Wirus chikungunya – objawy, diagnostyka i leczenie. Czym jest i jak przenosi się gorączka chikungunya – wirusowa choroba tropikalna?

Przebieg choroby chikungunya, objawy choroby, diagnostyka i leczenie. Jak zapobiegać rozprzestrzenianiu się wirusa?

Wirus chikungunya (CHIKV) to patogen przenoszony przez komary, który w ostatnich latach znacząco rozszerzył swój zasięg geograficzny. W sezonie wiosenno-letnim 2025 roku w Europie – zwłaszcza we Francji – odnotowano pierwsze przypadki lokalnych transmisji, co stanowiło podstawę do wydania alarmujących komunikatów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Problem ten przestaje być wyłącznie zagrożeniem dla podróżnych powracających z tropików i staje się realnym wyzwaniem dla zdrowia publicznego również na kontynencie europejskim. Poznaj charakterystykę wirusa chikungunya, sposoby jego przenoszenia, objawy choroby, metody leczenia, możliwości profilaktyki oraz zapobiegania masowym zachorowaniom i sprawdź, jak wygląda aktualna sytuacja epidemiologiczna w Europie.

Gorączka chikungunya przenoszona przez komary tygrysie – czym jest ta choroba i jak dochodzi do zakażenia?

Gorączka chikungunya to ostra choroba wirusowa wywoływana przez wirusa chikungunya (CHIKV), należącego do rodziny Togaviridae, rodzaju Alphavirus. Jej nazwa pochodzi z języka makonde (używanego w Tanzanii i Mozambiku) i oznacza „ten, który się zgina” – co odnosi się do charakterystycznej, zgiętej wpół sylwetki chorych z silnymi bólami stawów.

Do zakażenia dochodzi w wyniku ukąszenia przez zainfekowanego komara – najczęściej z rodzaju Aedes, głównie Aedes aegypti i Aedes albopictus. Komary te są aktywne głównie w ciągu dnia – szczególnie w godzinach porannych i popołudniowych. Wirus namnaża się w ich układzie pokarmowym, po czym trafia do gruczołów ślinowych, umożliwiając przeniesienie patogenu na kolejnego żywiciela. W środowisku naturalnym rezerwuarem wirusa są dzikie zwierzęta (w większości małpy), ale w obszarach zurbanizowanych głównym źródłem zakażenia są ludzie. Oznacza to, że wystarczy wprowadzenie wirusa do środowiska z obecnością odpowiedniego wektora, by mogło dojść do lokalnej transmisji.

Początkowo wirus występował endemicznie w Afryce i Azji Południowo-Wschodniej. W ciągu ostatnich dwóch dekad rozprzestrzenił się na Karaiby, Amerykę Środkową i Południową oraz południową Europę. W latach 2005-2006 odnotowano liczne przypadki zakażeń na obszarze wysp Oceanu Indyjskiego (Mauritius, Madagaskar, Reunion) oraz na wybrzeżu Indii. Obecność komarów z gatunku Aedes albopictus w wielu regionach klimatu umiarkowanego, w tym we Francji, Włoszech i Niemczech, umożliwia rozwój lokalnych ognisk. Warto tutaj dodać, że do czynników sprzyjających rozprzestrzenianiu się wirusa należą: ocieplenie klimatu, globalizacja podróży, urbanizacja, brak naturalnej odporności populacji oraz niedostateczne działania profilaktyczne.

Gorączka chikungunya – objawy i przebieg choroby (ból stawów, wysypka i inne). Czy objawy stawowe mogą prowadzić do zapalenia stawów?

Okres inkubacji choroby (a więc okres od zakażenia do pojawienia się pierwszych objawów) trwa zwykle od 2 do 12 dni. W większości przypadków pierwsze symptomy pojawiają się między 4 a 8 dniem po ukłuciu przez komara. Choroba zazwyczaj przebiega gwałtownie i zaczyna się od nagłego wzrostu temperatury ciała. Wśród typowych objawów klinicznych można wyróżnić:

