Oczopląs - co to takiego? Przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie oczopląsu u dzieci i dorosłych

Czym jest oczopląs? Objawy i rodzaje oczopląsu.

Oczopląs (łac. nystagmus) to rytmiczne, mimowolne, niekontrolowane ruchy gałek ocznych. Wśród objawów oczopląsu wymienić można:

• niewłaściwy, mimowolny ruch oczu 
• zmniejszona ostrość wzroku 
• trudności w utrzymaniu stabilności obrazu i skupieniem wzroku 
• rozmyty obraz 
• problem z dostrzeganiem szczegółów 
• problemy z równowagą i koordynacją 
• zaburzenia percepcji przestrzennej 
• wzmożona męczliwość oczu 
• trudności w patrzeniu na ruchome obiekty 
• skurcze mięśni szyi
• zawroty głowy (w przypadku oczopląsu błędnikowego) 

Ponadto niektóre postacie wrodzonego oczopląsu wywołują wyrównawcze ustawienie głowy. To nieprawidłowe ustawienie pojawia się, gdy siła oczopląsu jest różna w zależności od kierunku, w jakim pacjent patrzy. Istnieje wówczas tzw. strefa ciszy (neutralna). Jest to pole widzenia, w którym ruchy oczu są najmniejsze lub zanikają. W takiej sytuacji często pacjent skręca głowę w bok, co powoduje przykurcze i sztywność mięśni szyi. Oczopląs najczęściej dotyczy obu gałek ocznych, rzadko jest jednostronny. Zaburzenie to może być wrodzone lub nabyte. Można je podzielić także ze względu na rodzaj ruchu gałek ocznych (np. wahadłowy, skaczący), etiologię (np. móżdżkowy, ośrodkowy) oraz związek z procesem fizjologicznym (np. optokinetyczny ) lub patologicznym (np. uszkodzenia nerwów). Wyróżnia się:

• Oczopląs wahadłowy – ruchy gałek ocznych są symetryczne, charakteryzują się jednakową prędkością w obu fazach (faza szybkiego i wolnego ruchu).
• Oczopląs skaczący – gałki oczne wykonują nieregularne, skokowe ruchy, gdzie jedna z faz jest krótsza, a druga dłuższa.
• Oczopląs ukryty – pojawia się po zasłonięciu jednego oka, zwykle w odpowiedzi na osłabienie zdolności widzenia w jednym oku.
• Oczopląs poziomu – ruch gałek ocznych odbywa się w płaszczyźnie poziomej, czyli w prawo i lewo, bez ruchu pionowego.
• Oczopląs pionowy – ruch gałek ocznych odbywa się w płaszczyźnie pionowej, czyli w górę i w dół.
• Oczopląs obrotowy – gałki oczne poruszają się wokół osi wzroku w sposób obrotowy, w odpowiedzi na ruchy głowy lub zaburzenia równowagi.
• Oczopląs błędnikowy – związany z zaburzeniami w układzie błędnika, najczęściej występuje przy zaburzeniach równowagi i chorobach ucha wewnętrznego.
• Oczopląs optokinetyczny – powstaje w odpowiedzi na ruchy obiektów w polu widzenia, jak np. oglądanie ruchomych pasów na drodze – wywołuje go stymulacja wzrokowa.
• Oczopląs okoruchowy – związany z nieprawidłową kontrolą ruchów gałek ocznych, często wynika z zaburzeń w funkcjonowaniu mięśni okoruchowych.
• Oczopląs zawodowy – występuje u osób pracujących w słabym oświetleniu, np. górników. 
• Oczopląs móżdżkowy – wynika z uszkodzenia móżdżku lub rdzenia kręgowego. 
• Oczopląs ośrodkowy – występuje przy uszkodzeniach mózgu, np. w stwardnieniu rozsianym. 
• Oczopląs wrodzony – obecny od urodzenia, często związany z rozwojem układu wzrokowego lub neurologicznymi wadami wrodzonymi.
• Oczopląs nabyty – występuje w wyniku chorób, uszkodzeń mózgu, błędnika, a także w wyniku działania niektórych leków lub alkoholu.
• Oczopląs fizjologiczny – jest naturalnym i niewielkim ruchem gałek ocznych, występującym w odpowiedzi na bodźce zewnętrzne (np. oglądanie ruchomych obiektów).

