Selen - właściwości i źródła selenu w diecie. Jakie objawy daje niedobór selenu w organizmie?

Właściwości selenu i funkcje w organizmie

Selen jest mikropierwiastkiem niezbędnym optymalnej pracy organizmu. Warunkuje prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Jako przeciwutleniacz zmniejsza stres oksydacyjny. Wchodzi w skład enzymu znajdującego się w erytrocytach, który zapobiega ich hemolizie pod wpływem nadtlenków. Bierze udział w syntezie białek ustrojowych i glutationu - związku chroniącego komórki przed działaniem toksycznych związków chemicznych, wolnych rodników i metali ciężkich. Ze względu na wpływ antyoksydacyjny stanowi dobry składnik profilaktyki antynowotworowej oraz chroni elementy komórki, w tym DNA, przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. Oddziałuje synergistycznie z witaminą E. Jako składnik selenoprotein bierze udział w wielu przemianach biochemicznych. Jest nie tylko składnikiem białek, ale także aminokwasów takich jak selenocysteina, selenometionina i Se-metyloselenocysteina. Odgrywają one kluczową rolę w syntezie DNA i nukleotydów, redukcji utlenionych białek i zmiataniu wolnych rodników. Ponadto uczestniczą w metabolizmie hormonów tarczycy. Korzystnie wpływa na płodność oraz stan skóry, włosów i paznokci.

Selen to pierwiastek występujący w przyrodzie w dwóch formach: nieorganicznej oraz organicznej. Obie są przyswajane przez organizm człowieka i metabolizowane do selenoprotein. W produktach spożywczych znajduje się głównie selen organiczny. Postać nieorganiczna występuje bardzo rzadko i w niewielkich ilościach. Obie formy są przyswajalne, jednak są w inny sposób metabolizowane.

Zapotrzebowanie na selen

Dzienne zapotrzebowanie na selen różni się w zależności od wieku oraz płci. W tabeli 1 przedstawiono dobowe zapotrzebowanie na ten mikropierwiatek.

Tabela 1. Dobowe zapotrzebowanie na selen z podziałem na grupy wiekowe.

Źródła selenu w diecie

Selen występuje przede wszystkim w mięsie, produktach zbożowych oraz roślinach strączkowych. W żywności jego źródłem są produkty takie jak:

• podroby, skorupiaki, ryby morskie 
• jajka 
• kiełki zbożowe, otręby, produkty zbożowe 
• grzyby 
• suche nasiona roślin strączkowych 
• czosnek 
• orzechy brazylijskie 

Co ciekawe, zawartość selenu w roślinach jest zależna od ilości tego mikropierwiastka w glebie. Im gleba jest bardziej bogata w selen, tym roślina na niej uprawiana będzie zawierała więcej selenu. Z tego powodu na obszarach, w których ziemia jest uboga w selen (m.in. Korea, Chiny, Nowa Zelandia) częstość występowania niedoboru selenu jest większa.

Korzystny wpływ na przyswajanie selenu ma witamina A, C, E, białko, w szczególności aminokwasy takie jak cysteina i metionina. Wchłanianie selenu zmniejszają metale ciężkie oraz wysoka zawartość siarki w produktach spożywczych.

Konsekwencje i objawy niedoboru selenu

Niedobór selenu zwiększa ryzyko zachorowania na choroby cywilizacyjne, w tym układu krążenia i nowotwory. Zbyt niski poziom selenu może przyczyniać się do rozwoju raka jajnika, szyjki macicy, endometrium macicy, prostaty, jelita grubego i płuc. Ponadto niedobór selenu może prowadzić do chorób tarczycy, układu krążenia, zaburzeniami psychicznymi i nieprawidłową pracą układu immunologicznego. Może występować u osób z ostrym zapaleniem trzustki, mukowiscydozą, fenyloketonurią, retinopatią, reumatoidalnym zapaleniem stawów czy niewydolnością nerek. Znaczny niedobór białek selenowych przyczynia się do wzmożonej utraty włosów. Selen wychwytywany jest podczas keratynizacji włosa. Enzymy przeciwutleniające pochodzące z selenu działają ochronnie na mieszki włosowe przed uszkodzeniami wywołanymi promieniowaniem ultrafioletowym.

