Marskość wątroby – przyczyny, objawy, leczenie

Czym jest marskość wątroby i jakie są jej przyczyny?

Marskość wątroby to przewlekła choroba, w której dochodzi do postępującego włóknienia miąższu wątroby i całkowitej dezorganizacji jej struktury anatomicznej. Jest to zaawansowany stan uszkodzenia wątroby, który może być wynikiem długotrwałego działania czynników takich jak alkohol, toksyny, leki hepatotoksyczne czy przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu B lub C. W przypadku marskości wątroby komórki gwiaździste, przewlekle pobudzane przez czynnik chorobotwórczy, przekształcają się w miofibroblasty i zaczynają produkować nadmierną ilość tkanki łącznej, prowadząc do zatarcia prawidłowej struktury wątroby. W miejscu zdrowych zrazików powstają guzki regeneracyjne, otoczone pasmami włóknistej tkanki, co zaburza przepływ krwi i żółci, a w konsekwencji prowadzi do niedotlenienia, martwicy komórek oraz niewydolności wątroby. Marskość wątroby jest chorobą nieodwracalną i jej rokowanie zależy od przyczyny, stopnia zaawansowania oraz możliwości leczenia. Może ono obejmować zarówno leczenie objawowe, jak i przyczynowe, np. leczenie przeciwwirusowe w przypadku zapalenia wątroby typu C, a w skrajnych przypadkach - przeszczepienie wątroby.

Do najczęstszych przyczyn marskości wątroby zaliczamy nadużywanie alkoholu oraz zakażenia wirusami hepatogtopowymi : WZWB, WZWC, WZW D. Wśród potencjalnych przyczyn marskości wątroby wymienić można:

• alkohol 
• wirusowe zapalenie wątroby typu B, C lub D 
• choroby dróg żółciowych ( niedrożność wewnątrzwątrobowych dróg żółciowych, niedrożność zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych, pierwotna marskość żółciowa, pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych) 
• autoimmunologiczne zapalenie wątroby 
• hemochromatoza 
• choroba Wilsona 
• mukowiscydoza 
• galaktozemia 
• porfiria późna skórna 
• hiperwitaminoza A 
• niedobór alfa-1- antytrypsyny 
• leki i toksyny 
• sarkoidoza 
• kiła 

Prawdopodobnie, marskością wątroby może skutkować także wirusowe zapalenie wątroby typu G, otyłość, cukrzyca, niedożywienie, schistosomoza oraz działanie mykotoksyn.

Sprawdź również: Otyłość - choroba przewlekła o charakterze cywilizacyjnym. Jakie są przyczyny, powikłania i metody leczenia otyłości?.

Czynniki ryzyka marskości wątroby

Do czynników ryzyka wystąpienia marskości wątroby, poza niektórymi chorobami i procesami immunologicznymi zalicza się czynniki takie jak:

• nadużywanie alkoholu 
• płeć męska 
• palenie tytoniu 
• uwarunkowania genetyczne 

Patogeneza marskości wątroby nie jest w pełni znana, jednak jej istotą jest zaburzenie homeostazy pomiędzy fibrogenezą a fibrolizą. Fibrogenezę inicjują czynniki takie jak toksyny, wirusy czy produkty metaboliczne, prowadząc do martwicy i uruchomienia reakcji zapalnej.

Rodzaje marskości wątroby

W przebiegu marskości wątroby powstają tzw. guzki regeneracyjne. W zależności od ich średnicy, marskość wątroby dzieli się na:

• drobnoguzkową 
• wielkoguzkową 
• mieszaną 

W miarę postępu choroby dochodzi do dekompensacji funkcji wątroby, zaburzeniu ulega czynność metaboliczna oraz pojawia się nadciśnienie wrotne.

Objawy marskości wątroby

Objawy marskości wątroby zależą od czasu trwania choroby, nasilenia zaburzeń krążenia wrotnego, ilości czynnego miąższu wątrobowego oraz stosowanego leczenia. Wśród 30-40% chorych, marskość jest wykrywana przypadkowo, podczas innych badań diagnostycznych takich jak np. biopsja wątroby. W miarę postępu włóknienia wątroby i rozwoju choroby pojawiają się objawy ogólne, zmiany skórne, zaburzenia w układzie pokarmowym oraz czynności układu rozrodczego.

