Odmrożenia – stopnie, objawy i pierwsza pomoc w odmrożeniach

Odmrożenia - przyczyny, objawy, stopnie odmrożeń i zasady pierwszej pomocy

Odmrożenia to urazy, które kojarzą się nam przede wszystkim z zimową wspinaczką wysokogórską, podczas której alpiniści narażeni są na ekspozycję na bardzo niskie temperatury - często przez niemożliwy do skontrolowania czas (co ma miejsce w przypadku komplikacji, opóźnień, gwałtownych zmian pogody). Warto jednak wiedzieć, że odmrożenia, jako konsekwencja przebywania w niekorzystnych warunkach atmosferycznych, mogą pojawić się nie tylko w wysokich górach, ale również na stokach narciarskich, podczas zimowych wędrówek i innych okoliczności. Właśnie dlatego warto wiedzieć, w jaki sposób chronić się przed odmrożeniami, jak rozpoznać ten uraz i oszacować jego stopień, a także jak powinna wyglądać pierwsza pomoc w przypadku odmrożeń.

Odmrożenia - co to takiego? Objawy i stopnie odmrożeń

Odmrożenia to uszkodzenia tkanek skóry, które powstają na skutek przebywania  temperaturze poniżej 0°C przez dłuższy czas. Stopień uszkodzenia jest tym bardziej dotkliwy, im niższa jest temperatura, im bardziej wilgotne powietrze i im dłuższy czas pozostawania na mrozie. W przebiegu odmrożenia dochodzi do zamarznięcia płynów obecnych w tkankach, a po rozmrożeniu takiej tkanki - do rozwoju gwałtownego stanu zapalnego i obrzęku.Ciężkość objawów odmrożenia skaluje się według stopnia urazu (podobnie jak w przypadku oparzeń, o których więcej informacji można znaleźć w artykule: Oparzenia - pierwsza pomoc, stopnie, leczenie, preparaty na oparzenia). Przed powstaniem faktycznego odmrożenia obserwuje się u pacjenta przejściowe zaburzenia krążenia krwi w peryferyjnych obszarach organizmu (najbardziej narażonych na działanie mrozu), a także obrzęk, pieczenie, swędzenie i ból oraz zaczerwienienie skóry. Po zaobserwowaniu takich symptomów, wskazujących na powierzchowne odmrożenie, należy jak najszybciej schronić się w ciepłym pomieszczeniu i rozgrzać organizm. Jeśli tak się nie stanie, odmrożenie może postępować, prowadząc do wystąpienia konkretnych objawów:

• odmrożenie I stopnia wiąże się ze zblednięciem skóry (która wcześniej była sina lub sinoczerwona), a także ustąpieniem bólu i brakiem reakcji na bodźce bólowe (takie jak kłucie czy szczypanie skóry), czyli utratą czucia, związaną z obkurczeniem naczyń krwionośnych. Po rozgrzaniu takiego miejsca skóra znów staje się czerwona i może szczypać, piec i boleć;
• II stopień odmrożenia wiąże się z powstaniem pęcherzy wypełnionych płynem surowiczym w obrębie odmrożonych części ciała;
• III stopień odmrożenia odnotowuje się wtedy, gdy dochodzi do powierzchniowej martwicy skóry;
• IV stopień to najcięższa postać odmrożenia, w przebiegu której nieodwracalnej martwicy ulega cała grubość skóry, wraz z tkanką podskórną (w wyniku jej zamrożenia).

Warto tutaj dodać, że jako alternatywę dla określenia „odmrożenia” stosuje się termin „odmroziny”, jednak jest to błędne, ponieważ oba te urazy mają inną charakterystykę. Podczas gdy odmrożenia powstają jako uszkodzenia skóry w wyniku ekspozycji na mróz, odmroziny pojawiają się niekoniecznie w temperaturze poniżej 0 stopni Celsjusza - mogą wystąpić także w nieco lepszych, ale nadal chłodnych i wilgotnych warunkach atmosferycznych. Charakteryzują się powstaniem specyficznych obrzęków, połączonych z niewydolnością obwodowego krążenia krwi (z tego względu odmroziny obserwuje się zwykle na palcach stóp i dłoni, w obrębie zewnętrznych warstw skóry).

