Zatrucie grzybami – objawy i pierwsza pomoc. Jak rozpoznać objawy zatrucia grzybami i co zrobić w przypadku ich wystąpienia?

Zatrucie grzybami – objawy i pierwsza pomoc

Grzybobranie od pokoleń stanowi element polskiej tradycji - zarówno w wymiarze kulinarnym, jak i rekreacyjnym. Niestety, oprócz przyjemności z poszukiwania i spożywania świeżych grzybów, ten rodzaj aktywności może nieść ze sobą poważne zagrożenie zdrowotne. Zatrucie grzybami bywa dramatyczne w przebiegu, a w niektórych przypadkach kończy się niewydolnością narządową i śmiercią. Co więcej, wiele toksyn cechuje się skrytym mechanizmem działania - pierwsze objawy mogą być łagodne i mylące, by po kilkunastu godzinach przejść w obraz kliniczny ostrej niewydolności wątroby czy nerek. Dowiedz się, jakie są konkretne przyczyny i mechanizmy w przypadku zatrucia grzybami, poznaj najczęściej występujące objawy kliniczne i grupy szczególnie narażone na powikłania zatrucia oraz poznaj zasady udzielania pierwszej pomocy osobom z symptomami zatrucia grzybami.

Spis treści:

1. Zatrucie grzybami - przyczyny.  Jakie grzyby są najczęstszą przyczyną zatruć i jak zapobiegać zatruciom?
2. Zatrucie grzybami u dziecka, kobiet w ciąży, seniorów - dlaczego jest tak niebezpieczne?
3. Objawy zatrucia grzybami jadalnymi i toksycznymi - symptomy ze strony układu pokarmowego (ból brzucha, biegunka), układu nerwowego, ze strony nerek i wątroby
4. Jak wygląda leczenie zatrucia grzybami i jak udzielić pierwszej pomocy?
5. FAQ (najczęściej zadawane pytania dotyczące zatruć grzybami)

Zatrucie grzybami – przyczyny. Jakie grzyby są najczęstszą przyczyną zatruć i jak zapobiegać zatruciom?

Zatrucia grzybami wynikają przede wszystkim z trudności w odróżnieniu gatunków jadalnych od trujących. Problem nasila fakt, że wiele grzybów w pierwszych stadiach rozwoju ma niemal identyczny wygląd. W dodatku toksyny zawarte w niektórych grzybach często są odporne na działanie wysokiej temperatury - gotowanie, smażenie czy marynowanie nie zmniejsza więc niestety ich toksyczności. Wśród gatunków grzybów, które najczęściej odpowiadają za zatrucia, można wymienić:

• muchomora sromotnikowego (Amanita phalloides), określanego również mianem muchomora zielonawego. Jest on uważany za najniebezpieczniejszy grzyb Europy. Zawiera amatoksyny (głównie alfa-amanitynę), które nieodwracalnie hamują polimerazę RNA II, prowadząc do zahamowania syntezy białek i martwicy hepatocytów. Pierwsze objawy zatrucia pojawiają się po 6 do 24 godzin po spożyciu grzybów, co w praktyce oznacza, że pacjent początkowo może czuć się dobrze, podczas gry wątroba ulega już uszkodzeniu. Spożycie zaledwie 50 gramów świeżego grzyba (1/3 kapelusza) może być śmiertelne dla dorosłego człowieka. Muchomor sromotnikowy bywa mylony najczęściej z młodą czubajką kanią, a rzadziej - z młodymi pieczarkami, gąskami lub gołąbkami;
• zasłonaka rudego (Cortinarius orellanus). Grzyb zawiera orellaninę - truciznę, która uszkadza kanaliki nerkowe. Charakterystyczny jest bardzo długi okres utajenia - pierwsze objawy pojawiają się po 3 do nawet 17 dni od spożycia, co utrudnia powiązanie ich z jedzeniem grzybów. Początkowo występuje pragnienie i bóle mięśniowe, a następnie rozwija się ostra niewydolność nerek, często nieodwracalna. Grzyb ten ma brązowe zabarwienie i bywa mylony z kurkami (pieprznikiem jadalnym) lub rydzami;
• piestrzenicę kasztanowatą (Gyromitra esculenta). Grzyb zawiera gyromitrynę, która w organizmie rozkłada się do monometylohydrazyny (MMH) - substancji wywołującej hemolizę (rozpad krwinek), drgawki i uszkodzenie wątroby. Objawy występują po 6-12 godzinach i obejmują bóle brzucha, nudności, zażółcenie białek oczu i powłok skórnych (żółtaczkę) oraz objawy neurologiczne. Co gorsza, w niektórych krajach piestrzenica bywa błędnie uznawana za grzyb jadalny po obróbce termicznej, co stwarza dodatkowe ryzyko zatruć. Bywa mylona ze smardzami.