Objawy ogólne:

• szybkie męczenie się 
• osłabienie 
• stany podgorączkowe 
• spadek masy ciała 
• bolesne skurcze mięśni bez uchwytnej przyczyny 
• zanik mięśni kończyn górnych i dolnych z równoległym wzrostem obwodu brzucha 

Zmiany skórne:

• świąd skóry 
• żółtaczka 
• pajączki wątrobowe 
• rumień dłoniowy 
• nadmierna pigmentacja skóry 
• pajączki naczyniowe na skórze 
• kępki żółte 
• białe przebarwienia paznokci 
• hirsutyzm u kobiet 
• feminizacja u mężczyzn (utrata owłosienia pod pachami i na klatce piersiowej) 
• poszerzone żyły krążenia obocznego na skórze brzucha 

Zaburzenia w układzie pokarmowym:

• wzdęcia 
• nudności 
• wymioty 
• wygładzenie języka 
• powiększenie śledziony 
• powiększenie wątroby 
• wodobrzusze 
• przepuklina pępkowa 
• bóle w prawej okolicy podżebrowej 

Zaburzenia czynności układu rozrodczego:

• hipogonadyzm 
• zanik jąder 
• impotencja 
• utrata libido 
• bezpłodność 
• zaburzenia miesiączkowania 
• ginekomastia 

Przeczytaj także: Bóle brzucha - przyczyny, objawy towarzyszące, leczenie. Co oznacza ból brzucha w zależności od jego lokalizacji?.

Objawy skórne a marskość wątroby

Osoby z marskością wątroby, w miarę wzrostu stopnia zaawansowania choroby, mogą obserwować nasilanie się zmian skórnych. Pojawia się świąd skóry, żółtaczka, a także rumień, który może być zlokalizowany na dłoniach lub podeszwach stóp. Charakterystyczne są teleangiektazje, czyli pajączki naczyniowe, naczyniaki gwiaździste oraz nadmierna pigmentacja skóry.

Nadciśnienie wrotne w marskości wątroby

Nadciśnienie wrotne jest to wzrost ciśnienia w żyle wrotnej, doprowadzającej krew żylną do wątroby. Prawidłowo, ciśnienie to nie powinno przekraczać 10 mm Hg, natomiast w przypadku nadciśnienia obserwuje się wartości powyżej 12 mm Hg. Prowadzi to do rozwoju krążenia obocznego wrotno-układowego oraz innych powikłań:

• żylaki odbytu 
• żylaki przełyku 
• "głowa Meduzy" (łac. Caput Medusae) 
• powiększenie śledziony 
• wzrost ryzyka wodobrzusza 
• zaburzenia mikrokrążenie w błonie śluzowej przewodu pokarmowego 

Marskość wątroby – etapy choroby

Marskość wątroby jest chorobą postępującą, która stopniowo prowadzi do laboratoryjnych i klinicznych objawów dekompensacji funkcji wątroby. Od momentu wystąpienia pierwszych objawów niewyrównania, 5 lat przeżywa około 45% chorych, a 10 lat - od 10 do 20%. W miarę postępu choroby, obserwuje się stłuszczenie wątroby, oraz pojawianie się coraz większej ilości guzków, które zastępują zdrowy miąższ wątroby.

Niewyrównana marskość wątroby

Niewyrównana marskość wątroby to zaawansowane stadium tej choroby, w którym dochodzi do poważnych zaburzeń czynności wątroby, uniemożliwiających jej prawidłowe funkcjonowanie. Stan ten często występuje u pacjentów z marskością wątroby będącą wynikiem przewlekłego uszkodzenia, np. przez wirus zapalenia wątroby typu B lub C, alkoholową marskość wątroby, czy też niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby. U chorych z marskością wątroby w fazie niewyrównanej pojawiają się powikłania takie jak wodobrzusze, encefalopatia wątrobowa czy krwawienia z żylaków przełyku, które znacząco pogarszają jakość życia i rokowania przy marskości wątroby. Niewyrównana marskość wątroby jest wynikiem trwałego uszkodzenia i utraty miąższu wątroby, co prowadzi do narastających zaburzeń metabolicznych i immunologicznych. Leczenie marskości wątroby zależy od przyczyny choroby, stopnia zaawansowania oraz ogólnego stanu pacjenta, a w przypadku skrajnego uszkodzenia jedyną skuteczną metodą może być przeszczepienie wątroby. Niezależnie od przyczyny, marskość wątroby postępuje i w przypadku niewyrównanej postaci stanowi poważne zagrożenie życia.

