Hiperprolaktynemia - co to jest? Jakie są przyczyny i objawy prolaktynemii? Kiedy wykonać badania i w jaki sposób leczyć wysoką prolaktynę?

Czym jest prolaktyna?

Prolaktyna jest hormonem wydzielanym przez przysadkę mózgową, w mniejszym stopniu przez gruczoły piersiowe, macicę, prostatę, jądra, skórę, komórki tkanki tłuszczowej. Występuje u obu płci. U kobiet jego główną rolą jest przygotowanie gruczołów piersiowych i stymulowanie wydzielania mleka w okresie laktacji. Wpływa także na czynność gonad (jajników i jąder), a także wydzielanych przez nie hormonów płciowych - estrogenów i testosteronu. Ponadto odgrywa rolę w pracy innych układów m.in. nerwowego i odpornościowego. Ze względu na to, że jej poziom rośnie w sytuacjach stresowych, zaliczana jest do tzw. "hormonów stresu".

Prolaktyna to hormon peptydowy złożony ze 198 aminokwasów. Jego wydzielanie podlega rytmowi dobowemu. W regulowaniu wydzielania prolaktyny biorą udział m.in. estrogeny i dopamina. Wysoki poziom estrogenów pobudza produkcję prolaktyny w przysadce mózgowej. Z kolei dopamina pełni funkcję hamującą - zmniejsza jej wydzielanie w podwzgórzu.

Jaki jest prawidłowy poziom prolaktyny?

Stężenie prolaktyny w surowicy krwi waha się w zależności od fazy cyklu miesiączkowego u kobiet, a także w zależności od pory dnia u kobiet i mężczyzn. Uśredniając, stężenie prolaktyny u kobiet w fazie folikularnej powinno mieścić się w zakresie 4,7-25,0 μg/l. Poziom ten rośnie w fazie lutealnej, jednak nie powinien być wyższy niż 40 μg/l. Pod koniec ciąży stężenie prolaktyny jest podwyższone i może wynosić nawet 400 μg/l, a w okresie laktacji jest jeszcze wyższe. U mężczyzn poziom prolaktyny nie powinien przekraczać 15 μg/l. 

Kiedy rozpoznajemy hiperprolaktynemię?

Hiperprolaktynemią określamy stan, w którym poziom prolaktyny przekracza ustalone normy - dla kobiet w I fazie cyklu za górną granicę, w zależności od laboratorium, uznawane jest około 23-25 μg/l. Hiperprolaktynemia niekorzystnie wpływa na funkcjonowanie organizmu. U kobiet może powodować nieregularność miesiączek i problemy z zajściem w ciążę. Dodatkowo przyczynia się do rozwoju zmian skórnych i wahań masy ciała. Długo trwająca hiperprolaktynemia może prowadzić do hipogonadyzmyu. Wysokie poziomy prolaktyny upośledzają pulsacyjne wydzielanie gonadotropin przysadkowych (FSH, LH), hamując receptory gonadotropowe w gonadach, powodując u kobiet zahamowanie dojrzewania pęcherzyka Graafa oraz zmniejszając czynność dokrewną jajników, co przekłada się na niedobór progesteronu i estradiolu. U mężczyzn zahamowaniu ulega spermatogeneza oraz znacząco obniża się produkcja testosteronu. Zmiany te prowadzą do niepłodności.

Fizjologiczne przyczyny podwyższonej prolaktyny

Podwyższone stężenie prolaktyny może występować zarówno w stanach chorobowych, jak również w wyniku działania różnych naturalnych czynników. Fizjologiczna hiperprolaktynemia ma jednak charakter przejściowy, a stopień wzrostu stężenia hormonu jest niewielki. Wyjątkiem jest ciąża i laktacja, w przebiegu których stężenie prolaktyny we krwi rośnie nawet 10-krotnie. Poza tymi sytuacjami, przejściowy nadmiar prolaktyny notowany jest:

• po stosunku płciowym 
• po stymulacji brodawek sutkowych 
• pod wpływem stresu emocjonalnego 
• po wysiłku fizycznym 
• po spożyciu posiłku 

Przyczyny hiperprolaktynemii

Najczęstszą przyczyną hiperprolaktynemii jest guz przysadki wydzielający prolaktynę. Wśród innych potencjalnych przyczyn wymienić można:

• niedoczynność tarczycy 
• zespół policystycznych jajników (PCOS) 
• niewydolność nerek 
• niewydolność wątroby 
• półpasiec 
• uraz klatki piersiowej 
• wzrost stężenie hormonu TRH i wazoaktywnego peptydu jelitowego (VIP) 
• dieta wysokotłuszczowa i wysokobiałkowa 
• niektóre używki - alkohol, papierosy 
• urazy głowy 

Niektóre leki mogą pobudzać wydzielanie prolaktyny:

