Leukopenia - przyczyny, objawy i leczenie. Jak wygląda diagnostyka leukopenii i czym grozi obniżony poziom białych krwinek?

Leukocyty - czym są?

Leukocyty, czyli białe krwinki, stanowią istotny element układu immunologicznego. Uczestniczą w reakcjach chroniących organizm przez infekcjami. Ponadto produkują przeciwciała, stanowiąc podstawę tzw. odporności swoistej. Dodatkowo leukocyty są odpowiedzialne za proces fagocytozy, czyli mechanizm, w przebiegu którego drobnoustroje są pochłaniane i trawione. Białe krwinki dzieli się na:

• neutrofile 
• bazofile 
• eozynofile 

Neutrofile to inaczej granulocyty obojętnochłonne. Uczestniczą one w procesach fagocytozy oraz degranulacji - uwalniania substancji bakteriobójczych i enzymów lizosomalnych. Odgrywają istotną rolę w walce z zakażeniami bakteryjnymi i grzybiczymi. W ciągu ostatnich lat coraz więcej publikacji naukowych sugeruje ich funkcję w zwalczaniu infekcji wirusowych. Mechanizm polega na tworzeniu tzw. pułapek neutrofilowych. Są to zewnątrzkomórkowe sieci, które umożliwiają uwięzienie i usunięcie mikroorganizmów poza swoją komórką. Odbywa się to m.in. poprzez wytwarzanie reaktywnych form tlenu.

Bazofile, czyli granulocyty zasadochłonne, podobnie jak neutrofile mają zdolność fagocytozy. Uczestniczą w procesach zapalnych, w tym w przebiegu reakcji alergicznych.

Eozynofile (granulocyty kwasochłonne) odpowiadają za zwalczanie zakażeń pasożytniczych oraz uczestniczą w procesach odpowiedzi układu odpornościowego na infekcje wirusowe i bakteryjne. Biorą także udział w reakcjach alergicznych.

Prawidłowy poziom leukocytów (białych krwinek)

Prawidłowa ilość leukocytów u osób dorosłych wynosi od 4 do 10 tysięcy/mm³ krwi (4000-10 000 n/µl ). U dzieci wartości prawidłowe białych krwinek zależą od wieku i płci dziecka, co przedstawiono w poniższych tabelach. 

Tabela 1. Wartości referencyjne leukocytów dla chłopców w zależności od wieku.

Leukopenia – przyczyny

Leukopenia to stan, w którym liczba białych krwinek spada poniżej przyjętej normy, czyli poniżej 4 tysięcy/ mm³ krwi u osób dorosłych. Za niedobór leukocytów w organizmie mogą odpowiadać przebyte ciężkie zakażenia bakteryjne lub wirusowe, uszkodzenia szpiku kostnego przez leki lub w wyniku naciekania przez proces nowotworowy, niektóre układowe choroby tkanki łącznej, a także niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego. Do możliwych przyczyn niskiego poziomu leukocytów zalicza się:

• poważne infekcje bakteryjne np. dur, gruźlica 
• zakażenia wirusowe np. ospa wietrzna, odra, różyczka, grypa, RSV, EBV, CMV, HIV 
• uszkodzenie szpiku kostnego przez przerzuty nowotworowe do szpiku lub białaczkę 
• uszkodzenie szpiku przez leczenie przeciwnowotworowe - radioterapia, cytostatyki 
• uszkodzenie szpiku przez niektóre leki np. tyreostatyki, przeciwpadaczkowe, sulfonamidy, pyralginę czy preparaty stosowane w leczeniu gruźlicy 
• hematologiczne zespoły dysplastyczne
• wpływ czynników toksycznych 
• hipersplenizm (powiększenie śledziony) 
• zakażenie pasożytnicze (np. ostra malaria)
• niektóre choroby autoimmunologiczne (np. sarkoidoza, reumatoidalne zapalenie stawów)
• stan po transplantacji autologicznych komórek krwiotwórczych 
• nocna napadowa hemoglobinuria 
• anemia aplastyczna
• wcześniactwo z niską masą urodzeniową (poniżej 2 kg)

Ponadto niskie leukocyty, a w szczególności neutrofile są typowe dla wrodzonych zaburzeń, które wpływają na funkcje szpiku kostnego m.in. zespół Kostmana, Schwachmana-Diamonda, Cohena, ospolity zmienny niedobór odporności, ciężka wrodzona neutropenia, Bartha, Pearsona, Schimke, WHIM i wiele innych.

Bardziej istotnym parametrem od bezwzględnie niskiej liczby leukocytów we krwi jest poziom neutrofilów (neutropenia). Przy ich spadku poniżej 1 tysiąca na mm³ znacząco zwiększa się ryzyko zakażeń bakteryjnych. Przy agranulocytozie, czyli obniżony poziom neutrofilów poniżej 0,5 tysiąca na mm³ jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia - organizm nie jest w stanie bronić się przed zakażeniami.

Leukopenia – objawy

Niski poziom białych krwinek może nie dawać żadnych objawów. Przewlekle zmniejszone ilości leukocytów we krwi obwodowej mogą powodować częstsze zapadanie na różne choroby infekcyjne. W zależności od stopnia zaburzenia, objawy leukopenii mogą obejmować także problemy z gojeniem się ran, częste zmiany w jamie ustnej o charakterze aft lub owrzodzeń, ciężkie uaktywnianie wirusa opryszczki, gorączkę oraz nawracające zakażenia - zapalenia płuc, anginy itp.

Leukopenia – diagnostyka

Podstawą w diagnostyce zaburzeń ilości krwinek białych jest wykonanie pełnej morfologii krwi obwodowej z rozmazem mikroskopowym i oceną liczby retikulocytów. Krew żylną do badania należy pobrać rano na czczo.

Leczenie leukopenii

Diagnostykę i leczenie planuje lekarz. Celem terapii jest prawidłowe leczenie choroby, która spowodowała obniżony poziom leukocytów i ich stopniowy wzrost. Terapię może uzupełnić zdrowa dieta, unikanie substancji szkodliwych, picia alkoholu i palenia papierosów. Pomocna może być suplementacja preparatami m.in. z czarnuszki, jeżówki purpurowej, tarczycy bajkalskiej, a także kwasami tłuszczowymi omega-3, propolis, laktoferyna, jednak zawsze należy ją skonsultować z lekarzem prowadzącym.

Przypisy

1. Basak, G. Jędrzejczak, W. Hematologia. Kompendium. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021.
2. Dwilewicz-Trojaczek, J. Mądry, K. Podolak-Dawidziak, M. Neutropenia - diagnostyka i leczenie. Oficyna Wydawnicza Medical Education sp. z o.o., 2019.
3. Soldin S.J., Wong E.C., Brugnara C., Solden O.P.: Pediatric reference intervals. AACC Press, Washington, 2011.
4. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.