Choroba wysokościowa - co to takiego? Przyczyny, objawy i leczenie choroby wysokościowej

Czym jest choroba wysokościowa?

Choroba wysokościowa to zespół chorobowy wynikający z niedotlenienia organizmu podczas przebywania na dużej wysokości. Im wyżej się wspinamy, tym niższa zawartość tlenu we wdychanym powietrzu, co może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Pierwsze objawy choroby górskiej mogą pojawić się już na wysokościach powyżej 2500 m n.p.m, choć ich nasilenie zależy od indywidualnych predyspozycji organizmu, tempa i czasu wznoszenia na poszczególne wysokości, a także wieku, masy ciała, wydolności oddechowej i ciśnienia tętniczego krwi. Niedotlenienie prowadzi do zaburzeń funkcjonowania organizmu, co może powodować nieprzyjemne i potencjalnie niebezpieczne dolegliwości. Choroba wysokościowa pojawia się szczególnie u osób, które zbyt szybko zwiększają wysokość, nie dając organizmowi czasu na aklimatyzację. Na dużych wysokościach, takich jak 3000 czy 4000 m n.p.m, organizm doświadcza silnego stresu związanego z niedoborem tlenu. Proces aklimatyzacji może pomóc w przystosowaniu się do nowych warunków, jednak w niektórych przypadkach może być niewystarczający. Wówczas konieczne może być leczenie farmakologiczne lub nawet interwencja ratunkowa. Choroba wysokościowa dotyczy nie tylko alpinistów i himalaistów, ale także turystów, którzy planują wyjazdy w wysokie góry.

Objawy choroby wysokościowej

Objawy mogą pojawić się stopniowo i przybierać różne nasilenia. Wśród łagodnych objawów choroby wysokościowej wymienić można:

• ból głowy
• nudności
• zawroty głowy
• brak apetytu
• zmęczenie
• duszność przy wysiłku

Jeśli objawy nie ustępują lub nasilają się, może dojść do poważniejszych stanów takich jak ostra choroba górska, wysokościowy obrzęk płuc (HAPE) lub wysokościowy obrzęk mózgu (HACE). Niepokojące objawy mogą wystąpić zwłaszcza powyżej 3000 m n.p.m., gdzie ciśnienie atmosferyczne jest na tyle niskie, że organizm ma trudności z adaptacją do zmniejszonej ilości tlenu w powietrzu.

Choroba wysokościowa pojawia się szczególnie w przypadku gwałtownego zwiększania wysokości. W takich warunkach organizm nie jest w stanie odpowiednio przystosować się do nowej sytuacji, co prowadzi do zaburzeń pracy układu oddechowego, sercowo-naczyniowego oraz neurologicznego. W skrajnych przypadkach choroba wysokościowa może doprowadzić do zgonu.

Inne problemy zdrowotne, jakie mogą być związane z przebywaniem na dużej wysokości to m.in. przewlekła choroba górska, wysokościowe obrzęki obwodowe, retinopatia wysokościowa, kaszel wysokościowy (wysokościowe zapalenie krtani i gardła), oddech Cheyne’a i Stokesa, hipotermia, ślepota śnieżna czy odmrożenia (o których więcej informacji znajduje się w tekście Odmrożenia - stopnie, objawy i pierwsza pomoc w odmrożeniach).

Ostra choroba górska (AMS)

Ostra choroba górska (ang. Acute Mountain Sickness – AMS) to jedna z postaci ostrej choroby wysokościowej. Hipoksemia powoduje zwiększenie przepływu krwi, wzrost ciśnienia w naczyniach włosowatych oraz przenikanie płynu z mikrokrążenia mózgowego i płucnego. Objawy ostrej choroby wysokogórskiej obejmują przede wszystkim:

• silny ból głowy
• nudności, wymioty
• brak apetytu
• zawroty głowy
• zmęczenie
• osłabienie
• uczucie wyczerpania
• obrzęki twarzy
• obrzęki kończyn
• skąpomocz

Symptomy AMS mogą wystąpić już w ciągu kilku godzin po dotarciu na wysokości powyżej 2500 m n.p.m. Najczęściej rozwijają się w ciągu 48 godzin pobytu na wysokości. W przypadku wystąpienia tych objawów zaleca się zejście niżej, odpoczynek, nawodnienie oraz podanie tlenu. Leki przeciwbólowe mogą pomóc złagodzić ból głowy, a acetazolamid lub deksametazon mogą przyspieszyć proces aklimatyzacji.

