Dieta eliminacyjna - co to takiego? Kiedy stosuje się dietę eliminacyjną i jakie są jej zasady?

Czym jest dieta eliminacyjna?

Dieta eliminacyjna to rodzaj diety, w której na stałe lub czasowo eliminuje się z jadłospisu pojedyncze produkty lub całe grupy produktów. Wykluczenia te mogą być z wyboru jak np. przy diecie wegetariańskiej, jak również z konieczności np. dieta bezmleczna w przypadku alergii na białka mleka krowiego.

Rodzaje diet eliminacyjnych. Na czym polega dieta eliminacyjna w praktyce?

Dieta eliminacyjna polega na wykluczeniu ze swojego sposobu żywienia pewnych grup produktów. Przesłanki ku temu mogą być różne - choroby alergiczne, układu pokarmowego, złe samopoczucie po pewnych rodzajach produktów, aspekty zdrowotne lub ideologiczne. Wśród popularnych diet eliminacyjnych wymienić diety takie jak:

• dieta bezmleczna 
• dieta bezglutenowa 
• dieta wegetariańska 
• dieta wegańska 
• dieta FODMAP 
• dieta ketogeniczna 
• dieta paleo 
• protokół autoimmunologiczny 

Kiedy stosować dietę eliminacyjną?

Dieta eliminacyjna stosowana jest, gdy istnieje potrzeba wykluczenia składników pokarmowych, które wywołują reakcję w przypadku alergii lub nietolerancji pokarmowej (np. laktozy), nadwrażliwości pokarmowej, ale też w przypadku nieprawidłowych reakcji na pokarm. Czasami wykluczenia żywieniowe są podstawą leczenia w różnych chorobach np. eliminacja glutenu przy celiakii czy produktów o wysokiej zawartości cukrów fermentujących w zespole jelita drażliwego. Warto podkreślić, że dieta eliminacyjna nie jest przeznaczona jedynie dla osób z objawami alergii pokarmowej czy nietolerancji, chociaż przez wiele lat tak uważano. Czasami zauważamy niekorzystne objawy po pewnych grupach produktów, które po ich wyłączeniu z diety ustępują. Wykluczenia mogą być także podyktowane subiektywnie odczuwanym lepszym samopoczuciem po wykonaniu eliminacji, jak również w oparciu o światopogląd np. w przypadku diety wegańskiej i wegetariańskiej.

Alergia pokarmowa i najczęstsze alergeny pokarmowe

Alergia jest nabytą, patologiczną odpowiedzią układu odpornościowego, najcześciej związaną z komórkami tucznymi, które uwalniają immunoglobulinę IgE. Może rozwinąć się na wiele produktów spożywczych, nawet na takie, które wcześniej występowały w diecie i nie powodowały reakcji. Najczęściej jest to alergia na białka mleka krowiego, jajka oraz na białko sojowe. U dorosłych najczęściej uczulające alergeny to ryby i owoce morza, orzechy, zboża, soja, seler, pomidor, cytrusy.

Nietolerancja pokarmowa

Nietolerancja pokarmowa nie jest wywołana reakcją układu odpornościowego. Spożyta nietolerowana żywność nie jest optymalnie trawiona. Najlepszym przykładem nietolerancja laktozy, w której przez niedobór lub brak enzymu rozkładającego główny cukier mleka, po spożyciu produktów mlecznych pojawiają się nieprzyjemne dolegliwości - biegunki, wzdęcia, gazy. W takim przypadku polecana jest dieta bez laktozy.

Celiakia

Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną, w której gluten powoduje uszkodzenie błony śluzowej jelita cienkiego. Wyeliminowanie glutenu z diety powoduje stopniowe zmniejszenie dolegliwości i odnowę błony śluzowej jelita, a z kolei jego ponowne wprowadzenie - nawrót zmian chorobowych, czyli ponowny zanik kosmków jelitowych.

Dieta eliminacyjna matki karmiącej

Podczas karmienia piersią, jeżeli zarówno matka, jak i dziecko są zdrowi to nie ma potrzeby ograniczeń dietetycznych. Dietę eliminacyjną u mamy należy rozważyć dopiero w momencie wystąpienia objawów alergii u dziecka. Wskazywać na nią może m.in. sucha skóra u malucha, zaczerwienienia skóry w zgięciach łokci, na plecach i szyi, ulewania, śluz w kale, kolki. Podstawą jest jednak diagnostyka alergii u specjalisty. Często lekarz zaleca dietę eliminującą najczęstsze alergeny pokarmowe na okres 4 tygodni, a następnie sprawdza czy stan dziecka się poprawił. W przypadku zaobserwowania poprawy można stopniowo ponownie włączać wykluczone wcześniej produkty do diety, aby wykryć "winowajcę". Jeżeli z kolei nie zauważono korzystnych zmian, należy rozważyć dalszą diagnostykę oraz wprowadzenie mleka modyfikowanego - mieszanki hipoalergicznej lub aminokwasowej.

Dieta bezglutenowa

Dieta bezglutenowa wyklucza wszystkie mąki i produkty wykonane ze zbóż glutenowych - pszenicy, żyta, jęczmienia, a także owsa (jeżeli nie jest oznaczony jako bezglutenowy. W przypadku celiakii lub alergii na gluten stosowana jest dieta o wyższym stopniu restrykcyjności - wyklucza również wszystkie produkty, które mogą zawierać śladowe ilości glutenu. Dieta bezglutenowa może, lecz nie musi być dietą niedoborową. Stosowanie przez dłuższy czas diety bezglutenowej może prowadzić do niedoborów witamin z grupy B, wapnia, żelaza, cynku, magnezu, błonnika pokarmowego. Z kolei gotowe produkty bezglutenowe (ciastka, chleby) często są bogate w cukier i tłuszcze nasycone. Prawidłowe zbilansowanie jadłospisu bazując na produktach bez glutenu nie jest bardzo proste, ale jak najbardziej możliwe. Wystarczy zboża glutenowe zastąpić tymi naturalnie bezglutenowymi jak np ryż, gryka, jagła, amarantus, tapioka, kukurydza, sorgo. Dla zachowania optymalnej wartości odżywczej zaleca się samodzielnie wypiekać chleb (z dodatkiem np. mąki gryczanej), ponieważ dostać bogaty w błonnik paczkowany chleb z dobrym składem jest bardzo trudno.