Nadmiar selenu

Selen jest pierwiastkiem, który ciężko jest przedawkować przy stosowaniu klasycznej diety. Wyjątkiem jest bardzo duża zawartość orzechów brazylijskich w jadłospisie. Zazwyczaj sytuacja ta spowodowana jest nadmiernym stosowaniem suplementów diety zawierających selen. Objawy mogą obejmować:

• stany zapalne skóry 
• wypadanie włosów 
• dużą łamliwość paznokci (a nawet ich utratę) 
• drażliwość 
• nadmierną potliwość 
• depresja 
• zaburzenia żołądkowo-jelitowe 
• zaburzenia w funkcjonowaniu układu nerwowego 

Należy pamiętać, że bardzo wysoki poziom selenu jest toksyczny, działa prooksydacyjnie i powoduje uszkodzenia DNA komórek.

Niski poziom selenu a choroby tarczycy

Selen a tarczyca - czy ma z nią związek? Okazuje się, że bardzo silny. Selen jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania tarczycy. Jest kluczowym elementem w konwersji hormonów tarczycy (T3, T4), które uczestniczą w kontroli funkcjonowania tego narządu. Według badań u osób z niedoborem selenu częściej występują choroby tarczycy. Co więcej, zapewnienie prawidłowego stężenia tego pierwiastka w organizmie sprzyja zmniejszeniu ilości przeciwciał anty-TPO, czyli przeciwciał przeciwko komórkom tarczycy, których poziom jest podwyższony w chorobie Hashimoto.

Selen w organizmie a suplementacja

Przy suplementacji selenem należy pamiętać, że jego nadmiar jest toksyczny. Przy optymalnym stężeniu selenu w organizmie działa przeciwnowotworowo i antyoksydacyjnie. Kiedy jednak jego poziom jest znacznie przekroczony, wykazuje odwrotną aktywność. Z tego powodu tak ważne jest stosowanie się do zaleceń producenta suplementów, nie przekraczanie dawek i dbanie o optymalny poziom selenu w organizmie. W razie wątpliwości czy mamy niedobór selenu można wykonać w laboratorium badanie stężenia selenu we krwi.

Suplement diety nie może być stosowany jako zamiennik zróżnicowanej diety i zdrowego trybu życia.

Selen organiczny - suplementy diety

Suplementy diety zawierające selen występują najczęściej w postaci tabletek lub kapsułek. Dodawany jest także do preparatów wieloskładnikowych w saszetkach do sporządzania roztworu wodnego. Zalecane dzienne spożycie selenu u osoby dorosłej to około 55µg. W preparatach aptecznych najczęściej występującą dawką jest 200 µg. Podczas dłuższego stosowania selenu w tabletkach należy okresowo kontrolować stężenie tego pierwiastka we krwi, aby nie przekroczyć zalecanej normy.

Przypisy

1. Ciborowska H. Ciborowski A. Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021. 
2. Szawłowski A. Gromadzka-Ostrowska J., Paluszkiewicz P., Słodowski M., Sobocki J. Żywienie w chorobach nowotworowych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2020. 
3. Musiał C. Trychologia kosmetyczne i lekarska. PZWL Wydawnictwo lekarskie, 2022. 
4. Winther, K. H., Rayman, M. P., Bonnema, S. J., Hegedüs, L. (2020). Selenium in thyroid disorders—essential knowledge for clinicians. Nature Reviews Endocrinology, 16(3), 165-176. 
5. Huwiler, V. V., Maissen-Abgottspon, S., Stanga, Z., Mühlebach, S., Trepp, R., Bally, L., Bano, A. (2024). Selenium supplementation in patients with Hashimoto thyroiditis: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Thyroid, 34(3), 295-313.