• wysoką gorączkę – często przekraczającą 39°C, trwającą od 2 do 7 dni; charakterystyczne jest to, że temperatura wzrasta i opada falami;
• silny ból stawów (określany jako artralgia) – pojawiający się nagle, zwykle w wielu stawach jednocześnie, najczęściej obejmujący dłonie, nadgarstki, stawy skokowe i kolana. Może prowadzić do znacznego ograniczenia ruchomości;
• obrzęk stawów – towarzyszący bólowi stawów. Objawy te mogą przypominać symptomy reumatoidalnego zapalenia stawów i czasem są z nim mylone;
• wysypkę skórną – u około 50% pacjentów pojawia się grudkowo-plamista wysypka (osutka) na tułowiu, kończynach, czasem na twarzy. Często towarzyszy jej świąd;
• bóle mięśni (mialgia), głowy i gałek ocznych – niekiedy bardzo nasilone, przypominające objawy grypy;
• zmęczenie i osłabienie organizmu – mogą utrzymywać się wiele tygodni po ustąpieniu innych objawów;
• rzadziej – objawy ze strony układu nerwowego (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu), sercowego (zapalenie mięśnia sercowego) lub przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, biegunki).

U znacznego odsetka pacjentów (od 10 do 40%) bóle i zapalenie stawów mogą wystąpić i utrzymywać się przez tygodnie, miesiące, a nawet lata. W przypadkach przewlekłych rozwija się obraz kliniczny przypominający reumatoidalne zapalenie stawów – z okresami remisji i nawrotów. Dolegliwości te są szczególnie częste u osób starszych i u pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi.

Wirus chikungunya – leczenie i diagnostyka choroby

Rozpoznanie choroby opiera się na ocenie objawów klinicznych, wywiadzie epidemiologicznym (mającym na celu ustalenie, czy pacjent odbywał podróże do regionów endemicznych) oraz badaniach laboratoryjnych, uwzględniających:

• test metodą RT-PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy z odwrotną transkryptazą) – test ten umożliwia wykrycie RNA wirusa we krwi pacjenta w ciągu pierwszych 7 dni choroby. To metoda o wysokiej czułości i swoistości;
• testy serologiczne ELISA – wykrywają obecność przeciwciał IgM (pojawiają się około 5. dnia od początku objawów) i IgG (po 2–3 tygodniach). Testy te są szczególnie przydatne w późniejszej fazie rozwoju choroby;
• diagnostykę różnicową – ze względu na podobieństwo objawów, konieczne jest różnicowanie gorączki chikungunya z innymi chorobami wirusowymi przenoszonymi przez komary, zwłaszcza dengą i wirusem Zika. Z tego względu często wykonuje się panele diagnostyczne obejmujące wszystkie trzy wirusy.

Niestety, nie istnieje leczenie przyczynowe ani specyficzny lek przeciwwirusowy zwalczający wirusa chikungunya. Terapia opiera się wyłącznie na leczeniu objawowym, mającym na celu poprawę komfortu funkcjonowania pacjenta. Leczenie to obejmuje między innymi:

• odpoczynek – wskazany zwłaszcza w ostrej fazie gorączkowej, a także przy znawczym osłabieniu organizmu;
• nawodnienie organizmu – ważne przy utracie płynów związanej z gorączką. Pacjentom często podaje się elektrolity;
• podawanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych (przy czym preferowany jest paracetamol, zwłaszcza u dzieci czy osób starszych – nie podaje się kwasu acetylosalicylowego);
• podawanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) – na przykład ibuprofenu, diklofenaku – są one skuteczne w łagodzeniu bólu i obrzęków stawowych, ale należy je stosować ostrożnie w przypadku podejrzenia jednoczesnej infekcji dengą;
• podawanie glikokortykosteroidów – u pacjentów, u których rozwinęło się przewlekłe zapalenie stawów;
• fizjoterapię – zalecana w przewlekłych przypadkach bólu stawów.

W przypadkach ciężkich – dotyczących osób starszych, noworodków i pacjentów z chorobami przewlekłymi – wskazana może być hospitalizacja i monitorowanie stanu ogólnego.

Jak uniknąć zakażenia wirusem chikungunya? Profilaktyka i kwestia szczepionki

Z uwagi na brak swoistego leczenia, profilaktyka zakażeń odgrywa kluczową rolę w ograniczaniu rozprzestrzeniania się choroby. W celu uniknięcia zachorowania, podstawą jest ochrona przed ukąszeniami komarów, czyli:

• stosowanie repelentów zawierających DEET (N,N‑dietylo‑m‑toluamid), ikarydynę lub IR3535;
• noszenie odzieży zakrywającej ciało – długie rękawy i nogawki, chusty czy szale wokół szyi;
• zamykanie okien i stosowanie moskitier, zwłaszcza w nocy;
• unikanie przebywania na zewnątrz w godzinach największej aktywności komarów (rano i wieczorem).