W tym miejscu warto wspomnieć, że w przypadku podejrzenia celiakii lub alergii na gluten należy zacząć od diagnostyki. Samodzielne zastosowanie diety bezglutenowej uniemożliwi później diagnostykę, ponieważ np. w przypadku celiakii kosmki jelitowe się zregenerują i lekarz nie zauważy typowego obrazu dla tej choroby.

Dieta bezmleczna

Dieta bezmleczna wyklucza nabiał - mleko (krowie, kozie, owcze) i wytwarzane z nich produkty - sery, kefiry, maślanki, jogurty, masło. Przy zastosowaniu zamienników roślinnych mleka fortyfikowanych (wzbogacanych) w wapń i witaminę D jak np. napój owsiany, dieta bezmleczna jest możliwa do zbilansowania przez doświadczonego dietetyka.

Dieta wegetariańska

Dieta wegetariańska wyklucza mięso - ryby, owoce morza, drób, mięso czerwone. Przy prawidłowym zbilansowaniu jest korzystna dla zdrowia. Uznawana jest za bezpieczną, bez ograniczenia co do długości jej stosowania. Najczęściej jest wybierana ze względów ideologicznych (niechęć w uczestniczeniu w cierpieniu zwierząt i ich zabijaniu), ale również ze względu na aspekt ekologiczny i zdrowotny. Wbrew pozorom to nie z bilansowaniem białka jest największy problem, ponieważ nabiał i jajka zawierają wszystkie aminokwasy egzogenne, czyli takie, które muszą być dostarczone wraz z dietą. Ewentualne niedobory mogą dotyczyć kwasów tłuszczowych omega-3, których głównym źródłem są tłuste ryby morskie. Omega-3 pochodzące z roślin, w tym olej lniany, zawierają głównie kwas alfa-linolenowy, podczas gdy produkty zwierzęce kwas eikozapentaenowy (EPA) oraz dokozaheksaenowy (DHA). Alternatywą dla tranu są suplementy z alg morskich, które są bogate w EPA i DHA, jednak w większości preparatów ponad 90% składu stanowią DHA, a kwasów EPA są śladowe ilości. Ponadto mogą być gorzej przyswajalne niż te pochodzenia zwierzęcego. Warto rozważyć więc rozszerzenie diety wegetariańskiej o tłuszcze omega-3 pochodzenia rybiego.

Dieta wegańska

Dieta wegańska jest bardziej restrykcyjną formą diety wegetariańskiej, w której poza mięsem dodatkowo wykluczeniu podlegają wszystkie produkty pochodzenia zwierzęcego - jajka, nabiał, miód. Jest ona trudna do zbilansowania. Nie jest to niemożliwe, jednak wymaga wprowadzenia suplementacji m.in. witamina D, wapń, witamina B12, kwasy tłuszczowe omega-3. W przypadku kobiet w ciąży, karmiących i dzieci nie jest to najbardziej optymalna dieta ze względu na duże ryzyko niedoborów, konieczność posiadania dużej wiedzy do jej zbilansowania, restrykcyjnego stosowania pewnych połączeń produktów w celu lepszego przyswajania białka oraz suplementacji.

Wykluczenia grup pokarmów a ryzyko niedoborów żywieniowych

Każda źle zbilansowana dieta będzie prowadziła, prędzej czy później, do niedoborów żywieniowych. W dietach eliminacyjnych, w których eliminujemy całe grupy produktów, ryzyko to jest znacznie większe. Z tego powodu, przed zastosowaniem jakichkolwiek większych wykluczeń powinniśmy umówić się na konsultację u dietetyka, który przygotuje przykładowy, dobrze zbilansowany jadłospis dostosowany do preferencji żywieniowych. Dietetyk doradzi też czy w danym przypadku zastosowanie diety eliminacyjnej jest uzasadnione, a także, w razie konieczności, dobierze odpowiednią suplementację. Dodatkowo potrzebna jest nam wiedza na temat zamienników produktów spożywczych, na jakie niedobory naraża wybrana eliminacja oraz jakie wykonywać okresowe badania, by monitorować stan zdrowia.

Nie zaleca się stosowania diety eliminacyjnej na własną rękę - zawsze kluczowa jest konsultacja z dietetykiem.

Przypisy

1. Kotchetkoff, E. C. D. A., Oliveira, L. C. L. D., Sarni, R. O. S. (2024). Elimination diet in food allergy: friend or foe?. Jornal de Pediatria, 100(suppl 1), S65-S73.
2. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.
3. Jahnz-Różyk, K., Kupczyk, M., Gawlik, R. Alergologia w praktyce klinicznej Część 1. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2023.
4. Ciborowska H. Ciborowski A. Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021. 
5. Grzymisławski M. Dietetyka kliniczna. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2019. 
6. Renz, H., Allen, K. J., Sicherer, S. H., Sampson, H. A., Lack, G., Beyer, K., & Oettgen, H. C. (2018). Food allergy. Nature reviews Disease primers, 4(1), 1-20.