Do czego służy inhalator/nebulizator i jak go używać?

Czym jest nebulizacja?

Nebulizacja jest jedną w metod rozpraszania zawiesin lub roztworów w leczeniu inhalacyjnym dróg oddechowych, a także leków o działaniu pozapłucnym, podawanych z wykorzystaniem nebulizatora, który jest specjalistycznym rodzajem inhalatora medycznego. Wykorzystywana jest przede wszystkim w terapii górnych i dolnych dróg oddechowych. Nebulizacja jest częstą metodą podaży leków m.in. w chorobach takich jak:

• przewlekłe zapalenie oskrzeli 
• nawracające zapalenie oskrzeli 
• zapalenie oskrzelików 
• rostrzenie oskrzeli 
• astma oskrzelowa 
• POCHP (przewlekła obturacyjna choroba płuc) 
• mukowiscydoza z objawami płucnymi 
• przewlekły nieżyt nosa i gardła 
• ostre zapalenie zatok przynosowych 
• przewlekłe zapalenie zatok przynosowych 
• ostre zapalenie krtani, tchawicy lub nagłośni 
• nadciśnienie płucne 
• zapalenie płuc 

Dzięki nebulizacji lek trafia bezpośrednio do dróg oddechowych.

Sprawdź również: Domowe sposoby na kaszel suchy i mokry przy przeziębieniu i innych dolegliwościach - inhalacje, syropy, zioła. Poznaj skuteczne metody na kaszel.

Nebulizator dla dzieci i dorosłych – co to jest?

Jak działa nebulizator? Generuje on aerozol w wyniku mechanicznego rozproszenia leku, który jest w postaci roztworu lub zawiesiny. Drogą wziewną można podawać różne leki stosowane w leczeniu infekcji, antybiotyki, leki stosowane przy nieżycie nosa i astmie, steroidy, mukolityki, roztwór chlorku sodu, sól fizjologiczną i wiele innych substancji.

Ze względu na różne sposoby wytwarzania aerozolu wyróżnia się trzy podstawowe grupy nebulizatorów:

• Nebulizatory pneumatyczne 
• Nebulizatory ultradźwiękowe 
• Nebulizatory siateczkowe

Nebulizator pneumatyczny (kompresorowy)

Nebulizator pneumatyczny (inaczej nebulizator tłokowy lub nebulizator kompresorowy) generuje aerozol pod wpływem sprzężonego gazu, którym najczęściej jest powietrze. Kierowane jest ono do dyszy nebulizatora, rozbijając płyn i wytwarzając aerozol. Wadą tego rodzaju urządzeń jest duża tak zwana „objętość martwa komory nebulizacyjnej”, czyli objętość płynu, który nie zostanie rozpylony. W zależności od urządzenia, może ona wynosić nawet 40% początkowej objętości płynu do nebulizacji.

Nebulizator ultradźwiękowy

Nebulizator ultradźwiękowy wytwarza aerozol dzięki fali akustycznej, generowanej przez głowicę ultradźwiękową. Są one bardziej wydajne od nebulizatorów pneumatycznych, ale wytwarzany przez nie aerozol ma cząsteczki o większej średnicy. W badaniach przedstawia się możliwość uszkadzania leków wskutek rozrywania cząsteczek roztworu lub zawiesiny. Ze względu na dużą wielkość generowanych cząsteczek w chmurze aerozolowej, ten rodzaj urządzeń nie ma zastosowania w terapii schorzeń dolnych dróg oddechowych. Nebulizatory ultradźwiękowe mogą być stosowane do nawilżania górnych dróg oddechowych oraz inhalowania leków w formie roztworów.

Nebulizator siateczkowy

Nebulizator siateczkowy (nebulizator membranowy) generuje aerozol na skutek wymuszonego drganiami o niskiej częstotliwości przechodzenia roztworu leku przez otwory membrany. Wytworzony aerozol drobnocząsteczkowy jest zbudowany z bardzo podobnych wielkościowo drobin. Nebulizatory siateczkowe, mimo relatywnie krótkiego czasu pracy (kilka minut) mają wiele zalet. Dzięki niewielkiej objętości martwej komory nebulizacyjnej, są bardzo wydajne i nie powodują dużej straty leku. Zazwyczaj mają małe rozmiary, co ułatwia ich codzienne użytkowanie. występują w opcji przenośnej zasilanej na baterie. Porównanie wad i zalet różnych rodzajów nebulizatorów przedstawione jest w tabeli 1.

