Najczęstsze powikłania ostre i przewlekłe powikłania cukrzycy typu 2 i typu 1. Jak zapobiegać wczesnym i późnym powikłaniom cukrzycy?

Ostre powikłania cukrzycy i powikłania przewlekłe (późne powikłania cukrzycy) - jak je rozpoznać i jakie objawy cukrzycy mogą wskazywać na rozwój powikłań?

Cukrzyca jest chorobą, która - w przypadku braku leczenia lub niewłaściwie prowadzonej terapii - może prowadzić do wystąpienia groźnych dla zdrowia i życia powikłań. Powikłania te dzieli się na ostre (a wiec następujące nagle i gwałtownie narastające) oraz przewlekłe (które towarzyszą pacjentowi przez wiele tygodni, miesięcy, a nawet lat). Co więcej, powikłania cukrzycy mogą obejmować wiele różnych organów i układów - od uszkodzenia narządu wzroku, poprzez zaburzenia pracy układu krążenia, aż po dysfunkcje nerek czy zakończeń nerwowych. Aby ustrzec się przed wystąpieniem powikłań cukrzycowych, pacjent diabetologiczny powinien ściśle stosować się do zaleceń lekarza - zarówno w zakresie przyjmowania leków, jak i wytycznych dietetycznych. W jaki sposób rozpoznać symptomy powikłań cukrzycy typu 1 i typu 2? Jakie konsekwencje zdrowotne może mieć niewłaściwe leczenie diabetologiczne? Co zrobić, by zapobiegać ich wystąpieniu?

Najczęstsze powikłania ostre cukrzycy - kwasica ketonowa, hipo- i hiperglikemia

Tak, jak zostało to już wspomniane - ostre powikłania cukrzycy są powikłaniami, które rozwijają się nagle, a ich objawy - bez wdrożenia właściwego leczenia - szybko przybierają na sile. Do najczęściej występujących, ostrych powikłań cukrzycy (zarówno typu I i II, jak i cukrzycy ciążowej) zalicza się oczywiście hipo- i hiperglikemię:

• hipoglikemia jest stanem, w którym poziom glukozy we krwi spada poniżej 70 mg/dl - a więc poniżej dolnej granicy normy. Niedocukrzenie (to inna nazwa hipoglikemii) powoduje u pacjenta takie objawy, jak drżenie mięśniowe (w tym drżenie rąk i nóg), nadmierne pocenie się, uczucie kołatania serca oraz niepokoju, pojawienie się niepohamowanego (wilczego) apetytu, a także bladość powłok skórnych. W skrajnych przypadkach hipoglikemii może niestety dojść do wystąpienia zaburzeń mowy, zaburzeń widzenia, a także do splątania i dezorientacji. Hipoglikemia występuje najczęściej na skutek przyjęciem niewystarczającego poziomu glukozy (na przykład w wyniku pomijania posiłków, niedojadania) lub też jako następstwo zażycia zbyt dużej dawki insuliny czy innego leku powodującego spadek glukozy - a więc leku hipoglikemizującego (mówimy wówczas o hipoglikemii polekowej);
• hiperglikemia (określana również jako przecukrzenie) to z kolei stan, w którym obserwuje się zbyt wysoki poziom glukozy we krwi, wynoszący powyżej 100 mg/dl (rano, przed posiłkiem) lub 140 mg/dl (po posiłku). Objawy tego stanu to przede wszystkim suchość w jamie ustnej, a oprócz tego - znacznie wzmożone pragnienie oraz zwiększenie ilości oddawanego moczu. Dodatkowo pacjent może odczuwać uporczywą suchość skóry, kłopoty ze wzrokiem, ogólne osłabienie organizmu, senność, zmęczenie, a także ból głowy i zaburzenia w zakresie zdolności poznawczych - w tym niemożność skupienia i skoncentrowania uwagi. Przecukrzenie najczęściej występuje na skutek praktykowania niewłaściwej diety (dostarczania do organizmu zbyt dużej ilości glukozy wraz z pożywieniem) i/lub braku leczenia czy niewłaściwie prowadzonej terapii.