Diagnostyka marskości wątroby

Rozpoznanie marskości wątroby jest procesem złożonym. W diagnostyce marskości wątroby wykorzystuje się badania laboratoryjne oraz badania obrazowe. W badaniach laboratoryjnych zwraca się uwagę przede wszystkim na morfologię krwi obwodowej, aktywność enzymów wątrobowych ALT i AST, zaburzenia lipidowe, podwyższone stężenie bilirubiny i albumin oraz wartości czynników krzepnięcia. Wśród badań obrazowych wykorzystuje się głównie USG. Badanie histologiczne wycinka wątroby jest podstawą rozpoznania marskości i stopnia jej zaawansowania.

Biopsja wątroby

Biopsja wątroby to inwazyjne badanie diagnostyczne, które polega na pobraniu niewielkiego wycinka tkanki wątroby w celu oceny jej struktury mikroskopowej. Przeprowadza się ją w celu określenia stopnia zaawansowania marskości wątroby, identyfikacji przyczyny i rozległości uszkodzenia wątroby oraz monitorowania skuteczności leczenia choroby. Wskazaniami do biopsji są m.in. przewlekłe zapalenie wątroby typu B i C, stłuszczeniowe zapalenie wątroby, niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby oraz inne choroby metaboliczne i autoimmunologiczne, które mogą prowadzić do marskości wątroby. Badanie to pomaga ocenić stan zapalny, włóknienie oraz czynność wątroby i jej uszkodzenia, co jest kluczowe przy podejmowaniu decyzji terapeutycznych. Wyniki biopsji mogą potwierdzić obecność stanu zapalnego i marskości wątroby, nawet jeśli nie występują jeszcze jawne objawy kliniczne.

Rokowania przy marskości wątroby. Jak często umiera się na marskość wątroby?

Marskość wątroby to przewlekła choroba, która w zależności od przyczyny może postępować wolno lub szybko, prowadząc do nieodwracalnych zmian w strukturze i funkcjonowaniu tego narządu. W Europie chorobowość wywołana marskością wątroby wynosi od 200 do 300 przypadków na 100 tysięcy osób rocznie, jednak wskaźniki te różnią się w zależności od regionu, głównie z powodu zróżnicowanego stylu życia i częstotliwości występowania wirusowego zapalenia wątroby oraz nadużywania alkoholu. Styl życia, zwłaszcza długotrwałe spożywanie alkoholu, niewłaściwa dieta i brak aktywności fizycznej, w dużej mierze wpływa na rozwój marskości wątroby i może prowadzić do uszkodzenia wątroby na wczesnym etapie, jeszcze przed pojawieniem się wyraźnych objawów.

Marskość wątroby jest poważnym zagrożeniem dla zdrowia i życia. Mimo że umieralność szacuje się na około 2% rocznie, wskaźnik ten znacząco wzrasta w przypadku niewyrównanej marskości oraz pojawienia się powikłań takich jak krwawienia z żylaków przełyku, wodobrzusze czy encefalopatia wątrobowa. Rokowanie zależy również od momentu rozpoznania choroby. Im wcześniej wykryta i leczona, tym większe szanse na spowolnienie procesu i poprawę jakości życia. Marskość wątroby polega na postępującym włóknieniu miąższu wątroby, a gdy marskość wątroby doprowadzi do całkowitej niewydolności narządu, jedyną skuteczną formą leczenia staje się przeszczep wątroby. Choroba może wystąpić w każdym wieku, choć najczęściej diagnozowana jest u osób po 40. roku życia. Marskość wątroby występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet.

