Cukrzycowa kwasica ketonowa z hiperglikemią - objawy i leczenie. Czym jest kwasica ketonowa i jak ją rozpoznać?

Kwasica ketonowa – objawy i leczenie. Czym jest kwasica i śpiączka ketonowa? Jakie są przyczyny rozwoju kwasicy ketonowej?

Kwasica ketonowa, określana również jako kwasica cukrzycowa to stan, który jest wywoływany przez znaczący niedobór insuliny u osób chorujących na cukrzycę (dlatego o kwasicy mówi się w kontekście powikłań cukrzycy - zarówno typu I, jak i typu II). Kwasica ketonowa, przy braku interwencji medycznej, może prowadzić do wystąpienia śpiączki ketonowej - dlatego też traktuje się ją jako stan bezpośredniego zagrożenia życia. Jak rozpoznać objawy kwasicy ketonowej i co zrobić w przypadku ich odnotowania? W jaki sposób diagnozuje się omawiany stan i na czym polega leczenie kwasicy? Czy pacjenci cierpiący na cukrzycę mogą przeciwdziałać jej wystąpieniu? Poznaj najważniejsze informacje o kwasicy ketonowej i sprawdź, jak pomóc osobie wykazującej charakterystyczne symptomy kwasicy.

Przyczyny kwasicy ketonowej w przebiegu cukrzycy

Tak, jak zostało to już wspomniane powyżej, kwasica ketonowa jest groźnym powikłaniem cukrzycy - a konkretnie cukrzycy źle kontrolowanej, która doprowadza do znacznego i patologicznego niedoboru insuliny. Częściej powikłanie to zachodzi w cukrzycy typu I oraz u młodszych pacjentów (w tym u dzieci), natomiast u pacjentów starszych wykazuje się wyższą śmiertelność.

Gwałtowny niedobór insuliny powoduje wystąpienie kaskady przemian i następstw, spośród których najważniejszymi są nadprodukcja glukozy w wątrobie (co zachodzi w wyniku braku kontrolującej jej poziom insuliny), a także nasilona lipoliza - a więc proces spalania tłuszczów w miejsce glukozy. To wszystko prowadzi do zwiększenia produkcji ciał ketonowych (skutek uboczny spalania tłuszczu). Wystąpienie tego mechanizmu przekłada się na wystąpienie zespołu objawów metabolicznych - początkowej hiperglikemii, a później utraty nadmiaru glukozy z moczem, a także odwodnienia i zaburzenia równowagi elektrolitowej i kwasowo-zasadowej.

Wśród bezpośrednich przyczyn wystąpienia kwasicy ketonowej wyróżnia się między innymi:

• przerwanie przyjmowania insuliny i/lub nieprawidłowe jej przyjmowanie;
• wystąpienie zakażeń wpływających na gospodarkę insulinową - w tym zakażeń bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych;
• wystąpienie niedoboru insuliny u pacjentów z nierozpoznaną jeszcze cukrzycą typu 1 (a więc nieleczoną cukrzycą);
• wystąpienie ostrego stanu sercowo-naczyniowego (w tym zawału serca czy udaru mózgu).

Oczywiście oprócz wymienionych powyżej przyczyn kwasicy ketonowej, istnieją również inne okoliczności, w których może ona wystąpić. Zalicza się do nich wszystkie stany, w których zapotrzebowanie na insulinę rośnie. Mowa tu przede wszystkim o ciąży, ale również o uzależnieniu od alkoholu, cukrzycowej chorobie nerek czy o zapaleniu trzustki.

Objawy kwasicy ketonowej - wymioty, oddech kwasiczy i inne

Objawy występujące w przebiegu kwasicy ketonowej można podzielić na dwie grupy. Pierwsza z nich to objawy podmiotowe, wśród których wyróżnia się:

• nadmierne uczucie pragnienia, połączone z suchością w jamie ustnej;
• nadmierne oddawanie moczu (wielomocz), powiązane z dużą ilością spożywanych płynów;
• uczucie senności i zmęczenia;
• zawroty głowy, ból głowy, bóle w klatce piersiowej;
• ból brzucha, nudności i wymioty;
• zaburzenia świadomości, majaczenie, a w przypadku braku podjęcia interwencji medycznej - również śpiączka.

Oprócz powyższych, w kwasicy ketonowej obserwuje się także objawy przedmiotowe (czyli objawy rejestrowane przez pracowników opieki medycznej lub innych specjalistów - na przykład przy przyjęciu do szpitala). Są to między innymi: niedociśnienie (hipotensja), przyspieszenia akcji serca (aż do tachykardii, czyli osiągnięcia ponad 100 uderzeń serca na minutę), zapach acetonu z ust (przez niektóre osoby opisywany jako zapach fermentujących gruszek lub jabłek), tak zwany oddech kwasiczy - czyli oddech Kussmaula (będący jedną z form hiperwentylacji, polegający na braniu głębokich i szybkich oddechów), symptomy odwodnienia (w tym zmniejszenie elastyczności i napięcia powłok skórnych), zmniejszenie napięcia mięśni narządu wzroku, zwiększone napięcie i bolesność brzucha, zaczerwienienie twarzy, nierównowaga elektrolitowa (tym spadek jonów potasu) i inne.