Wysokościowy obrzęk płuc (HAPE)

Wysokościowy obrzęk płuc (ang. high-altitude pulmonary edema - HAPE) powstaje w wyniku zwiększonego ciśnienie w naczyniach płucnych. Prowadzi ono do przecieku przez błonę pęcherzykowo-włośniczkową. Dochodzi do nierównomiernego skurczu małych tętnic płucnych. Obszary płuc, w których nie doszło do obkurczenia małych tętnic płucnych są narażone na wysokie ciśnienie i duży przepływ krwi. Prowadzi to do uszkodzenia ścian włośniczek, co skutkuje przenikaniem białek i komórek krwi do pęcherzyków płucnych. Następcza odpowiedź zapalna jeszcze bardziej zwiększa przepuszczalność naczyń i nasila obrzęk. Wysokościowy obrzęk płuc najcześciej rozwija się po 2-4 dobach przebywania na znacznej wysokości. Objawy, jakie mogą wystąpić to:

• zmniejszenie tolerancji wysiłku
• duszność wysiłkowa
• suchy kaszel
• przyspieszenie rytmu serca
• skrócenie oddechu

Wraz z postępem choroby, duszność może występować w spoczynku, a kaszel przechodzi z suchego w produktywny. W zaawansowanym stadium może dojść do odkrztuszania pienistej wydzieliny i objawów neurologicznych.

Wysokościowy obrzęk mózgu (HACE)

Wysokościowy obrzęk mózgu (ang. high-altitude cerebral edema - HACE) to najcięższa forma choroby wysokościowej, prowadząca do obrzęku mózgu. Jest skrajna postacią ostrej choroby górskiej. Wśród przyczyn upatruje się niedostatecznej wentylacji w odpowiedzi na hipoksję, zaburzeń równowagi wodno-elektrolitowej oraz zwiększenia przepuszczalności bariery krew-mózg. Woda przemieszcza się z przestrzeni zewnątrzkomórkowej do komórek. Zazwyczaj wystąpienie HACE jest poprzedzone o 24-36 godzin przez AMS, chociaż na ekstremalnych wysokościach, HACe może rozwinąć się nagle, szczególnie w okolicach 4700 m.n.p.m. Poza nudnościami, bólem głowy, zmęczeniem występują zaburzenia świadomości, równowagi oraz ataksja. Rozwija się senność, a nawet śpiączka, zwykle kończąca się śmiercią.

Objawy HACE mogą obejmować:

• silne zawroty głowy
• dezorientację
• zaburzenia mowy
• ataksję
• śpiączkę

Bez szybkiej interwencji HACE może prowadzić do zgonu. Leczenie polega na natychmiastowym zejściu na niższe wysokości oraz podaniu tlenu i leków takich jak deksametazon. Należy pamiętać, że objawy ostrej choroby wysokogórskiej mogą postępować bardzo szybko, dlatego niezwykle istotne jest natychmiastowe rozpoznanie i reakcja na pierwsze symptomy. HACE często rozwija się równocześnie z HAPE, co czyni sytuację jeszcze bardziej niebezpieczną. Dlatego osoby podróżujące w wysokie góry powinny znać objawy obu tych schorzeń oraz wiedzieć, jak na nie reagować. Szybka decyzja o zejściu na niższe wysokości może uratować życie.

Leczenie choroby wysokościowej

W przypadku wystąpienia objawów choroby wysokościowej pierwsza pomoc polega na:

• odpoczynku i nawodnieniu organizmu,
• podaniu tlenu,
• zejściu na niższe wysokości,
• zastosowaniu leków, takich jak acetazolamid lub deksametazon.

