Dziurawiec - właściwości i zastosowanie. Jak działadziurawiec i u kogo sprawdzi się najlepiej? Jakie są przeciwwskazania do stosowania dziurawca?

Dziurawiec - związki aktywne

Dziurawiec zwyczajny (łac. Hypericum perforatum L) jest byliną występującą w środkowowschodniej Europie, Ameryce Północnej, Azji oraz północnej Afryce. Najczęściej można ją zauważyć na polach i łąkach o dużym nasłonecznieniu. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Ma żółte kwiaty zebrane w baldachogrona. Roztarte w dłoniach wydzielają czerwony sok. Już w czasach starożytnych wyciąg olejowy z ziela dziurawca stosowany był zewnętrznie w celu szybszego gojenia oparzeń. W średniowieczu nalewka z dziurawca stosowana była do leczenia melancholii. O właściwościach leczniczych dziurawca przypomniano sobie w latach 20 i 30 XX wieku. Był używany u pacjentów z różnymi zaburzeniami psychicznymi i stanami depresyjnymi, w zaburzeniach snu, bólach głowy. W medycynie naturalnej wykorzystywane jest ziele dziurawca, znane pod określeniem ludowym jako ziele świętojańskie. W surowcu obecne jest wiele substancji czynnych, m.in. hyperycyna i jej pochodne, pochodne floroglucyny, glikozydy flawonoidowe, procyjanidyny, ksantony, fenolokwasy, garbniki katechinowe, fitosterole i olejki eteryczne.

Dziurawiec – właściwości i zastosowanie

Wielokierunkowe działanie dziurawca wykorzystywane jest od wieków w medycynie ludowej. Napary i wyciągi wodne z ziela dziurawca działają ściągająco i rozkurczająco na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego oraz dróg żółciowych i moczowych, co ułatwia przepływ żółci do dwunastnicy, a także przywraca prawidłową perystaltykę jelit. Łagodzi bóle spastyczne w moczowodach u osób z kamicą. Napar z dziurawca działa moczopędnie, ułatwiając usuwanie z organizmu m.in. kwasu moczowego i szczawianów – związków, których zbyt wysoki poziom przyczynia się do tworzenia kamieni nerkowych. Z tego powodu mieszanki ziołowe polecane przy kamicach nerkowych często mają w składzie ziele dziurawca.

Dziurawiec od lat znajduje zastosowanie w ziołolecznictwie tradycyjnym w terapii różnych zaburzeń ze strony układu pokarmowego m.in. kolki jelitowej, kolki wątrobowej, kamicy moczowej, niestrawności czy spastycznych bólów brzucha. Dzięki związkom polifenolowym (m.in. flawonoidy takie jak kwercetyna) pochodzenia roślinnego wykazuje działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne i uszczelniające naczynia krwionośne. Co ciekawe, wyciągi olejowe z ziela dziurawca mają właściwości przeciwzapalne i stosowane są zewnętrznie jako środki wspomagające gojenie.

Wyciągi alkoholowe i olejowe z hyperycyną stosowane są w łagodnych epizodach depresyjnych i przy pogorszeniu nastroju, zmianach nastroju związanych z menopauzą, stanach lękowych, nadmiernym niepokoju, stanach napięcia przedmiesiączkowego (PMS).

Podsumowując, dziurawiec zwyczajny to wieloletnia roślina zielna, której ziele wykazuje działanie:

• przeciwdepresyjne 
• uspokajające i obniżające napięcie nerwowe 
• zmniejszające niepokój i drażliwość 
• moczopędne 
• spazmolityczne (rozkurczowe) 
• uszczelniające naczynia krwionośne 
• antyoksydacyjne 
• przeciwzapalne 

Wyciągi wodne (napary) z ziela dziurawca stosowane są w:

• dyskinezie w obrębie dróg żółciowych 
• chorobach z niedostatecznym wydzielaniem żółci 
• kamicy żółciowej 
• kamicy nerkowej 
• nieżytach przewodu pokarmowego 
• wzdęciach 
• skurczach jelit 
• zmniejszonym wydzielaniu soków trawiennych 
• przy kruchości naczyń włosowatych 

Dziurawiec dostępny jest w aptekach w różnych formach m.in. suszonej, wyciągu w tabletkach lub kapsułkach, kropli, wyciągów olejowych, płynów doustnych, maści, nalewki.

