Niewydolność krążenia - przyczyny i leczenie. Jak rozpoznać objawy niewydolności krążenia?

Czym jest niewydolność krążenia?

Niewydolność krążenia to zaburzenia przepływu krwi przez narządy. Do organów dociera zbyt mała ilość krwi, czego konsekwencją jest ich niedostateczne zaopatrzenie w tlen skutkujące niedotlenieniem. Stanowi to ryzyko wielu powikłań i rozwoju chorób. Najczęstszą przyczyną niewydolności krążenia jest niewydolność serca. Nie należy jednak stosować zamiennie tych terminów. Niewydolność serca to zespół objawów, które występują w wyniku nieprawidłowej budowy i czynności serca. W zależności od czasu trwania objawów i szybkości ich występowania, niewydolność krążenia może być ostra lub przewlekła.

Niewydolność serca jako główna przyczyna zaburzeń krążenia

Najczęstszą przyczyną niewydolności krążenia jest niewydolność mięśnia sercowego. Taki stan nazywany jest niewydolnością krążenia pochodzenia sercowego. Wśród głównych jego przyczyn wymienić można chorobę wieńcową serca, kardiomiopatie, wady zastawek serca, przebyty zawał serca, nadciśnienie tętnicze, zapalenie mięśnia sercowego czy zaciskowe zapalenie osierdzia. Niewydolność serca może być również następstwem niektórych chorób ogólnoustrojowych np. cukrzycy, astmy, POCHP, nadczynności tarczycy, marskości wątroby czy ciężkiej niedokrwistości. Niewydolność krążenia pochodzenia obwodowego może pojawiać się w wyniku różnych nieprawidłowości oraz stanów nagłych np. krwotok, wstrząs septyczny, odwodnienie organizmu, marskość wątroby. Warto wiedzieć, że przyczyną niewydolności krążenia może być także niezdrowa dieta.

Niewydolność krążenia – objawy

Objawy niewydolności krążenia będą się różniły w zależności od tego, czy jest to postać ostra czy przewlekła, a także w zależności od etiologii. Wśród potencjalnych objawów wymienić można:

• duszność
• chroniczne zmęczenie
• osłabienie
• obniżenie tolerancji wysiłku
• obrzęki kończyn dolnych (wokół kostek u nóg)
• kołatania serca
• zawroty głowy
• omdlenia
• kaszel nocny
• zimne dystalne części kończyn
• mała ilość oddawanego moczu
• nycturia (częste oddawanie moczu w nocy)
• zbyt szybkie bicie serca (tachykardia)
• zaburzenia rytmu serca
• sinica
• bóle w klatce piersiowej
• poszerzenie żył szyjnych
• dolegliwości żołądkowo-jelitowe

Objawy niewydolności serca

Objawy niewydolności serca mogą różnić się w zależności od tego, której komory dotyczy. Przy niewydolności lewokomorowej obserwuje się duszność (podczas wysiłku lub w spoczynku), suchy kaszel, świszczący oddech. Tempo oddychania jest przyspieszone, a w badaniu słychać charakterystyczne trzeszczenia i furczenia. Przy niewydolności prawej komory serca charakterystyczne są obrzęki zlokalizowane w najniżej położonych częściach ciała - na kostkach, stopach, łydkach, a u chorych leżących w okolicy lędźwiowo-krzyżowej. Może występować nykturia (oddawanie moczu w nocy), brak łaknienia, nudności, zaparcia, ból lub uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej na skutek powiększenia wątroby. Cechy wspólne dla przewlekłej niewydolności (zarówno lewej komory serca, jak i prawej) to zmniejszona tolerancja wysiłku, skąpomocz (zaawansowane stadium), kołatanie serca, zawroty głowy, bladość i ochłodzenie skóry kończyn, zwiększona potliwość, sinica obwodowa, tachykardia. W celu oceny stopnia zaawansowania powstała skala wg NYHA (ang. New York Heart Association).

Tabela 1. Klasyfikacja niewydolności serca wg NYHA.

Ostra niewydolność krążenia

W przypadku ostrej niewydolności krążenia dochodzi do szybkiego narastania objawów, a chory wymaga leczenia w warunkach szpitalnych. Spowodowane może być m.in. urazami klatki piersiowej, sepsą, wstrząsem, krwotokiem, zaburzeniami rytmu serca, zawałem serca, niestabilną dławicą piersiową, zatorowością płucną, przełomem nadciśnieniowym, tamponadą serca, zakażeniem wsierdzia, nadciśnieniem płucnym czy przewodnieniem.