Jak zapobiegać zatruciom? Najlepszym sposobem na uniknięcie spożycia toksycznych grzybów jest zbieranie wyłącznie tych gatunków, które potrafimy rozpoznać bez cienia wątpliwości - zaznacza magister farmacji, Izabela Kurowska z AptekaOlmed.pl. Należy unikać również zbierania bardzo młodych owocników, przypominających kurki czy małe kanie, ponieważ to właśnie w ich przypadku istnieje największe ryzyko pomyłki. Jeśli nie mamy doświadczenia i wybieramy się na jedno z pierwszych grzybobrań, warto rozważyć rezygnację ze zbierania gatunków blaszkowych (to właśnie w tej grupie znajduje się najwięcej gatunków niejadalnych i/lub trujących). Edukujmy siebie, swoich najbliższych i dzieci, a w razie potrzeby korzystajmy z porad grzyboznawców pracujących w stacjach sanitarno-epidemiologicznych, którzy pomagają grzybiarzom w kontroli zbiorów pod kątem bezpieczeństwa ich spożycia - radzi nasza ekspertka.

Zatrucie grzybami u dziecka, kobiet w ciąży, seniorów - dlaczego jest tak niebezpieczne?

Niestety, niektóre grupy osób są znacznie bardziej podatne na ciężki przebieg zatrucia oraz na rozwinięcie się groźnych dla życia i zdrowia powikłań, nawet w przypadku spożycia niewielkich ilości toksyn. Wśród nich wyróżnia się przede wszystkim:

• dzieci. Ich masa ciała jest niewielka, co sprawia, że nawet mała dawka toksyny osiąga proporcjonalnie większe stężenie we krwi. Co więcej, układ wątrobowy i nerkowy są niedojrzałe i gorzej radzą sobie z neutralizacją toksyn, a dodatkowo dzieci szybciej ulegają odwodnieniu na skutek wymiotów i biegunki, co obciąża narządy wewnętrzne. Zatrucia u najmłodszych pacjentów często mają gwałtowny przebieg i wymagają intensywnej terapii;
• kobiety w ciąży. Toksyny grzybowe mogą przekraczać barierę łożyskową, prowadząc do uszkodzeń płodu. Nawet łagodne zatrucia, objawiające się wymiotami i biegunką, zwiększają ryzyko powikłań - w tym odwodnienia, przedwczesnych skurczów macicy czy niedotlenienia płodu. Niestety, ciężkie zatrucie (na przykład wspomnianymi już powyżej amatoksynami) może prowadzić do obumarcia płodu lub konieczności przedwczesnego rozwiązania ciąży;
• seniorzy. Wraz z wiekiem spada u nich rezerwa czynnościowa narządów - wątroby, nerek i serca. Ponadto u starszych pacjentów często współistnieją choroby przewlekłe i przyjmowane są liczne leki, które mogą wchodzić w interakcje z toksynami grzybowymi. Dodatkowo zaburzenia odporności i spowolnione procesy regeneracyjne sprzyjają cięższemu przebiegowi zatrucia i wolniejszemu powrotowi do zdrowia.

Objawy zatrucia grzybami jadalnymi i toksycznymi - symptomy ze strony układu pokarmowego (ból brzucha, biegunka), układu nerwowego, ze strony nerek i wątroby

Obraz kliniczny zatrucia (a więc, między innymi, nasilenie objawów, tempo ich narastania, liczba czy charakterystyka) zależy od rodzaju grzyba, ilości spożytej toksyny, stanu pacjenta oraz czasu, który minął od zjedzenia konkretnego rodzaju grzyba. Co do zasady, symptomy zatrucia dzieli się w zależności od tego, po jakim czasie występują. I tak:

• objawy o krótkim okresie utajenia pojawiają się od około pół do 5 godzin po spożyciu trujących grzybów.Jest to typowe dla zatruć o łagodniejszym przebiegu, zwykle ograniczających się do przewodu pokarmowego. Nie oznaczają jednak braku zagrożenia - nasilona biegunka i wymioty mogą doprowadzić do zaburzeń elektrolitowych i poważnego odwodnienia;
• objawy o długim okresie utajenia pojawiają się po 6 do 24 godzin, a nawet do kilku czy kilkunastu dni po spożyciu toksyn. To najgroźniejsza postać zatrucia, charakterystyczna dla muchomora sromotnikowego czy zasłonaka rudego. Początkowa poprawa kliniczna może być złudna - pacjent czuje się lepiej, a w tym czasie dochodzi do nieodwracalnego uszkodzenia hepatocytów (komórek wątroby) lub nefronów (podstawowych jednostek strukturalnych nerek).

Opisany powyżej podział objawów nie jest jednak jedynym, w ramach którego systematyzuje się symptomy zatruć grzybami. Oprócz niego objawy dzieli się je również ze względu na ich charakterystykę. I tak, najczęściej rozróżnia się:

• objawy ze strony przewodu pokarmowego (inaczej określane jako gastroenterotropowe). Należą do nich między innymi nagłe nudności, gwałtowne wymioty, wodnista lub krwawa biegunka, skurczowe bóle brzucha, odwodnienie z suchością błon śluzowych, spadkiem ciśnienia tętniczego czy tachykardią, zaburzenia elektrolitowe (hipokaliemia - obniżone stężenie potasu we krwi, hiponatremia - niedobór sodu), które mogą prowadzić do zaburzeń rytmu serca;
• objawy ze strony układu nerwowego (objawy neurotropowe). Obejmują one między innymi zawroty głowy, senność, pobudzenie psychoruchowe, splątanie, halucynacje, drgawki czy napady padaczkowe. W ciężkich zatruciach obserwuje się zaburzenia świadomości, a nawet śpiączkę;
  objawy ze strony wątroby oraz nerek (symptomy hepatonefrotropowe). Należą do nich takie dolegliwości jak żółtaczka, powiększenie wątroby, bóle w prawym podżebrzu czy skaza krwotoczna. Parametry laboratoryjne wskazują zwykle na zaburzenia funkcjonowania wątroby oraz rozwój ostrej niewydolności nerek, co prowadzi do uszkodzenia narządów wewnętrznych. W skrajnych przypadkach dochodzi do tak zwanej śpiączki wątrobowej, zaburzeń krzepnięcia, encefalopatii, a nawet do zgonu.

Jak wygląda leczenie zatrucia grzybami i jak udzielić pierwszej pomocy?

Zatrucie grzybami stanowi stan zagrożenia życia. Szybkie rozpoznanie niebezpiecznej sytuacji i natychmiastowe wdrożenie odpowiedniego postępowania ma kluczowe znaczenie w kontekście zapobiegania rozwojowi zatrucia oraz jego powikłaniom. Pierwsza pomoc obejmuje przede wszystkim wezwanie pogotowia ratunkowego - każdy przypadek podejrzenia zatrucia grzybami wymaga hospitalizacji. U przytomnych pacjentów można wywołać wymioty i podać węgiel aktywowany w celu adsorpcji toksyn. Ważne, aby zachować próbki resztek posiłku, fragmenty surowych grzybów (jeśli się zachowały) lub próbki treści żołądkowej - ułatwi to identyfikację toksyn, dzięki czemu będzie możliwe lepsze dopasowanie terapii. U osób nieprzytomnych absolutnie nie wolno prowokować wymiotów. Chorego należy ułożyć w pozycji bocznej bezpiecznej i czekać na pomoc.

Leczenie szpitalne jest dostosowane do stanu pacjenta, prezentowanych przez niego objawów, a także toksyn, które znajdują się w jego organizmie. Może ono obejmować między innymi płukanie żołądka (wykonuje się je w pierwszych godzinach od spożycia), a także podawanie węgla aktywowanego (wielokrotne dawki mogą wiązać toksyny obecne w jelitach). Leczenie objawowe to przede wszystkim uzupełnianie płynów i elektrolitów oraz stosowanie leków przeciwwymiotnych (w określonych przypadkach). Oprócz tego pacjent może zostać poddany hemodializie lub hemoperfuzji (są to zabiegi stosowane w ciężkich zatruciach, zwłaszcza orellaniną, w celu oczyszczenia krwi z toksyn). W trakcie całego leczenia niezbędne jest monitorowanie funkcji narządów, a przede wszystkim regularne badania parametrów wątrobowych i nerkowych. W przypadku masywnej martwicy hepatocytów po zatruciu muchomorem sromotnikowym może być konieczny przeszczep wątroby.