Przeciwdepresyjne właściwości dziurawca

Wyciągi olejowe lub alkoholowe z ziela dziurawca lub preparaty sproszkowane z hyperycyną, pochodną floroglucyny i ksantonu mają właściwości przeciwdepresyjne i uspokajające. Przyczyniają się do poprawy nastroju, łagodzą napięcie nerwowe i niepokój. Hyperycyna - związek wykazujący właściwości przeciwdepresyjne, został zaliczony do leków przeciwdepresyjnych a grupy inhibitorów MAO. Nie jest stosowany w przypadku ciężkiej depresji, raczej w bardziej łagodnych postaciach.

Możliwe działania niepożądane przy stosowaniu dziurawca

Dziurawiec zwyczajny jest jedną z najlepiej poznanych roślin leczniczych stosowanych w medycynie ludowej. Tak jak każdy lek roślinny, może mieć pewne działania niepożądane. Do obserwowanych skutków ubocznych należą: uczucie zmęczenia, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, zaburzenia snu. Możliwy jest również świąd skóry i zwiększenie wrażliwości na światło słoneczne - pojawianie się plam pigmentowych na skórze.

Dziurawiec zwyczajny – przeciwwskazania i interakcje z lekami

Główne przeciwwskazania do stosowania dziurawca do okres ciąży i karmienia piersią, wiek do 12 roku życia oraz uczulenie na składniki aktywne wyciągu. Należy pamiętać o reakcjach fotouczuleniowych (większa wrażliwość skóry na światło słoneczne) i nie stosować preparatów na bazie dziurawca, jeśli nie ma możliwości ograniczenia ekspozycji na słońce. Reakcje te dotyczą stosowania wyciągów olejowych lub alkoholowych. Nie obserwuje się fotouczuleń przy stosowaniu naparów z dziurawca.

Dziurawiec wchodzi w interakcje z wieloma lekami m.in. selektywnymi inhibitorami zwrotnego wychwytu serotoniny, doustnymi środkami antykoncepcyjnymi digoksyną, teofiliną, pochodnymi warfaryny, cyklosporyną, lekami przeciwwirusowymi i pochodnymi kumaryny (rodzaj leków przeciwzakrzepowych).

Hyperycyna zwiększa aktywność enzymów mikrosomalnych cytochromu CYP1A2, CYP3A4, 2C9 i wielu innych, przez co może powodować zmniejszenie skuteczności terapii z zastosowaniem leków, które są metabolizowane przez te enzymy. Pogorszenie działania w wyniku przyspieszonego rozkładu leków zaobserwować można przy jednoczesnym stosowaniu dziurawca z niektórymi lekami z następujących grup:

• immunosupresyjne 
• antyretrowirusowe 
• przeciwzakrzepowe 
• przeciwnowotworowe 
• antykoncepcyjne 
• przeciwcukrzycowe 
• znieczulające 
• rozluźniające mięśnie 
• digoksyna 

Bardzo ważną informacją jest także, aby nigdy nie łączyć preparatów z dziurawca z lekami przeciwdepresyjnymi. Z powodu podobnego mechanizmu działania, przyjmowanie ich równolegle z inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) lub trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi (TLPD) może doprowadzić do stopniowego rozwoju zespołu serotoninowego. Jest to bardzo niebezpieczna sytuacja. Dochodzi do gwałtownego wzrostu temperatury ciała, wzrostu tętna, wysokiego ciśnienia tętniczego, drżeń mięśniowych i sztywności mięśni, omamów, uczucia niepokoju i silnych potów. Zespół serotoninowy prowadzi do przegrzania, zaburzeń świadomości oraz zaburzeń krążenia. Wszystko to z powodu nadmiernego pobudzenia receptorów dla serotoniny w mózgu i rdzeniu kręgowym.

Przypisy

1. Lamer-Zarawska, E. Fitoterapia i leki roślinne. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2013. 
2. Kholghi, G., Arjmandi-Rad, S., Zarrindast, M. R., & Vaseghi, S. (2022). St. Johnʼs wort (Hypericum perforatum) and depression: what happens to the neurotransmitter systems? Naunyn-Schmiedeberg's Archives of Pharmacology, 395(6), 629-642.
3. Eatemadnia, A., Ansari, S., Abedi, P., & Najar, S. (2019). The effect of Hypericum perforatum on postmenopausal symptoms and depression: A randomized controlled trial. Complementary therapies in medicine, 45, 109-113.