Co robić w przypadku odmrożeń różnych części ciała? Pierwsza pomoc

W przypadku odnotowania objawów odmrożenia należy działać jak najszybciej. Pierwsza pomoc opiera się przede wszystkim na przetransportowaniu poszkodowanego w suche, ciepłe miejsce, przerywając działanie niskich temperatur na skórę i chroniąc go przed dalszym wyziębieniem. Należy również zdjąć z niego mokre, zimne ubranie oraz - ewentualnie - całą biżuterię (jeśli jest to możliwe - w przypadku obrzęku palców lub małżowiny usznej, usunięcie pierścionków czy kolczyków przez przypadkowe osoby może być trudne, dlatego lepiej będzie w takich okolicznościach pozostawić to specjalistom). Zmian skórnych nie należy pod żadnym pozorem pocierać, rozgrzewać w dłoniach, a pęcherzy z surowicą nie wolno przekłuwać. Jeśli odmrożeniu uległy części ciała, które da się zanurzyć w letniej wodzie (dłonie, stopy), wówczas można to zrobić, natomiast temperatura wody nie może przekraczać 36 stopni Celsjusza. Nie wolno natomiast zanurzać czy polewać odmrożeń gorącą wodą. Choremu można podawać ciepłe (nie gorące) napoje. Ważne, by pacjent pozostawał cały czas we względnym cieple i - jeśli jest taka możliwość - przebrał się w całkowicie suche ubranie (lub przykrył się kocem czy kołdrą).

W przypadku pojawienia się pęcherzy surowiczych (a więc w przypadku II stopnia odmrożenia) chory powinien jak najszybciej znaleźć się u lekarza (jeśli to możliwe, można odwieźć go na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy). Po zaobserwowaniu odmrożeń III oraz IV stopnia (a więc przy poważniejszych odmrożeniach), należy wezwać pogotowie ratunkowe.

Zazwyczaj oparzenia I i II stopnia goją się bez pozostawiania widocznych zmian na skórze i bez większych powikłań. Odmrożenia III i IV stopnia powinny być natomiast leczone w warunkach szpitalnych, ponieważ wymagają odpowiedniego opatrzenia z użyciem jałowej gazy i innych technik, a także terapii farmakologicznej (w tym podawania leków przeciwzakrzepowych i innych). Niestety, w odmrożeniach IV stopnia często konieczna jest amputacja fragmentu ciała, który uległ całkowitej, kompletnej i nieodwracalnej martwicy (niekiedy może dojść do samoistnej amputacji odmrożonych części palców lub kończyn).

Co zwiększa ryzyko odmrożenia i jak uniknąć tego urazu?

Tak, jak zostało to wspomniane we wstępie, odmrożenia zdarzają się nie tylko w wysokich górach, dlatego wybierając zimowe aktywności na popularnych stokach, w lesie i w innych miejscach, warto pamiętać o kilku ważnych kwestiach:

• na odmrożenia najbardziej narażone są peryferyjne części ciała, takie jak palce rąk i stóp, ale również nos (często spotyka się także odmrożenia policzków) oraz małżowiny uszne - właśnie dlatego to one powinny być maksymalnie chronione podczas zimowych aktywności. Czapka zasłaniająca uszy, porządne obuwie, skarpety i rękawice są wiec niezbędne dla profilaktyki powstawania odmrożeń;
• na całą twarz i na miejsca na ciele pozostające w ekspozycji na mróz, należy stosować tak zwane „cold cream”, czyli kremy bez zawartości wody. Mają one bazę emolientową, która stanowi barierę nie tylko przeciwko czynnikom zewnętrznym, ale również nie zamarza pod wpływem niskiej temperatury;
• podczas zimowych aktywności absolutnie nie należy spożywać alkoholu. Wpływa on na upośledzenie krążenia krwi oraz na kurczenie się naczyń krwionośnych zaopatrujących skórę w tlen, a dodatkowo podwyższa tolerancję na ból i zimno - przez co można nie odnotować kluczowego momentu, w którym powinno się udać do ciepłego pomieszczenia. Ponadto jego obecność w organizmie przyspiesza postępowanie odmrożenia.

Dodatkowo podczas jazdy na nartach czy spacerów na mrozie warto zwrócić uwagę na stopień przemoczenia ubrania - jeśli jest wilgotne, a temperatura wynosi poniżej 0 stopni, należy udać się do ciepłego pomieszczenia w celu ogrzania organizmu, ale również zmiany odzieży na suchą, ponieważ wilgoć w niej zawarta także wpływa na zwiększenie ryzyka powstania odmrożeń.

Źródła:

1. Dr n. med. A. Polańska, Odmrożenia (odmroziny) [w:] Medycyna Praktyczna, 07.09.2017
2. G. Cebula, Odmrożenie [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej, weryfikacja hasła: 15.07.2024
3. A. Giedroyć, konsultacja medyczne: dr A. Domanasiewicz, Jak skutecznie leczyć głębokie odmrożenia? [w:] Medical Tribune 01/2017
4. Dr n. med. R. Mądry, prof. dr hab. n. med. J. Strużyna, dr n. med. T. Korzeniowski, Najnowsze trendy w diagnostyce i leczeniu urazu odmrożeniowego [w:] Medycyna po Dyplomie 02/2021
5. Odmrożenia - pierwsza pomoc #podokiemsanepidu [w:] portal gov.pl, dostęp: 24.09.2024