Do profilaktyki rozprzestrzeniania się wirusa chikungunya należą także działania populacyjne. Powinny one obejmować eliminowanie miejsc lęgowych komarów (w tym opróżnianie pojemników ze stojącą wodą, zakrywanie zbiorników na deszczówkę, utrzymywanie czystości otoczenia), akcje dezynsekcyjne na poziomie gmin i powiatów – zwłaszcza w rejonach o potwierdzonej obecności Aedes albopictus, a także kampanie edukacyjne podnoszące świadomość społeczną.

Jeśli chodzi o szczepienia, to od 2024 roku dostępne są dwa preparaty szczepionkowe: Ixchiq oraz Vimkunya.Ponieważ zostały one wprowadzone stosunkowo niedawno i mają pewne ograniczenia w podawaniu, ich przyjmowanie zawsze powinno być skonsultowane z lekarzem medycyny podroży. Wybór preparatu jest uzależniony od wieku, stanu zdrowia pacjenta i oceny ryzyka ekspozycji. Mimo, iż w Europie szczepionki nie są jeszcze w szerokim użyciu populacyjnym, to dostępne są w ramach programów dla podróżnych i osób z grup ryzyka (w tym lekarzy, wolontariuszy udający się w tropiki, misjonarzy).

Wirus chikungunya – podsumowanie i najważniejsze informacje o zakażeniach w Europie

W lipcu 2025 roku WHO wydało ostrzeżenie o poważnej globalnej fali epidemii – choroba już dotknęła wyspy Oceanu Indyjskiego, Afrykę i Azję; zagrożonych jest około 5,6 miliarda ludzi w 119 krajach. WHO sygnalizuje ryzyko powtórzenia epidemii z 2004–2005, podkreślając potrzebę natychmiastowych działań.

Obecnie w Europie (lipiec 2025) odnotowuje się rosnącą liczbę przypadków zakażeń między innymi na obszarze Francji, ale również Włoch czy Niemiec. ECDC (Europejskie Centrum do spraw Zapobiegania i Kontroli Chorób) ostrzega, że w regionach z obecnością Aedes albopictus i sprzyjającymi warunkami pogodowymi istnieje wysokie ryzyko dalszej lokalnej transmisji i sezonowych ognisk od czerwca do listopada. W związku z tymi doniesieniami, WHO i ECDC apelują o wzmożony nadzór epidemiologiczny, zwalczanie komarów i edukację społeczną.

Każda osoba (niezależnie od tego, czy odbyła wcześniej podróż do krajów tropikalnych, czy nie), odnotowująca u siebie wymienione w artykule objawy, powinna zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu.

Źródła:

1. PAP MediaRoom, Gorączka chikungunya już w Europie [w:] Medycyna Praktyczna, 10.06.2025
2. A. Wroczyńska, Gorączka chikungunya [w:] Interna – Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, weryfikacja hasła: 15.07.2024
3. Dr n. med. M. Jawień, Choroby tropikalne – przyczyna gorączki po powrocie z tropiku [w:] Medycyna po Dyplomie 04/2019
4. Lek. A. Tomasik, dr hab. n. med. M. Pokorska-Śpiewak, prof. dr hab. n. med. M. Marczyńska, Gorączka u dziecka po powrocie z podróży [w:] Pediatria po Dyplomie 01/2020
5. I. Cebula-Byrska, E. J. Kucharz, Gorączka chikungunya [w:] Reumatologia 2011; 49, 6
6. K. Korzeniewski, Choroby skóry u powracających z podróży [w:] Varia Medica, Tom 2, Nr 6 (2018)
7. A. Walczak, M. Milena, Potencjalne zagrożenie zdrowia podróżujących Polaków – gorączka chikungunya [w:] Problemy Higieny i Epidemiologii 2015, 96(2)
8. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Poznaniu, Chikungunya [w:] gov.pl, dostęp: 28.07.2025