Przyczyny oczopląsu

Oczopląs może mieć różne przyczyny, w tym zjawiska fizjologiczne i patologiczne. Schorzenie to może wynikać z zaburzeń w ośrodkowym układzie nerwowym, zaburzeń metabolicznych, laryngologicznych lub toksyczności związanej z alkoholem i narkotykami. Nabyty oczopląs, który pojawia się w późniejszym życiu, może być objawem poważniejszych stanów takich jak udar mózgu, stwardnienie rozsiane czy uraz. Wśród innych przyczyn wymienić można zapalenie ucha wewnętrznego, efekt uboczny stosowania niektórych leków (np. przeciwpadaczkowych, barbituranów, litu), choroby ośrodkowego układu nerwowego, zaburzenia rozwoju kontroli ruchów gałek ocznych u dzieci oraz wrodzone wady wzroku, takie jak bielactwo, hipoplazja nerwu wzrokowego, siatkówczak, wrodzona zaćma, wrodzona jaskra czy retinopatia wcześniacza.

Oczopląs a choroby neurologiczne

Oczopląs może być objawem wielu chorób neurologicznych. Często występuje w chorobach takich jak stwardnienie rozsiane, uszkodzenia mózgu, udary mózgu, choroby móżdżku czy uszkodzenie nerwów okoruchowych. W takich przypadkach oczopląs może mieć charakter ośrodkowy, co oznacza, że wynika z uszkodzeń w strukturach mózgu odpowiedzialnych za koordynację ruchów oczu. Dodatkowo, oczopląs może być objawem chorób degeneracyjnych. Schorzenia okulistyczne, jakie mogą się z nim łączyć to np. jaskra wrodzona, zaćma wrodzona, bielactwo, beztęczówkowość, wrodzona toksoplazmoza, wrodzona niespostępująca ślepota nocna, ślepota wrodzona Lebera, ślepota na barwy (achromatopsja), bielmo rogówki, szczelina nerwu wzrokowego, plamki, siatkówki, obustronny zanik nerwu wzrokowego, wrodzone rozwarstwienie siatkówki.

Oczopląs a stres

Stres może wpływać na nasz organizm na wiele sposobów. Jednym z bardzo rzadko występujących objawów jest przejściowy oczopląs w reakcji na intensywne napięcie emocjonalne. Stres, szczególnie przewlekły, może prowadzić do wzrostu napięcia mięśniowego, w tym mięśni odpowiedzialnych za ruch gałek ocznych. Może to powodować tzw. „mikro-ruchy” gałek ocznych, które mogą być zauważalne tylko przez pacjenta lub przez lekarza podczas szczegółowego badania. W skrajnych przypadkach przewlekły stres może prowadzić do bardziej zauważalnego oczopląsu, który będzie wymagał interwencji medycznej.

Oczopląs u dziecka

Oczopląs u dziecka, zwłaszcza niemowlaka, może być objawem wrodzonej wady rozwojowej układu wzrokowego lub neurologicznego. Oczopląs wrodzony (zwany także oczopląsem fizjologicznym) występuje u około 1–2% dzieci i zazwyczaj nie wiąże się z poważnymi problemami zdrowotnymi. U niemowląt może to być po prostu część rozwoju narządu wzroku. U starszych dzieci lub niemowląt oczopląs może także występować w przebiegu chorób okulistycznych takich jak zez, uszkodzenie siatkówki, wrodzone wady nerwu wzrokowego bądź zaburzenia neurologiczne (np. mózgowe porażenie dziecięce). Oczopląs u dziecka może również wskazywać na choroby metaboliczne, wady genetyczne lub zaburzenia w rozwoju układu nerwowego. Najpopularniejsze metody diagnostyki to ENG (elektroneurografia ) i VNG (videonystagmografia ), możliwe do wykonania od około 5. roku życia. Analiza ruchu gałek ocznych pozwala określić, czy oczopląs ma charakter obwodowy (związany z uchem wewnętrznym) czy ośrodkowy (wynikający z zaburzeń ośrodkowego układu nerwowego).

Jak rozpoznać oczopląs - diagnostyka oczopląsu

Podstawą diagnostyki oczopląsu jest szczegółowy wywiad lekarski, który obejmuje informacje o przyjmowanych lekach, urazach głowy, chorobach pacjenta, problemach okulistycznych i neurologicznych w rodzinie, a także o komplikacjach okołoporodowych czy wcześniactwie. Kolejne etapy obejmują badania okulistyczne (ostrość wzroku, reakcja źrenic, badanie dna oka), elektronystagmografię, wideonystagmografię, ocenę ustawienia głowy i ruchomości oczu. W razie potrzeby wykonuje się także badania neurologiczne oraz obrazowanie głowy (tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny), a czasem również diagnostykę laryngologiczną.