Leczenie farmakologiczne może złagodzić objawy i wspomóc aklimatyzację, ale nie zastąpi zejścia na niższą wysokość, jeśli objawy nie ustępują.

Sprawdź również: Pierwsza pomoc przy stłuczeniach - najważniejsze zasady

Profilaktyka - jak zapobiegać chorobie wysokogórskiej?

Wśród metod profilaktyki choroby wysokościowej wyróżnić można:

• Stopniowe zwiększanie wysokości
• Aklimatyzacja
• Nawodnienie
• Unikanie alkoholu i środków uspokajających
• Leki na chorobę wysokościową

Stopniowe zwiększanie wysokości i aklimatyzacja. Jednym z najskuteczniejszych sposobów na uniknięcie choroby wysokościowej jest powolne wspinanie się na większe wysokości. Warto pamiętać, że organizm potrzebuje czasu, by przystosować się do zmieniającego się ciśnienia atmosferycznego i niższej ilości tlenu. W związku z tym, należy unikać zbyt szybkiego osiągania dużych wysokości. Noclegi na trasie wspinaczkowej powinny odbywać się na niższym poziomie, niż najwyższy punkt osiągnięty w ciągu dnia. Taka metoda, znana jako "wspinaczka na zasadzie stopniowego wznoszenia" daje organizmowi szansę na stopniową adaptację, co zmniejsza ryzyko wystąpienia objawów choroby.

Nawodnienie. W warunkach wysokogórskich organizm szybciej traci wodę. Przyjmowane płyny pomagają utrzymać równowagę elektrolitową. Regularne picie wody oraz napojów elektrolitowych pomaga organizmowi lepiej reagować na zmniejszoną ilość tlenu w powietrzu i przeciwdziałać odwodnieniu, które może przyczyniać się do wystąpienia objawów choroby wysokościowej.

Unikanie alkoholu i środków uspokajających. Spożycie alkoholu oraz stosowanie środków uspokajających, takich jak leki nasenne, może pogarszać oddychanie i prowadzić do pogłębienia objawów AMS. Alkohol oraz niektóre leki mają działanie depresyjne na ośrodek oddechowy, co może przyczynić się do jeszcze większego zmniejszenia ilości tlenu w organizmie. Wysoko w górach, gdzie ilość tlenu jest już ograniczona, te substancje mogą zwiększyć ryzyko wystąpienia choroby wysokościowej oraz poważniejszych problemów zdrowotnych.

Leki na chorobę wysokościową. W niektórych przypadkach, aby zapobiec chorobie wysokościowej stosuje się leki profilaktyczne takie jak acetazolamid lub deksametazon. Stosowanie tych leków powinno odbywać się pod nadzorem lekarza, ponieważ niewłaściwie dobrana dawka może prowadzić do niepożądanych skutków ubocznych.

Co zwiększa ryzyko wystąpienia choroby wysokościowej?

Wśród czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia choroby wysokościowej wymienić można:

• szybkie zdobywanie wysokości powyżej 2500 metrów n.p.m.
• brak wcześniejszej aklimatyzacji
• predyspozycje genetyczne
• przebywanie na wysokościach powyżej 3000 metrów nad poziomem morza bez wcześniejszego przygotowania
• odwodnienie
• intensywny wysiłek fizyczny na dużej wysokości

Choroba wysokościowa - najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak objawia się choroba wysokościowa?

Choroba wysokościowa objawia się zespołem dolegliwości, które pojawiają się w wyniku zbyt szybkiego wznoszenia się na duże wysokości, gdzie ciśnienie atmosferyczne i zawartość tlenu w powietrzu są znacznie niższe. Do najczęstszych objawów należą bóle i zawroty głowy, nudności, wymioty, uczucie zmęczenia, duszność oraz bezsenność. W miarę postępowania choroby mogą wystąpić zaburzenia koordynacji ruchowej, obrzęk twarzy, utrata apetytu, a w cięższych przypadkach - obrzęk płuc lub mózgu, które stanowią zagrożenie życia.

Od jakiej wysokości jest choroba wysokościowa?