Oczywiście wymienione powyżej konsekwencje niewłaściwie prowadzonej terapii cukrzycy (lub braku podjęcia leczenia diabetologicznego) nie są jedynymi powikłaniami, jakie mogą wystąpić u osób cierpiących na cukrzycę. Do najgroźniejszych następstw omawianej choroby należy tak zwana kwasica ketonowa (a właściwie kwasica cukrzycowa, w wyniku której może wystąpić śpiączka ketonowa). Jest ona następstwem gwałtownego spadku poziomu glukozy we krwi (hipoglikemii) i najczęściej pojawia się w przebiegu cukrzycy typu 1 (choć oczywiście może również wystąpić w innych rodzajach cukrzycy). W kwasicy ketonowej dochodzi do całej kaskady następstw i przemian prowadzących do znacznego zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej oraz wodno-elektrolitowej organizmu, co może doprowadzić niestety do tak zwanej śpiączki ketonowej. Charakterystycznym objawem rozwijającej się kwasicy ketonowej jest zapach acetonu z ust. Więcej informacji o tym groźnym powikłaniu cukrzycy znajduje się w artykule Cukrzycowa kwasica ketonowa z hiperglikemią - objawy i leczenie. Czym jest kwasica ketonowa i jak ją rozpoznać?.

Przewlekłe powikłania cukrzycy - częste infekcje, uszkodzenie nerwów (neuropatia cukrzycowa), stopa cukrzycowa, amputacja

Przewlekłych powikłań niewłaściwie leczonej (lub w ogóle nieleczonej) cukrzycy jest wiele - obejmują one różne narządy i układy, prowadząc do ich powolnej degradacji i zaburzeń ich funkcjonowania. Wśród najczęściej wystepujących powikłań przewlekłych pojawiających się u pacjentów diabetologicznych można wyróżnić m.in.:

• częste infekcje - w tym infekcje górnych dróg oddechowych (przeziębienie, grypa, COVID-19 i inne), a także infekcje układu płciowo-moczowego. Jest to z jednej strony spowodowane negatywnym wpływem nieprawidłowego poziomu glukozy na układ immunologiczny, produkujący specyficzne komórki odpornościowe, a z drugiej - upośledzeniem funkcjonowania odporności swoistej (a więc ukierunkowanej przeciwko konkretnym rodzajom wirusów, grzybów czy bakterii, co prowadzi do częstego zapadania na te same infekcje);
• neuropatię cukrzycową, będącą skutkiem przemian metabolicznych, negatywnie wpływających na odżywienie struktur należących do układu nerwowego w całym organizmie. Neuropatia cukrzycowa objawia się między innymi ubytkami czucia (zarówno powierzchniowego, jak i głębokiego - często dolegliwość ta obejmuje palce u stóp i całe stopy), epizodami bólowymi (napadami bólu), kurczami mięśni i ich osłabieniem. W neuropatii cukrzycowej, na skutek braku odżywienia, mogą ulec uszkodzeniu nerwy w obrębie przewodu pokarmowego, układu sercowo-naczyniowego, układu moczowo-płciowego czy ocznego;
• stopę cukrzycową (a właściwie zespół stopy cukrzycowej). W przebiegu tego powikłania, na skutek upośledzenia funkcjonowania naczyń krwionośnych oraz zakończeń nerwowych w obrębie kończyn dolnych (a więc niedokrwienia i upośledzenia czucia), dochodzi do występowania ran i owrzodzeń na skórze, które mogą ulec zakażeniu i pogłębieniu. Niestety, w nieleczonym zespole stopy cukrzycowej następstwem jest często konieczność amputacji kończyny.

Późne powikłania cukrzycy - uszkodzenie nerek (nefropatia)

Na skutek niekorzystnych zmian metabolicznych występujących w przebiegu utrzymującej się hiperglikemii (a więc stale podniesionego poziomu glukozy we krwi) może dojść do uszkodzenia struktur nerek - a więc do nefropatii cukrzycowej, nazywanej również cukrzycową chorobą nerek. Objawia się ona osłabieniem organizmu, częstymi infekcjami układu moczowego, białkomoczem (podwyższonym poziomem białka w moczu), obrzękami (zwłaszcza obrębie kończyn dolnych) czy rozwojem nadciśnienia (lub brakiem efektów w leczeniu tej choroby). W przypadku braku podjęcia interwencji medycznej, nefropatia cukrzycowa - przy postępujących zmianach w kłębuszkach nerkowych - może doprowadzić nawet do niewydolności nerek.

Retinopatia i utrata wzroku jako późne powikłania nieleczonej cukrzycy

Retinopatia (określana również jako cukrzycowa choroba oczu) to kolejne, groźne powikłanie nieleczonej (lub leczonej niewłaściwie) cukrzycy. Ryzyko wystąpienia retinopatii cukrzycowej wzrasta, gdy u pacjenta (oprócz zbyt wysokiego poziomu glukozy we krwi) obserwuje się również nie zaburzenia metaboliczne (w tym podwyższony poziom cholesterolu, a także nadciśnienie tętnicze krwi).