Tabela 1. Wady i zalety różnych rodzajów nebulizatorów.

Warto pamiętać, że każdy rodzaj urządzenia do nebulizacji wytwarza aerozol o odmiennej charakterystyce i nie można stosować ich zamiennie. W zależności od urządzenia, generowane są cząsteczki aerozolu o różnych rozmiarach i docierają do odmiennych obszarów dróg oddechowych. Wybór odpowiedniego nebulizatora powinien zależeć od wieku pacjenta, ciężkości choroby oraz rodzaju podawanego leku.

Tabela 2. Miejsce osadzania się cząsteczek aerozolu w zależności od ich rozmiaru.

Jak używać nebulizator pneumatyczny?

Przed wykonaniem nebulizacji należy dokładnie umyć i osuszyć ręce oraz przygotować wszystkie elementy zestawu – ustnik lub maseczkę, nebulizator, przewód powietrzny oraz kompresor. Wszystkie elementu zestawu należy złożyć według instrukcji producenta. Farmaceutyk należy wlać do specjalnego pojemnika na lek i szczelnie zamknąć. Po połączeniu elementów urządzenie należy podłączyć do prądu i włączyć. Do nebulizacji zaleca się usiąść wygodnie, w wyprostowanej pozycji. W zależności od modelu na twarz nakładana jest specjalna maseczka lub załączany ustnik. Ustnik należy ściśle objąć ustami i po włączeniu nebulizatora, oddychać ustami. W przypadku maseczki również zaleca się oddychanie przez usta. Oddech powinien być miarowy, tak jak byśmy wykonywali go bez urządzenia. Jedynie od czasu do czasu poleca się wziąć głębszy wdech i zatrzymać go na 5-10 sekund. Przez cały czas zabiegu nebulizator powinien być w pozycji pionowej. Sygnałem, który wskazuje na zbliżający się koniec nebulizacji jest dźwięk bulgotania. Można delikatnie potrząsnąć urządzeniem, aby kropelki dostały się ponownie do dolnej części pojemnika. Po kolejnym dźwięku bulgotania, czas nebulizacji dobiegł końca. Z reguły wynosi on od 6 do 10 minut. Po zabiegu należy wyłączyć nebulizator, odłączyć do od prądu, rozłożyć, przemyć wszystkie elementy ciepłą wodą i pozostawić do wyschnięcia.

Jak używać nebulizator ultradźwiękowy lub membranowy?

Proces nebulizacji zachodzi podobnie jak w wersji pneumatycznej. Różnicą jest sygnał świadczący o zbliżającym się końcu zabiegu. Nie ma charakterystycznego dźwięku bulgotania i nie należy nim potrząsać. Koniec nebulizacji następuje, gdy mgiełka przestanie być widoczna. Podczas czyszczenia urządzenia należy być bardzo ostrożnym i nie dotykać siatki membranowej.

Co warto wiedzieć przed zakupem nebulizatora?

Nebulizatory dostępne w aptekach i sklepach ze sprzętem medycznym różnią się pomiędzy sobą różnymi parametrami m.in.:

• poziomem głośności - zalecane są urządzenia, których głośność nie przekracza 60 dBA, szczególnie jeśli mają być używane u maluchów 
• tempo nebulizacji - zazwyczaj wynosi ono od 02, do 0,8ml/min. Optymalny czas to 0,4-0,5 ml/min. 
• średnia aerodynamiczna wielkość wytwarzanych cząsteczek (MMAD ang. mass median aerodynamic diameter). Parametr ten jest niezwykle istotny i musi być dopasowany do rodzaju leku. MMAD 1,0 µm oznacza, że co najmniej połowa cząsteczek wytwarzanych przez nebulizator ma wielkość mniejszą lub równą 1,0 µm. W zależności od wielkości cząstek, lek trafia do różnych części układu oddechowego (1,0-5,0 µm do pęcherzyków płucnych, 6,0-12,0 µm do oskrzeli i tchawicy, 20-100 µm do nosa, natomiast mniejsze niż 1,0 µm są wydychane z powrotem z powietrzem). 
• frakcja respirabilna REF (%) powinna być w zakresie 80-90%. Parametr ten określa procent cząsteczek wytwarzanych przez nebulizator, których rozmiar jest mniejszy niż 5,0 µm. 

O czym dodatkowo pamiętać przy stosowaniu nebulizatora?