Przewlekła niewydolność krążenia

Przewlekła niewydolność krążenia narasta stopniowo, czasami nawet latami. Początkowo jej objawy nie są zauważalne przez pacjenta. Najczęstszą przyczyną jest przewlekła niewydolność serca - stan, w którym w wyniku zaburzeń czynności serca dochodzi do zmniejszenia jego pojemności minutowej w stosunku do zapotrzebowania tkanek lub prawidłowy rzut serca jest utrzymywany, ale dzięki podwyższeniu ciśnienia napełniania. Powoduje to objawy kliniczne m.in. nadmierne zatrzymywanie w organizmie sodu i wody oraz zmniejszenie tolerancji wysiłku. Szacuje się, że przewlekła niewydolność serca występuje u 1-2% dorosłych, gwałtownie zwiększając częstotliwość w grupie osób 75+ nawet do 20%. Przyczyn tego stanu może być wiele m.in. choroba niedokrwienna serca, uszkodzenie komórek mięśnia sercowego (np. po zawale, reakcjach autoimmunologicznych), źle kontrolowane nadciśnienie tętnicze, choroby osierdzia, tachyarytmie, wady zastawkowe.

Diagnostyka chorób układu krążenia

W przypadku niewydolności krążenia zakres diagnostyki może być bardzo różny, w zależności od podejrzewanej przyczyny. Poza analizą objawów klinicznych lekarz zleca badania laboratoryjne, w skład których może wchodzić m.in. morfologia, markery stanu zapalnego, lipidogram, stężenie peptydów natriuretycznych, stężenie elektrolitów, bilirubina, aktywność enzymów wątrobowych, dimer D. Wykorzystywane są także badania takie jak EKG, RTG klatki piersiowej, echokardiografia, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny.

Leczenie niewydolności krążenia

Leczenie ostrej niewydolności krążenia przebiega w warunkach szpitalnych i jest dopasowane do objawów, stanu pacjenta oraz czynnika etiologicznego.

W przypadku objawów świadczących o przewlekłej niewydolności krążenia leczy się chorobę podstawową, czyli tą, w której upatruje się podłoże problemu np. chorobę wieńcową serca czy nadciśnienie tętnicze. W leczeniu farmakologicznym, w zależności od objawów, mogą być wykorzystywane m.in. leki moczopędne, inhibitory konwertazy angiotensyny (ACEI), beta-blokery czy statyny. Jeżeli nie jest to wystarczające, czasami przeprowadza się zabiegi z zakresu kardiologii interwencyjnej.

W przypadku niewydolności krążenia spowodowanej przewlekłą niewydolnością serca dołącza się postępowanie niefarmakologiczne:

• ograniczenie spożycia sodu
• zaprzestanie palenia tytoniu
• znaczne ograniczenie spożycia alkoholu
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała
• odpowiednio dobrana dieta
• regularna, umiarkowana, codzienna aktywność fizyczna

Profilaktyka chorób układu krążenia

U pacjentów z niewydolnością serca można podjąć szereg działań profilaktycznych, które złagodzą objawy i spowolnią postęp choroby. W ramach profilaktyki chorób układu krążenia modyfikacje w stylu życia są niezmiernie istotne. Podstawą jest regularna aktywność fizyczna, unormowanie masy ciała, zaprzestanie palenia papierosów i zdrowe odżywianie. Zaleca się:

• utrzymywanie wskaźnika BMI poniżej 25kg/m2,
• 30-60min aktywności fizycznej o umiarkowanym nasileniu przez większość dni w tygodniu
• dietę bogatą w owoce, warzywa i produkty pełnoziarniste.
• ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych <10%
• zwiększenie spożycia kwasów tłuszczowych omega-3
• zmniejszenie ilości wypijanego alkoholu do <100g tygodniowo
• zastąpienie części porcji mięsa powinno się zastąpić tłustymi rybami morskimi (1-2 razy w tygodniu)
• stosowanie diety DASH (Dietary Approach to Stop Hypertension)
• niepalenie papierosów

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.
2. Trebaticka, J., et al., Cardiovascular diseases, depression disorders and potential effects of omega-3 fatty acids. Physiol Res, 2017. 66(3): p. 363-382.
3. Filippou, Christina D., et al. "Dietary approaches to stop hypertension (DASH) diet and blood pressure reduction in adults with and without hypertension: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials." Advances in Nutrition, 5 (2020): 1150-1160.