• opioidy
• leki znieczulające
• leki przeciwdrgawkowe
• neuroleptyki (molindon, pimozyd, haloperidol, chlorpromazyna, perfenazyna)
• estrogeny np. doustna antykoncepcja hormonalna, hormonalna terapia zastępcza
• inhibitor syntezy dopaminy – alfa-metyldopa
• antagoniści receptorów dopaminowych – metoklopramid
• leki hipotensyjne – werapamil, labetalol, rezerpina
• leki przeciwdepresyjne – chlorimipramina, fluoksetyna, amitryptylina
• leki antyhistaminowe – ranitydyna, cymetydyna

Hiperprolaktynemia – objawy

Objawy hiperprolaktynemii będą odmienne u kobiet i mężczyzn. Wśród kobiet wystąpić mogą nieregularne miesiączki, zmniejszenie obfitości a nawet zanik krwawień miesięcznych, problemy z płodnością, suchość pochwy i dyskomfort podczas stosunków płciowych, obniżenie libido, a także produkcja mleka przez gruczoły sutkowe ( co nie jest związane z okresem laktacji i ciąży). Ponadto objawy sugerujące hiperprolaktynemię to występowanie nietypowego owłosienia na twarzy i ciele (hirsutyzm), trądzik, osteoporozę. U mężczyzn objawy nadmiaru prolaktyny to m.in. problemy z płodnością, zaburzenia erekcji, spadek libido, ginekomastia i/lub mlekotok. Objawy kliniczne wysokiego stężenia prolaktyny mogą obejmować również zmniejszenie masy mięśniowej, redukcję owłosienia płciowego, zmiany trądzikowe i obniżenie gęstości kości, prowadzące do osteoporozy.

U pacjentów z guzem przysadki mózgowej dodatkowo pojawić się mogą bóle głowy i zaburzenia widzenia, a także obniżona produkcja gonadotropin.

Diagnostyka hiperprolaktynemii

W celu zbadania stężenia prolaktyny pobierana jest krew żylna. Pobranie krwi do badań powinno być pomiędzy 7 a 9 rano, maksymalnie do 3 godzin po obudzeniu się. U kobiet próbkę krwi powinno się pobrać w 2-5 dniu cyklu miesiączkowego. Na dzień przed badaniem nie należy odbywać stosunków seksualnych, stymulować brodawek piersiowych ani forsownie ćwiczyć.

Hiperprolaktynemia – leczenie

Leczenie hiperprolaktynemii dostosowane jest do choroby ją wywołującej. W przypadku guzów prolaktynowych stosowane jest leczenie farmakologiczne przy użyciu leków dopaminergicznych. Kiedy leki nie wystarczą by podwyższone stężenie prolaktyny w surowicy uległo unormowaniu, stosuje się leczenie operacyjne - usunięcie guza przez neurochirurga.

Naturalne łagodzenie objawów hiperprolaktynemii przy stresie emocjonalnym

A co w przypadku, gdy zwiększone stężenie prolaktyny w surowicy nie jest spowodowane guzem przysadki ani inną chorobą, lecz stresem emocjonalnym? Według publikacji naukowych warto zadbać o optymalny poziom witaminy B6 oraz cynku. Pomóc mogą także niektóre zioła m.in. niepokalanek zwyczajny, jęczmień zwyczajny czy świerzbiec właściwy. W zmniejszaniu negatywnego wpływu stresu na organizm dobrym rozwiązaniem będą także adaptogeny takie jak ashwagandha, schisandra, różeniec górski, gotu kola czy żeń-szeń. Metodą skuteczną w radzeniu sobie ze stresem jest także psychoterapia. Jej celem jest korekta zaburzeń zachowania oraz przeżywania, a także usunięcie objawów i przyczyn nadmiernego stresowania się, w tym zmiana cech osobowości, które to powodują. Podczas psychoterapii pacjent zdobywa uczy się nowych wzorców zachowania i reagowania. W trakcie sesji terapeutycznej diagnozowane jest podłoże dyskomfortu psychicznego oraz opracowywany plan terapii. Poza psychoterapią, jako uzupełnienie terapii stresu pomocne mogą być: medytacja, joga, kontrola oddechu, behawioralny trening relaksacyjny, regularna aktywność fizyczna oraz aromaterapia. Popularne olejki eteryczne o działaniu antystresowym to olejki:

• cytrynowy 
• lawendowy 
• rozmarynowy 
• melisowy 

Przypisy

1. Białka A. Dębski R. Długołęcka A. Ginekologia dziecięca i dziewczęca. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2016. 
2. Badowska-Kozakiewicz A. Patofizjologia człowieka. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2013. 
3. Diagnostyka laboratoryjna. Red. Solnica, Bogdan . : PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2019.
4. Wolska, J., Wolska, A., Kowalczyk, E., Wiktorowska-Owczarek, A., & Wolska, A. E. (2021). Rola wybranych suplementów i ziół w terapii hiperprolaktynemii–przegląd piśmiennictwa. Farmacja Polska, 77(7).
5. Z. Zdrojewicz, K. Minczakowska, K. Klepacki. Rola aromaterapii w medycynie, „Family Medicine & Primary Care Review”, 2014, vol. 16(4).