Choroba wysokościowa może wystąpić już na wysokościach przekraczających 2500 metrów nad poziomem morza, choć u niektórych osób pierwsze objawy pojawiają się nieco niżej - nawet w granicach 2000 metrów. Im wyższy pułap, tym większe ryzyko wystąpienia symptomów, ponieważ wraz z wysokością spada ciśnienie parcjalne tlenu, co utrudnia jego wchłanianie przez płuca. Na wysokości 3000-4000 metrów dolegliwości są częste, jeśli wspinaczka przebiega zbyt szybko i bez przerw aklimatyzacyjnych. Powyżej 5000 metrów choroba wysokościowa może dotyczyć nawet osób doświadczonych, a przy braku odpowiedniego przygotowania może prowadzić do obrzęku płuc lub mózgu.

Co pomaga na chorobę wysokościową?

Najważniejszym sposobem zapobiegania i łagodzenia objawów choroby wysokościowej jest aklimatyzacja - czyli stopniowe przyzwyczajanie organizmu do niższego stężenia tlenu. Pomaga również unikanie nadmiernego wysiłku fizycznego w pierwszych dniach pobytu na dużej wysokości oraz odpowiednie nawodnienie organizmu. W przypadku pojawienia się objawów zaleca się odpoczynek, zatrzymanie dalszego wchodzenia, a jeśli objawy się nasilają - zejście na niższą wysokość. W leczeniu farmakologicznym stosuje się między innymi acetazolamid, który przyspiesza adaptację organizmu, oraz deksametazon w cięższych przypadkach. U niektórych osób ulgę przynosi także podanie tlenu lub zastosowanie przenośnych komór hiperbarycznych.

Ile trwa choroba wysokościowa?

Czas trwania choroby wysokościowej zależy od indywidualnych predyspozycji organizmu, wysokości, na jakiej przebywa dana osoba oraz szybkości, z jaką nastąpiła wspinaczka. W łagodnych przypadkach objawy takie jak ból głowy, osłabienie czy nudności, mogą ustąpić po 1-3 dniach, kiedy organizm zaadaptuje się do nowych warunków. Jeśli jednak aklimatyzacja nie przebiega prawidłowo, dolegliwości mogą się nasilać i prowadzić do poważniejszych powikłań, wymagających natychmiastowego zejścia na niższy poziom. W przypadkach ciężkich, jak obrzęk płuc lub mózgu, pełen powrót do zdrowia może potrwać nawet kilka tygodni.

Czym jest tlenoterapia?

Tlenoterapia to metoda leczenia polegająca na podawaniu pacjentowi tlenu w celu zwiększenia jego stężenia we krwi i poprawy dotlenienia tkanek. Stosuje się ją zarówno w warunkach medycznych, jak i w sytuacjach nagłych na przykład u osób cierpiących na chorobę wysokościową. Dzięki zwiększeniu ilości dostępnego tlenu, tlenoterapia pomaga złagodzić objawy, takie jak duszność, zawroty głowy czy osłabienie, a także zapobiega rozwojowi poważnych powikłań, takich jak obrzęk płuc. Może być realizowana za pomocą butli z tlenem, masek tlenowych lub przenośnych komór hiperbarycznych. W kontekście górskim stanowi ważny element pierwszej pomocy w przypadku ciężkich objawów choroby wysokościowej, gdy szybkie zejście nie jest możliwe.

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022. 
2. Turner, Rachel EF, et al. "High-altitude cerebral edema: its own entity or end-stage acute mountain sickness?."Journal of Applied Physiology 131.1 (2021): 313-325. 
3. Swenson, Erik R. "Early hours in the development of high-altitude pulmonary edema: time course and mechanisms." Journal of Applied Physiology 128.6 (2020): 1539-1546 
4. Woods, Peter, and Joe Alcock. "High-altitude pulmonary edema." Evolution, medicine, and public health 9.1 (2021): 118-119. 
5. Wu, Yu, et al. "Association between acute mountain sickness (AMS) and age: a meta-analysis." Military Medical Research 5 (2018): 1-8.