W nebulizatorze nie mogą być stosowane olejki eteryczne. Będą powodowały zatykanie otworków w dyszach. Urządzenie trzeba regularnie czyścić, aby nie dopuścić do powstania m.in. filmu bakteryjnego. Części urządzenia takie jak filtry, ustniki, maski, rurka powinny być wymieniane co 6 miesięcy. Po nebulizacji lekiem sterydowym należy przepłukać usta wodą, umyć ręce i twarz.

Inhalator – co to jest?

Inhalacja leku jest formą terapii, która umożliwia w toku leczenia chorób układu oddechowego, podanie leku bezpośrednio do miejsca jego działania. Chcąc zdeponować lek w układzie oddechowym stosuje się inhalatory (ciśnieniowe, suchego proszku) lub nebulizatory (pneumatyczne, ultradźwiękowe, siateczkowe). Jak działa inhalator? Inhalator to urządzenie, które wprowadza lek w formie aerozolu lub proszku do dróg oddechowych z użyciem czynnego wdechu wykonanego przez pacjenta. Stosowanie przenośnych inhalatorów sprawdzi się w terapii astmy oskrzelowej i leczeniu schorzeń układu oddechowego innych niż astma. Dobór odpowiedniego urządzenia szczególnie istotny jest u najmłodszych, aby dobrać odpowiednią technikę inhalacyjną do wieku i możliwości dziecka. Dostępne są w aptekach na receptę.

Rodzaje inhalatorów

W zależności od mechanizmu, wyróżniamy dwa różne rodzaje inhalatorów:

• Inhalator ciśnieniowy z dozownikiem (ang. pressurised metered dose inhaler, pMDI) – aerozol wytwarzany jest przez gaz nośnikowy, który rozprężając się uwalnia dawkę leku, czynnie wdychaną przez pacjenta. Ten rodzaj inhalatorów ma formę pojemnika, najczęściej aluminiowego, w którym znajduje się lek w formie roztworu lub zawiesiny. Inhalator ten ma mechanizm spustowy, umożliwiający uwalnianie kolejnych dawek leku. Konieczna jest synchronizacja momentu wdechu i uwolnienia dawki leku, co jest niemożliwe w przypadku większości dzieci. Często stosuje się pomocniczo przedłużacze, komory inhalacyjne lub system EB (easy breath) w celu ułatwienia stosowania.
• Inhalator suchego proszu / inhalator proszkowy (ang. dry powder inhaler, DPI) – ma formę pojemnika ze sproszkowanym lekiem lub kapsułek zawierających sproszkowany lek i przekłuwanych przez mechanizm inhalatora. Dawka leku zostaje wyzwolona podczas wykonywania przez pacjenta silnego wdechu. Prędkość wdychanego powietrza rozbija aglomerat sproszkowanego leku na mniejsze cząsteczki, zazwyczaj około 5µm. W przypadku dzieci, zazwyczaj właściwe użytkowanie możliwe jest od 5-6 roku życia. Ze względu na osiadanie cząsteczek leku w jamie ustnej, zaleca się płukanie zarówno jamy ustnej jak i gardła po zastosowaniu leku, szczególnie po inhalacji glikokortykosteroidów (aby uniknąć ryzyka grzybicy jamy ustnej).

Inhalator dla dzieci - jaki wybrać?

Do inhalacji dla dzieci zaleca się używanie inhalatora ciśnieniowego. Lek jest rozproszony w aerozolu i wykonanie wdechu dostarczając lek do płuc jest prostsze. Inhalatory proszkowe są przeznaczone dla dzieci starszych i osób starszych. Są mniej wygodne w obsłudze.

Inhalator dla dorosłych

Osoby dorosłe mogą stosować zarówno inhalatory ciśnieniowe, jak i proszkowe. Na ogół wygodniejsze jest korzystanie z postaci ciśnieniowych - bardziej komfortowe jest podanie leku w postaci aerozolu do dróg oddechowych.

Jak wykonać inhalację stosując inhalator ciśnieniowy z dozownikiem?

Inhalator należy energicznie wstrząsnąć przed użyciem i zdjąć nasadkę z ustnika. Inhalator ustawiamy pionowo, ustnik niżej niż drugi koniec inhalatora. Kciuk powinien znajdować się na jego podstawie, drugi palec na górze, a trzeci stabilizując bok. Następnie należy objąć ustnik wargami i jednocześnie wykonywać głęboki wdech i nacisnąć inhalator w celu wyzwolenia dawki leku. Następnie należy wstrzymać oddech na kilka sekund, po czym odłożyć inhalator i powrócić i spokojnego oddychania. Należy przetrzeć ustnik i założyć nasadkę. Zaleca się przepłukać jamę ustną wodą.