W przebiegu retinopatii cukrzycowej dochodzi do uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych, odżywiających siatkówkę oka. Objawami tego schorzenia są oczywiście zaburzenia widzenia - w tym słabsze widzenie po zmroku, rozmazywanie się obrazu (zaburzenia ostrości widzenia), ograniczenie pola widzenia, pojawienie się mroczków przed oczami. Z uwagi na zwiększone ryzyko retinopatii, pacjenci diabetologiczni powinni być cyklicznie poddawani badaniom okulistycznym - a zwłaszcza badaniu dna oka. Na szczęście istnieją metody leczenia tego typu retinopatii (zarówno zabiegowe, jak i farmakologiczne), natomiast absolutną podstawą (w terapii i w profilaktyce retinopatii cukrzycowej) jest wyrównanie poziomu glukozy we krwi.

Czy zawał serca i udar mózgu mogą wystąpić jako powikłania cukrzycy?

W kontekście powikłań cukrzycy niezwykle rzadko wspomina się o powikłaniach ze strony układu sercowo-naczyniowego - zupełnie niesłusznie. Pacjenci z niekontrolowaną cukrzycą są bowiem w grupach ryzyka rozwoju innych chorób i zaburzeń metabolicznych (w tym nadciśnienia tętniczego krwi czy miażdżycy), co jednocześnie zwiększa ryzyko wystąpienia zawału serca i/lub udaru mózgu. Jest to także powiązane z powolną degradacją małych naczyń krwionośnych (o czym wspominaliśmy w opisie neuropatii cukrzycowej), odżywiających, przykładowo, mięsień sercowy. Chorzy na cukrzycę, oprócz regularnych badań stężenia glukozy we krwi w trakcie trwania choroby, powinni także cyklicznie wykonywać pomiar ciśnienia tętniczego krwi, a także dbać o właściwy poziom cholesterolu.

Jak zapobiegać ostrym i przewlekłym powikłaniom cukrzycy?

Do profilaktyki ostrych oraz przewlekłych powikłań cukrzycy zalicza się przede wszystkim leczenie choroby podstawowej. Pacjent musi sumiennie stosować się do zaleceń lekarza, prowadzić właściwą dietę, wdrażać w swoją codzienność aktywność fizyczną, a także przyjmować regularnie przepisane leki. Jedynie w taki sposób można utrzymywać poziom glukozy na właściwym poziomie, a tym samym - zapobiegać negatywnym następstwom przewlekłej hipo- i hiperglikemii. Do działań profilaktycznych należy również regularna samokontrola poziomu cukru we krwi (przy pomocy pasków, podstawowego glukometru lub innych, bardziej zaawansowanych urządzeń i rozwiązań), a także poddawanie się kontrolom i badaniom lekarskim.

Źródła:

1. J. Sieradzki, E. Płaczkiewicz-Jankowska, Przewlekłe powikłania cukrzycy [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej, weryfikacja hasła: 15.07.2024
2. P. Kalinowski, U. Bojakowska, M. E. Kowalska, Ocena wiedzy pacjentów o powikłaniach cukrzycy [w:] Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2012, tom 18, nr 4
3. J. Sieradzki, E. Płaczkiewicz-Jankowska, Kwasica i śpiączka mleczanowa [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej, weryfikacja hasła: 15.07.2024
4. J. Sieradzki, E. Płaczkiewicz-Jankowska, Cukrzycowa kwasica i śpiączka ketonowa [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej, weryfikacja hasła: 15.07.2024
5. Dr n. med. B. Katra, aktualizacja: lek. M. Wiercińska, Cukrzycowa choroba nerek (CChN; dawniej nefropatia cukrzycowa) [w:] Medycyna Praktyczna, 26.03.2024
6. Prof. dr hab. n. med. K. Bojakowski, Stopa cukrzycowa [w:] Medycyna po Dyplomie 12/2021
7. Lek. A. Pietruczuk, prof. dr hab. n. med. K. Rejdak, Neuropatia cukrzycowa z perspektywy neurologa - patogeneza, objawy, diagnostyka i leczenie [w:] Diabetologia po Dyplomie 04/2022
8. W. Matuszewski, E. Bandurska-Stankiewicz, R. Modzelewski, U. Kamińska, M. Stefanowicz-Rutkowska, Diagnostyka i leczenie retinopatii cukrzycowej - rys historyczny [w:] Diabetologia Praktyczna tom 5, nr 7 (2017)