Powikłania marskości wątroby

Wśród możliwych powikłań marskości wątroby wymienić można:

• wodobrzusze 
• samoistne bakteryjne zapalenie otrzewnej 
• krwawienie z przewodu pokarmowego 
• encefalopatia wątrobowa 
• zespół wątrobowo-nerkowy 
• zespół wątrobowo-płucny 
• powiększenie śledziony 
• zakrzepica żyły wrotnej 
• rak wątrobowokomórkowy 

Leczenie marskości wątroby

Leczenie marskości wątroby skupia się na trzech głównych celach: eliminacji przyczyny choroby, spowolnieniu postępu włóknienia oraz zapobieganiu i leczeniu powikłań.

Marskość wątroby jest chorobą częstą i przewlekłą, która rozwija się na skutek długotrwałego uszkodzenia wątroby, a jej leczenie zależy od przyczyny, która do niej doprowadziła. W przypadkach, gdy przyczyną są zakażenia wirusem HBV lub HCV, podstawą jest leczenie przeciwwirusowe. Jeśli marskości wątroby prowadzi nadużywanie alkoholu, niezbędna jest całkowita abstynencja. U osób z chorobami metabolicznymi jak hemochromatoza czy choroba Wilsona, wdraża się odpowiednie leczenie celowane. Należy pamiętać, że uszkodzenie wątroby jest nieodwracalne, dlatego leczenie koncentruje się na zatrzymaniu dalszego pogarszania się stanu wątroby i poprawie jakości życia pacjenta. W momencie, gdy choroba wątroby to stan niewyrównanej marskości i dochodzi do poważnych powikłań, jedyną szansą na przeżycie może być przeszczepienie wątroby. Niezwykle ważne jest również leczenie objawowe, właściwa dieta, aktywność fizyczna oraz regularna kontrola stanu wątroby w celu monitorowania przebiegu choroby.

Zapobieganie marskości wątroby

Przyczyn marskości może być wiele, zarówno czynniki zewnętrzne, jak i choroby, na których rozwój nie mamy wpływu. Jednak najczęściej marskość wywoływana jest przez czynniki, na które mamy bezpośredni wpływ - nadużywanie alkoholu i substancji psychoaktywnych, brak szczepień ochronnych przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. Podstawą profilaktyki jest:

• abstynencja alkoholowa u osób z przewlekłymi chorobami wątroby 
• ograniczenie dobowego spożycia alkoholu u osób zdrowych (do <20g u kobiet i <60g u mężczyzn) 
• szczepienie przeciwko wirusowemu zapalenie wątroby typu B, jeśli do tej pory nie zostało wykonane 
• unikanie zabiegów związanych z naruszeniem ciągłości tkanek (tatuaże, kolczykowanie) w miejscach bez odpowiedniej certyfikacji 
• stosowanie prezerwatyw podczas kontaktów seksualnych 
• niestosowanie środków odurzających 
• nienadużywanie leków 

Marskość wątroby - dieta

W chorobach wątroby o podłożu zapalnym, podstawą jest dieta łatwo strawna z ograniczeniem tłuszczu. Należy unikać ciężkich, wzdymających, smażonych produktów, tłustych mięs, pełnotłustych produktów mlecznych. Zamiast smażenia, preferowanym sposobem obróbki termicznej jest gotowanie i pieczenie/duszenie bez dodatku tłuszczu. Spożycie tłuszczu powinno być ograniczone do 45-50g/dobę. Jako źródło tłuszczów zaleca się oleje roślinne: rzepakowy, oliwę. Z diety dodatkowo eliminuje się alkohol. Według publikacji naukowych, utrzymywanie prawidłowej mikroflory jelitowej, może poprawiać proces leczenia, dlatego zaleca się stosowanie probiotyków, w postaci suplementów lub poprzez spożywanie kiszonek i fermentowanych produktów mlecznych.

Marskość wątroby - najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak długo żyje się z marskością wątroby?