Diagnostyka i rozpoznanie kwasicy ketonowej

Diagnostyka kwasicy ketonowej powinna być przeprowadzona tak szybko, jak to możliwe - po zaobserwowaniu u pacjenta wymienionych powyżej objawów, musi on udać się na izbę przyjęć najbliższego szpitala lub wezwać karetkę pogotowia ratunkowego. Proces rozpoznania obejmuje odnotowanie symptomów, a także przeprowadzenie pomiarów podstawowych parametrów życiowych - w tym ciśnienia tętniczego krwi, pulsu, gazometrii, a także poziomu natlenienia krwi. W diagnostyce wykorzystuje się także badania krwi (w tym zwłaszcza pod kątem glikemii, stężenia węglowodanów i ciał ketonowych we krwi oraz stężenia mleczanów w surowicy krwi). Szczególną uwagę w rozpoznaniu kwasicy ketonowej zwraca się również na zaburzenia hematokrytu, zaburzenia elektrolitowe (zawartość poszczególnych pierwiastków w badaniu krwi), a także na wyniki badań moczu (w tym na obecność ketonów).

Leczenie kwasicy ketonowej (kwasicy cukrzycowej) i profilaktyka

Leczenie kwasicy ketonowej musi zostać wdrożone od razu po jej rozpoznaniu. Obejmuje ono następujące działania:

• wyrównanie glikemii - nie może ono natomiast odbywać się gwałtownie. W tym celu wdraża się właściwie dobraną insulinoterapię;
• nawadnianie organizmu, a tym samym - wyrównywanie gospodarki elektrolitowej;
• wyrównanie kwasicy - przy czym zazwyczaj ustępuje ona po podaniu płynów (nawodnieniu), natomiast w ciężkich przypadkach podaje się pacjentom wodorowęglan sodu mający wyregulować pH krwi;
• wdrożenie profilaktyki przeciwko zakrzepom (leki przeciwzakrzepowe podaje się pacjentom w ciężkiej kwasicy);
• leczenie powikłań (w tym wstrząsu organizmu czy niewydolności nerek).

Oprócz powyższych działań należy również znaleźć przyczynę wystąpienia kwasicy (jeśli przyczyną nie była zaburzona glikemia w przypadku niewłaściwie leczonej cukrzycy). Wdraża się wówczas diagnostykę infekcji i innych stanów, które mogły wywołać kwasicę.

Na profilaktykę kwasicy ketonowej składa się przede wszystkim prawidłowe leczenie cukrzycy - w tym zwłaszcza przestrzeganie zasad przyjmowania leków przeciwcukrzycowych (przyjmowanie właściwych dawek insuliny), a także monitorowanie poziomu glukozy we krwi przy pomocy glukometru lub innego systemu, dostosowanego do potrzeb chorego - w odpowiedniej częstości.

Źródła:

1. J. Sieradzki, E. Płaczkiewicz-Jankowska, Cukrzycowa kwasica i śpiączka ketonowa [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, aktualizacja hasła: 15.07.2024
2. P. Jarosz-Chobot, B. Głowińska-Olszewska, W. Młynarski, M. Myśliwiec, J. Sieradzki, A. Szadkowska, A. Szypowska, Kwasica i śpiączka ketonowa [w:] Medycyna Praktyczna - Podręcznik Pediatrii online, dostęp: 20.11.2024
3. Lek. M. Błaszkowska, dr n. med. J. Wolf, dr n. med. E. Orłowska-Kunikowska, Kwasica ketonowa [w:] Medycyna po Dyplomie 12/2018
4. M. Tyczyńska, J. Maszewska, J. Tomasik, lek. M. Woźniak, dr n. med. G. Rudzki, Kwasica ketonowa jako pierwszy objaw cukrzycy typu 1 [w:] Diabetologia po Dyplomie 02/2023
5. Lek. A. Barbachowska, lek. A. Langowska, prof. dr hab. n. med. M. Durlik, Czego możemy dowiedzieć się z wyniku badania ciał ketonowych w moczu [w:] Medycyna po Dyplomie 01/2023
6. D. Zozulińska-Ziółkiewicz, B. Wierusz-Wysocka, Leczenie ostrych stanów hiperglikemicznych - aktualne spojrzenie na stary problem [w:] Diabetologia Kliniczna 2013, tom 2, nr 3
7. N. Arafa, M. M. Hassan, S. Atef, A. S. E. Fathallah, A. Ibrahim, Charakterystyka kliniczna cukrzycowej kwasicy ketonowej i czynniki ją wywołujące u dzieci z nowo rozpoznaną cukrzycą [w:] Diabetologia Praktyczna tom 6, nr 5 (2020)
8. Lek. A. Węgrzynowski, Kwasica ketonowa [w:] Przewodnik Lekarza 9/2004
9. Oprac. lek. D. Matusiak, red. I. Konarska, EASD: Nowe rekomendacje postępowania w przypadku cukrzycowej kwasicy ketonowej [w:] termedia.pl, dostęp: 20.11.2024