Leczenie oczopląsu

Sposoby leczenia oczopląsu są dostosowane do podłoża problemu. Metody leczenia dobierane są przez okulistę, neurologa, laryngologa - w zależności od przyczyny. W podejściu zachowawczym wyrównuje się wady wzroku (szkła korekcyjne lub soczewki kontaktowe), a także stosuje szkła pryzmatyczne w celu ograniczenia kompensacyjnego ustawienia głowy. Czasami stosowana jest także farmakoterapia (baklofen, karbamazepina). W niektórych przypadkach pacjentowi proponuje się iniekcje toksyny botulinowej (ostrzykiwanie mięśni zewnątrzgałkowych). Możliwe jest także leczenie chirurgiczne - skrócenie mięśni zewnątrzgałkowych oczu w celu zminimalizowania niekontrolowanych ruchów gałek ocznych. Niestety, nie zawsze operacje dają trwały efekt.

Czy oczopląs jest groźny?

Oczopląs sam w sobie nie zawsze jest groźny, ale może wskazywać na różne zdrowotne m.in. często jest związany z chorobami neurologicznymi. Oczopląs może być objawem poważnych zaburzeń w układzie nerwowym takich jak uszkodzenie mózgu, udar, stwardnienie rozsiane, uszkodzenia błędnika, zapalenie nerwu wzrokowego.

Czy oczopląs jest wyleczalny?

Możliwość leczenia oczopląsu zależy od jego przyczyny. Jeśli oczopląs ma podłoże fizjologiczne, np. wynika z naturalnych reakcji na ruch obiektów (oczopląs optokinetyczny), nie wymaga leczenia. W przypadkach, gdy zaburzenie jest wynikiem chorób neurologicznych, urazów głowy, uszkodzeń błędnika lub innych schorzeń, terapia zależy od zidentyfikowanej przyczyny. W przypadku typu wrodzonego, leczenie może pomóc w łagodzeniu objawów, ale całkowite wyleczenie oczopląsu często nie jest możliwe.

Czy oczopląs wpływa na ostrość widzenia? Jak widzi osoba z oczopląsem?

Tak, oczopląs może wpływać na ostrość widzenia. Osoby z oczopląsem mogą mieć rozmyty obraz i trudności z utrzymaniem ostrości wzroku, szczególnie w warunkach słabego oświetlenia lub podczas patrzenia na drobne szczegóły. Z powodu nieustannego ruchu gałek ocznych trudno jest utrzymać stabilny obraz na siatkówce, co prowadzi do pogorszenia jakości widzenia. Osoby z oczopląsem mogą mieć także trudności w czytaniu i prowadzeniu pojazdów. Często dochodzi do zmiany postrzegania przestrzennego, a czasami również do problemów z równowagą.

Do jakiego lekarza się zgłosić, jeśli podejrzewamy u siebie oczopląs?

Jeśli zauważymy u siebie objawy oczopląsu, warto udać się do lekarza okulisty, który oceni stan zdrowia narządu wzroku oraz przeprowadzi odpowiednie testy diagnostyczne. W przypadku, gdy jest podejrzewane podłoże neurologiczne, konieczna może być konsultacja z neurologiem. Jeśli oczopląs jest związany z zaburzeniami równowagi zalecana jest wizyta u laryngologa. Jeżeli chcemy skorzystać z wizyty u okulisty na NFZ, nieodpłatnie, należy w pierwszej kolejności udać się do lekarza rodzinnego, aby wystawił odpowiednie skierowanie. Do okulisty na wizytę prywatną można umówić się bez skierowania.

Przypisy

1. Olszewski J. Otolaryngologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2022. 
2. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022. 
3. Prost, M., Oleszczyńska-Prost E. Okulistyka dziecięca. Oficyna Medyczna Medical Education sp. z.o.o., 2019. 
4. Narożny, W., Skarżyński, H. Zarys otoneurologii tom 1. Oficyna Medyczna Medical Education sp. z.o.o., 2018. 
5. Narożny, W., Skarżyński, H. Zarys otoneurologii tom 2. Oficyna Medyczna Medical Education sp. z.o.o., 2018. 
6. Salehi Fadardi M, Abel LA. Saccades under Mental Load in Infantile Nystagmus Syndrome and Controls. Optom Vis Sci. 2018 Apr;95(4):373-383. 
7. Jones PH, Harris CM, Woodhouse JM, Margrain TH, Ennis FA, Erichsen JT. Stress and visual function in infantile nystagmus syndrome. Invest Ophthalmol Vis Sci. 2013 Dec 5;54(13):7943-51.