczenie infekcji zależy od miejsca zakażenia i jego ciężkości. W większości przypadków, szczególnie w przypadku infekcji górnych dróg oddechowych takich jak angina, stosuje się antybiotyki - zazwyczaj penicylinę lub jej pochodne. Ważne jest, by leczenie przeprowadzić do końca, nawet jeśli objawy infekcji ustępują wcześniej. Niedoleczone zakażenie może prowadzić do groźnych powikłań. W przypadku paciorkowców grupy B u kobiet w ciąży, antybiotykoterapia profilaktyczna podczas porodu jest standardem w celu ochrony dziecka.

Przeczytaj także: Antybiotykoterapia – czym są antybiotyki, zasady racjonalnej antybiotykoterapii. Kiedy poradzić się farmaceuty?.

Czy paciorkowiec jest wyleczalny?

Tak. Większość zakażeń paciorkowcowych jest całkowicie wyleczalna, zwłaszcza gdy zostaną odpowiednio wcześnie rozpoznane. Podstawą jest szybkie wdrożenie leczenia antybiotykami oraz wykonanie wymazu w celu identyfikacji bakterii. U kobiet w ciąży leczenie polega na profilaktycznym podaniu antybiotyku podczas porodu. Paciorkowce powodują różne choroby, od niegroźnych infekcji, po poważne schorzenia, ale odpowiednio dobrana terapia zwykle przynosi pełne wyleczenie.

Czy zakażenie paciorkowcem jest groźne? Powikłania po zakażeniach paciorkowcami - kiedy mogą wystąpić?

Zakażenie paciorkowcem może mieć bardzo różny przebieg, od łagodnego zapalenia ucha środkowego, po poważne schorzenia jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy martwicze zapalenie powięzi. Szczególne zagrożenie stanowi dla dzieci i osób z obniżoną odpornością, a także dla noworodków oraz kobiet w ciąży. Właśnie dlatego tak istotne są profilaktyczne badania, wymazy i szybka reakcja na objawy choroby. Choć paciorkowiec należy do bakterii, które często bytują w organizmie bezobjawowo, czasami może prowadzić do powikłań, jeśli infekcja nie zostanie odpowiednio wyleczona.

Zakażenie paciorkowcem – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie są objawy zakażenia paciorkowcem?

Objawy zakażenia paciorkowcem zależą od rodzaju bakterii oraz miejsca infekcji, jednak najczęściej dotyczą górnych dróg oddechowych. Typowe symptomy to silny ból gardła, trudności w przełykaniu, wysoka gorączka oraz powiększone i bolesne węzły chłonne szyjne. Często pojawia się także nalot ropny na migdałkach, zaczerwienienie gardła oraz ogólne osłabienie organizmu. W niektórych przypadkach mogą wystąpić bóle głowy, nudności lub wysypka, jak ma to miejsce w płonicy.

W jaki sposób można zarazić się paciorkowcem?

Do zakażenia paciorkowcem najczęściej dochodzi drogą kropelkową, poprzez kontakt z osobą chorą podczas kaszlu, kichania lub rozmowy. Bakterie mogą być również przenoszone przez bezpośredni kontakt, np. pocałunki lub używanie tych samych sztućców, naczyń czy ręczników. Możliwe jest także zakażenie poprzez dotykanie skażonych powierzchni, a następnie przeniesienie drobnoustrojów do ust lub nosa. Ryzyko zakażenia wzrasta w skupiskach ludzi, takich jak szkoły czy przedszkola.

Czy paciorkowiec jest wyleczalny?

Zakażenia paciorkowcowe są w większości przypadków w pełni wyleczalne, pod warunkiem wdrożenia odpowiedniego leczenia. Najczęściej stosuje się antybiotyki, które skutecznie eliminują bakterie i zapobiegają groźnym powikłaniom, takim jak gorączka reumatyczna czy kłębuszkowe zapalenie nerek. Kluczowe jest przestrzeganie zaleceń lekarza i przyjęcie pełnej dawki leku, nawet jeśli objawy ustąpią wcześniej. Nieleczone zakażenie może prowadzić do przewlekłych problemów zdrowotnych.

Jak pozbyć się paciorkowca z organizmu?

Podstawą eliminacji paciorkowca z organizmu jest odpowiednio dobrana antybiotykoterapia zalecona przez lekarza. Leczenie należy kontynuować przez cały zalecany czas, aby uniknąć nawrotu choroby i rozwoju oporności bakterii. W trakcie infekcji ważne jest także odpoczywanie, odpowiednie nawodnienie oraz łagodzenie objawów, np. poprzez leki przeciwgorączkowe. Dodatkowo istotna jest higiena, w tym częste mycie rąk i unikanie kontaktu z innymi osobami do czasu ustąpienia zakażenia.

Jak długo trwa zakażenie paciorkowcem?

Czas trwania zakażenia paciorkowcem zależy od szybkości rozpoznania i wdrożenia leczenia. Po rozpoczęciu antybiotykoterapii poprawa samopoczucia zwykle następuje w ciągu 24-48 godzin. Całkowite wyleczenie infekcji trwa zazwyczaj od 7 do 10 dni, zgodnie z długością zaleconego leczenia. Bez terapii objawy mogą utrzymywać się dłużej i zwiększa się ryzyko powikłań.

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.
2. Kawalec W. Pediatria tom I-II, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2018.
3. Heczko, P. Pietrzyk, A., Wróblewska, M. Mikrobiologia lekarska. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2014.
4. Rudkowski Z. Choroby zakaźne i pasożytnicze u dzieci. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2013.
5. Brouwer S, Rivera-Hernandez T, Curren BF, Harbison-Price N, De Oliveira DMP, Jespersen MG, Davies MR, Walker MJ. Pathogenesis, epidemiology and control of Group A Streptococcus infection. Nat Rev Microbiol. 2023 Jul;21(7):431-447. doi: 10.1038/s41579-023-00865-7. Epub 2023 Mar 9. Erratum in: Nat Rev Microbiol. 2023 Sep;21(9):619. doi: 10.1038/s41579-023-00939-6. PMID: 36894668; PMCID: PMC9998027.
6. Kanwal S, Vaitla P. Streptococcus Pyogenes. 2023 Jul 31. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32119415.
7. Avire NJ, Whiley H, Ross K. A Review of Streptococcus pyogenes: Public Health Risk Factors, Prevention and Control. Pathogens. 2021 Feb 22;10(2):248. doi: 10.3390/pathogens10020248. PMID: 33671684; PMCID: PMC7926438.
8. Lek. Wiercińska M., Paciorkowiec – czym jest i jakie choroby wywołuje?, Medycyna Praktyczna – Dla Pacjentów, 02.06.2023