Jak używać inhalator proszkowy?

Pierwszym krokiem jest uwolnienie substancji leczniczej – czasami jest to włożenie kapsułki do specjalnej komory, a czasami przekręcenie pokrętła – trzeba to przeczytać w instrukcji podaży leku. Następnie należy wykonać głęboki wydech, objąć ustnik wargami i wykonać silny i głęboki wdech, wraz z którym sproszkowany lek dostanie się do dróg oddechowych. Następnie zaleca się wstrzymać oddech na 5-10 sekund, po czym zrobić powolny wydech. Zaleca się przepłukać jamę ustną wodą.

Inhalator i nebulizator – jakie są różnice?

Czym różni się inhalator od nebulizatora? Różnice między inhalatorem a nebulizatorem są dość znaczne, zawsze należy pamiętać, że nebulizator jest to szczególny rodzaj inhalatora. Zarówno inhalacja jak i nebulizacja jest sposobem na dostarczenie leku bezpośrednio do układu oddechowego. Przy użyciu inhalatora, lek dostaje się do płuc w wyniku czynnego wdechu pacjenta. W przypadku nebulizatora, lek w postaci zawiesiny lub roztworu, wskutek działania mechanicznego urządzenia, przekształcany jest w formę aerozolu i wdychany przez pacjenta.

Przykładowe choroby, które są wskazaniem do nebulizacji to: astma oskrzelowa, zapalenia oskrzeli i płuc, mukowiscydoza, rozstrzenie oskrzeli, zakażenia grzybicze układu oddechowego, pneumocytoza, przewlekła obturacyjna choroba płuc, przewlekły nieżyt nosa, gardła i krtani, alergiczny nieżyt nosa, przewlekłe stany zapalne migdałków podniebiennych.

Nie zaleca się używania nebulizatorów przez osoby, które mają ostry stan zapalny w obrębie nosa, gardła i krtani, niewydolność krążenia lub zaostrzenie chorób przewlekłych. Przeciwwskazaniem jest również choroba zakaźna, gruźlica, nowotwory układu oddechowego, krwawienie z dróg oddechowych, jak również niewydolność oddechowa niewiązana z mechanizmem obturacji oskrzeli.

Przykładowe wskazania do stosowania terapii inhalacyjnej są następujące: astma oskrzelowa (zarówno leczenie stałe jak i podczas zaostrzeń), zapalenia oskrzeli z obturacją, zapalenia oskrzelików, mukowiscydoza, anafilaksja z obturacją dróg oddechowych, nadreaktywność poinfekcyjna oskrzeli, przewlekła obturacyjna choroba płuc. Nie ma istotnych przeciwwskazań do stosowania tego rodzaju terapii, za wyjątkiem nieumiejętności użycia danego rodzaju inhalatora, co może być związane z wiekiem (u małych dzieci) lub brakiem współpracy pacjenta.

Inhalator i nebulizator - najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym się różni inhalacja od nebulizacji?

Inhalacja to ogólne pojęcie oznaczające wdychanie substancji leczniczych lub nawilżających w postaci aerozolu lub pary. Nebulizacja jest natomiast jedną z metod inhalacji, polegającą na rozbijaniu płynnego leku na bardzo drobne cząsteczki za pomocą nebulizatora. Dzięki temu lek dociera głębiej do dróg oddechowych, w tym do oskrzeli i płuc. Inhalacja parowa działa głównie w górnych drogach oddechowych, podczas gdy nebulizacja ma szersze i bardziej precyzyjne zastosowanie terapeutyczne.

Co lepiej kupić – inhalator czy nebulizator?

W praktyce pojęcia inhalator i nebulizator często są używane zamiennie, jednak technicznie nebulizator jest urządzeniem służącym do wykonywania inhalacji. Jeśli planuje się leczenie chorób dolnych dróg oddechowych, takich jak astma czy zapalenie oskrzeli, lepszym wyborem będzie inhalator z funkcją nebulizacji. Urządzenia te umożliwiają podawanie leków w formie aerozolu o odpowiedniej wielkości cząsteczek. Przy sporadycznych infekcjach górnych dróg oddechowych wystarczające mogą być prostsze formy inhalacji, np. z soli fizjologicznej.