FAQ (najczęściej zadawane pytania dotyczące zatruć grzybami)

Czy można zatruć się grzybami jadalnymi?

Co do zasady, grzybami jadalnymi nie można się zatruć, natomiast należy pamiętać o tym, że potrawy z dodatkiem grzybów są ogólnie potrawami ciężkostrawnymi - z tego względu, po ich spożyciu, zwłaszcza u osób z problemami żołądkowo-jelitowymi, mogą pojawić się symptomy przypominające zatrucie pokarmowe (w tym nudności, uczucie ciężkości na żołądku - po prostu ogólne objawy nieżytu żołądkowo-jelitowego), natomiast nie są one groźne i szybko przemijają.

Czy trujące grzyby mają zawsze gorzki smak?

Niestety, trujące grzyby nie zawsze są gorzkie - to szkodliwy mit, który może prowadzić do tragicznych w skutkach pomyłek. Próbowanie niewielkiego fragmentu surowego grzyba i ocenianie bezpieczeństwa jego spożycia na podstawie uczucia goryczki absolutnie nie powinno mieć miejsca i nie jest w żadnym stopniu miarodajne.

Jak rozpoznać zatrucie grzybami? Kiedy pojawiają się objawy zatrucia?

Symptomy zatrucia grzybami mogą być różne - zależy to od ilości przyjętej toksyny, jej typu i innych czynników. Objawy obejmują między innymi bóle brzucha, nudności, wymioty i biegunki, a także zaburzenia neurologiczne i funkcjonowania narządów wewnętrznych. Charakterystykę symptomów, w zależności od rodzaju zatrucia, znajdziesz w powyższym artykule.

Jak uniknąć zatrucia grzybami?

Najlepszym sposobem na uniknięcie zatrucia grzybami jest zbieranie wyłącznie tych gatunków, które dobrze znamy i rezygnacja z jedzenia grzybów, co do których właściwości mamy wątpliwości. Oprócz tego grzyby zawsze należy zjadać po poddaniu ich obróbce termicznej, marynowaniu czy innym procesom kulinarnym - nigdy na surowo.

Czy dzieci mogą jeść grzyby? Czy kobiety w ciąży mogą jeść grzyby?

Grzyby leśne, z uwagi na ryzyko zatrucia i jego ciężkiego przebiegu, nie powinny być podawane dzieciom poniżej 12 roku życia (przy czym grzyby hodowlane, takie jak pieczarki, można włączyć do diety malucha po 1 roku życia). Co do zasady, kobiety w ciąży mogą jeść grzyby, natomiast w tym okresie warto postawić na grzyby hodowlane - pieczarki, boczniaki, grzyby suszone dostępne w sklepach spożywczych.

Źródła:

1. L. Panasiuk, Zatrucia grzybami [w:] Borgis - Medycyna Rodzinna 2/1999
2. Dr med. J. Ciećkiewicz, Zatrucie grzybami [w:] Medycyna Praktyczna Dla Pacjentów, 21.07.2016
3. Z. Kołaciński, D. Klimaszyk, J. Szajewski, Grzyby trujące [w:] Interna - Mały Podręcznik Medycyny Praktycznejonline, 21.07.2016
4. Dr n. med. Ł. Kępczyński, Zatrucia grzybami - mechanizmy toksyczności i postępowanie [w:] Stany Nagłe po Dyplomie 03/2019
5. Prof. dr hab. n. med. I. Jankowska, Zatrucia grzybami - postępowanie u dzieci [w:] Pediatria po Dyplomie04/2022
6. Dr med. J. Ciećkiewicz, Medycyna ratunkowa. Zatrucie grzybami [w:] Medycyna Praktyczna - Medycyna Ratunkowa, 25.09.2008
7. B. Potocka-Banaś, K. Kowalik, B. Gajek, Zatrucie grzybami - diagnostyka i postępowanie terapeutyczne [w:] Forum Medycyny Rodzinnej, 09.09.2025