Długość życia z marskością wątroby zależy od jej zaawansowania, chorób współistniejących i skuteczności leczenia. We wczesnym stadium wiele osób może funkcjonować jeszcze przez wiele lat, zwłaszcza jeśli wyeliminują czynniki uszkadzające wątrobę, takie jak alkohol. W późnych stadiach, gdy rozwija się niewydolność wątroby, rokowania są zdecydowanie gorsze i mogą wynosić od kilku miesięcy do kilku lat. Najlepsze wyniki daje leczenie przyczynowe, stała opieka hepatologa oraz zmiana stylu życia.

Jakie objawy daje marskość wątroby?

Marskość wątroby rozwija się stopniowo i początkowo może nie dawać żadnych wyraźnych objawów. Z czasem pojawia się przewlekłe zmęczenie, utrata apetytu, spadek masy ciała i nudności. W bardziej zaawansowanych stadiach występuje żółtaczka, obrzęki nóg, wodobrzusze oraz pajączki naczyniowe na skórze. Objawem mogą być również zaburzenia krzepnięcia, łatwe siniaczenie i problemy z koncentracją.

Jak wygląda twarz przy chorej wątrobie?

Przy przewlekłych chorobach wątroby, w tym marskości, twarz może wykazywać specyficzne zmiany. Często skóra staje się żółtawa z powodu gromadzenia bilirubiny, a białkówki oczu również mogą przybierać żółty odcień. U niektórych osób pojawia się zaczerwienienie policzków, tzw. rumień wątrobowy. Widoczne bywa też wychudzenie lub obrzęki, jeśli chorobie towarzyszy niedożywienie albo zatrzymywanie płynów.

Czy marskość wątroby da się wyleczyć?

Marskość wątroby jest chorobą nieodwracalną, ponieważ uszkodzona tkanka wątrobowa zostaje zastąpiona blizną. Można jednak zatrzymać lub spowolnić jej postęp, jeśli wyeliminuje się przyczyny, takie jak alkohol, wirusowe zapalenie wątroby czy choroby metaboliczne. Leczenie wspomagające pozwala poprawić jakość życia i ograniczyć powikłania. W najcięższych przypadkach jedyną metodą leczenia przyczynowego jest przeszczepienie wątroby.

Jak umiera człowiek z marskością wątroby?

Zaawansowana marskość wątroby prowadzi do niewydolności narządu, która może być przyczyną śmierci, ale jej przebieg zależy od rozwoju powikłań. Często dochodzi do wodobrzusza, krwawień z żylaków przełyku, ciężkich zakażeń lub encefalopatii wątrobowej, czyli zaburzeń pracy mózgu spowodowanych toksynami. Organizm stopniowo traci zdolność do oczyszczania krwi, regulowania metabolizmu i produkcji niezbędnych białek. Jest to poważny i złożony proces, dlatego kluczowa jest opieka specjalistyczna i jak najwcześniejsze leczenie, które może znacząco opóźnić rozwój choroby.

Przypisy:

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022. 
2. Johnston, Heidi E., et al. "The effect of diet and exercise interventions on body composition in liver cirrhosis: a systematic review." Nutrients 14.16 (2022): 3365. 
3. Ginès, Pere, et al. "Liver cirrhosis." The Lancet 398.10308 (2021): 1359-1376. 
4. Traub, Julia, et al. "Malnutrition in patients with liver cirrhosis." Nutrients 13.2 (2021): 540. 
5. Prof. dr hab. Wawrzynowicz-Syczewska M., Marskość wątroby - objawy, przyczyny, leczenie, Medycyna Praktyczna - Dla Pacjentów, 15.05.2023
6. Wawrzynowicz-Syczewska M., Marskość wątroby, Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, aktualizacja hasła: 11.07.2025
7. Lek. Jarosz M., dr n. med. Pietrzak A., Algorytmy postępowania u pacjentów z marskością wątroby, Medycyna po Dyplomie 05/2023
8. Prof. dr hab. n. med. Hartleb M., Kiedy podejrzewać marskość wątroby?, Medycyna po Dyplomie 05/2017
9. Chojnicki M. K., Bura M. P., Średniawa A., Suska A., Bartoszkiewicz M., Leppert W., Opieka paliatywna nad chorym ze zdekompensowaną marskością wątroby, Paliative Medicine in Practice 2018, tom 12, nr 1