Czego nie wolno po nebulizacji?

Po nebulizacji nie zaleca się wychodzenia na zimne powietrze przez co najmniej 30 minut, ponieważ drogi oddechowe są wtedy bardziej wrażliwe. Niewskazane jest również intensywne mówienie, śpiewanie lub wysiłek fizyczny bezpośrednio po zabiegu. Jeśli stosowane były leki sterydowe, należy przepłukać jamę ustną, aby zapobiec podrażnieniom i grzybicy. Ważne jest także dokładne umycie i osuszenie elementów nebulizatora po każdym użyciu.

Czy nebulizator jest lepszy od inhalatora w przypadku zapalenia oskrzeli?

Nebulizator jest szczególnie skuteczny w leczeniu zapalenia oskrzeli, ponieważ umożliwia dostarczenie leku bezpośrednio do dolnych dróg oddechowych. Drobne cząsteczki aerozolu pomagają rozrzedzać wydzielinę i ułatwiają jej odkrztuszanie. Dzięki temu łagodzone są objawy takie jak kaszel i duszność. W przypadku ostrych lub przewlekłych zapaleń oskrzeli nebulizacja bywa skuteczniejsza niż tradycyjne inhalacje parowe.

Dlaczego po inhalacji bardziej kaszlę?

Nasilony kaszel po inhalacji jest częstym i zwykle przejściowym zjawiskiem. Aerozol może rozrzedzać zalegającą wydzielinę, co pobudza odruch kaszlowy i pomaga oczyścić drogi oddechowe. Kaszel świadczy często o tym, że inhalacja zaczyna działać i ułatwia usuwanie śluzu. Jeśli jednak kaszel jest bardzo silny, bolesny lub utrzymuje się długo, warto skonsultować się z lekarzem w celu modyfikacji leczenia.

Przypisy

• Knoch M. New Generation Nebulizers. J Aerosol Med Pulm Drug Deliv. 2024 Jun;37(3):157-165.
• Fink JB, Stapleton KW. Nebulizers. J Aerosol Med Pulm Drug Deliv. 2024 Jun;37(3):140-156. 
• Hsu YC, Li HH, Chiu LC, Chiang WC, Fang TP, Lin HL. Predicting Inhaled Drug Dose Generated by Mesh Nebulizers. J Aerosol Med Pulm Drug Deliv. 2023 Aug;36(4):162-170. 
• Turégano-Yedro M, Trillo-Calvo E, Navarro I Ros F, Maya-Viejo JD, González Villaescusa C, Echave Sustaeta JM, Doña E, Alcázar Navarrete B. Inhaler Adherence in COPD: A Crucial Step Towards the Correct Treatment. Int J Chron Obstruct Pulmon Dis. 2023 Dec 4;18:2887-2893.
• Cataldo D, Hanon S, Peché RV, Schuermans DJ, Degryse JM, De Wulf IA, Elinck K, Leys MH, Rummens PL, Derom E. How to Choose the Right Inhaler Using a Patient-Centric Approach? Adv Ther. 2022 Mar;39(3):1149-1163. 
• Barjaktarevic IZ, Milstone AP. Nebulized Therapies in COPD: Past, Present, and the Future. Int J Chron Obstruct Pulmon Dis. 2020 Jul 12;15:1665-1677. 
• Moody GB, Luckett PM, Shockley CM, Huang R, Ari A. Clinical Efficacy of Vibrating Mesh and Jet Nebulizers With Different Interfaces in Pediatric Subjects With Asthma. Respir Care. 2020 Oct;65(10):1451-1463.
• Pritchard, John N., et al. "Mesh nebulizers have become the first choice for new nebulized pharmaceutical drug developments." Therapeutic Delivery 9.2 (2018): 121-136.
• Rogliani, Paola, et al. "Optimizing drug delivery in COPD: the role of inhaler devices." Respiratory medicine 124 (2017): 6-14. 
• Pietrzak, Jolanta, Anna Obuchowicz, and Katarzyna Kowol-Trela. "Terapia inhalacyjna u dzieci." Pediatria i Medycyna Rodzinna 10.4 (2014): 411-425.
• Bodasiński, Jacek, et al. "Nebulizacja: czym, jak, dla kogo, kiedy? Polski Konsensus Nebulizacyjny." Medycyna Praktyczna 1 (2013).