Zeaksantyna – co to takiego? Jak działa zeaksantyna, jakie są jej właściwości i w jakich źródłach żywieniowych jest najwięcej zeaksantyny?

Czym jest zeaksantyna?

Zeaksantyna jest naturalnym związkiem chemicznym, należącym do grupy karotenoidów. Substancje te odpowiadają za barwę kwiatów, owoców i warzyw. Zeaksantyna jest izomerem luteiny - składnika o podobnym działaniu i strukturze. Obydwa te związki należą do tzw. ksantofili, czyli pochodnych karotenów, które są obecne w roślinach, ale mają także szczególne właściwości ochronne dla ludzkiego organizmu. Zeaksantyna w swojej strukturze zawiera 40 atomów węgla i 8 reszt izoprenowych, co czyni ją wyjątkowo efektywnym karotenoidem w kontekście ochrony wzroku oraz funkcjonowania innych tkanek. Jest to substancja, którą organizm człowieka musi pozyskać z zewnątrz, ponieważ nie jest w stanie jej syntetyzować.

Zeaksantyna - wpływ na zdrowie

Zeaksantyna ma szereg korzystnych właściwości zdrowotnych. Przede wszystkim działa jako silny antyoksydant, który pomaga w neutralizowaniu wolnych rodników tlenowych w organizmie, zapobiegając uszkodzeniom komórek i tkanek. Dodatkowo, pełni rolę naturalnego filtra ochronnego przed szkodliwym promieniowaniem UV. Zeaksantyna, szczególnie w połączeniu z luteiną, chroni fotoreceptory w siatkówce oka przed stresem oksydacyjnym, który może prowadzić do degeneracji komórek i wystąpienia poważnych chorób oczu takich jak zwyrodnienie plamki żółtej (AMD) czy zaćma. Regularne spożywanie zeaksantyny może również przyczynić się do profilaktyki nowotworów, chorób serca czy udaru mózgu, zmniejszając ryzyko związane z przewlekłym stresem oksydacyjnym.

Ze względu na działanie przeciwutleniające, zeaksantyna ma następujące właściwości:

• Przeciwzapalne
• Ochrona przed stresem oksydacyjnym (antyoksydacyjne)
• Ochrona wzroku
• Zwalczanie rodników tlenowych (ROS)
• Ochrona przed AMD (zwyrodnienie plamki żółtej) 
• Ochrona przed miażdżycą
• Redukcja utleniania cholesterolu LDL
• Ochrona przed uszkodzeniem skóry przez niebieskie światło
• Redukcja stanu zapalnego w miażdżycy 

Zeaksantyna a oczy

Zeaksantyna to jeden z ważniejszych składników, który ma pozytywny wpływ na zdrowie oczu, szczególnie w zapobieganiu chorobom związanym z wiekiem takim jak zaćma i zwyrodnienie plamki żółtej (AMD). Badania wykazały, że regularne spożywanie pokarmów bogatych w zeaksantynę takich jak zielone warzywa liściaste, jajka czy kukurydza, może pomóc zmniejszyć ryzyko rozwoju tych schorzeń. Zeaksantyna działa jako silny antyoksydant, który chroni komórki siatkówki przed szkodliwym działaniem wolnych rodników i stresu oksydacyjnego (więcej informacji o samych antyoksydantach znajduje się w artykule Antyoksydanty (przeciwutleniacze) - czym są? Jak zadbać o dietę bogatą w antyoksydanty?). Dodatkowo, filtruje niebieskie światło, które jest jednym z czynników ryzyka AMD. Wyższe spożycie zeaksantyny wiąże się z mniejszym ryzykiem uszkodzenia siatkówki i plamki żółtej.

Źródła zeaksantyny w żywności

Zeaksantyna znajduje się praktycznie wyłącznie w produktach roślinnych. Do najlepszych źródeł zeaksantyny należą warzywa i owoce o intensywnych kolorach, takie jak kukurydza, brokuły, szpinak, jarmuż, sałata, dynia, brukselka, cukinia, zielony groszek, pomarańczowa i czerwona papryka, jagody goji. Występuje również w żółtku jajka. Poleca się jeść te produkty w jednym posiłku z tłuszczami roślinnymi, aby zwiększyć przyswajalność zeaksantyny. Wśród produktów szczególnie bogatych w ten związek wymienić można takie jak:

• Kukurydza

• Papryka czerwona

• Brokuły

• Szpinak

• Jarmuż

• Groszek zielony

• Sałata

• Por

• Żółtko jajka

• Pistacje

• Chleb i wypieki na bazie kukurydzy i pszenicy durum

Luteina i zeaksantyna jako suplementy diety

Luteina i zeaksantyna, choć są dwoma odrębnymi związkami, często występują razem w suplementach diety, ponieważ ich działanie w organizmie jest synergiczne tzn. obydwa karotenoidy wzmacniają swoje efekty. Suplementy diety z luteiną i zeaksantyną są dostępne w postaci kapsułek, tabletek czy płynów, a ich formuły często wzbogacane są dodatkowymi składnikami wspierającymi poprawne widzenie takimi jak kwasy tłuszczowe omega-3, witaminy C, E i A, selen, cynk czy miedź. Zeaksantyna, ze względu na swoją lipofilność najlepiej wchłania się, gdy jest przyjmowana razem z tłuszczami, dlatego zaleca się przyjmowanie tych suplementów podczas posiłków bogatych w tłuszcze. Ważne jest, aby dawkowanie suplementów było zgodne z zaleceniami producenta, a w razie wątpliwości skonsultowane z lekarzem lub farmaceutą. Średnia zawartość zeaksantyny w 1 kapsułce suplementu waha się od 2 do 10 mg. Spożywanie odpowiednich dawek zeaksantyny może wspierać ochronę wzroku, poprawić kondycję oczu oraz pomóc w walce z efektami zmęczenia spowodowanego długotrwałym patrzeniem w ekrany.

Suplementacja luteiną i zeaksantyną może być szczególnie korzystna w przypadku osób starszych lub tych, którzy prowadzą intensywny tryb życia z dużym obciążeniem wzroku. Należy pamiętać, że suplementy diety nie mogą być stosowane jako substytut (zamiennik) zróżnicowanej diety ani zdrowego trybu życia. Nie należy przekraczać zalecanej porcji do spożycia w ciągu dnia.

Przypisy

1. Sanlier N, Yildiz E, Ozler E. An Overview on the Effects of Some Carotenoids on Health: Lutein and Zeaxanthin. Curr Nutr Rep. 2024 Dec;13(4):828-844. 
2. Mrowicka M, Mrowicki J, Kucharska E, Majsterek I. Lutein and Zeaxanthin and Their Roles in Age-Related Macular Degeneration-Neurodegenerative Disease. Nutrients. 2022 Feb 16;14(4):827. 
3. Abdel-Aal el-SM, Akhtar H, Zaheer K, Ali R. Dietary sources of lutein and zeaxanthin carotenoids and their role in eye health. Nutrients. 2013 Apr 9;5(4):1169-85. 
4. Demmig-Adams B, López-Pozo M, Stewart JJ, Adams WW 3rd. Zeaxanthin and Lutein: Photoprotectors, Anti-Inflammatories, and Brain Food. Molecules. 2020 Aug 8;25(16):3607. 
5. Demmig-Adams B, López-Pozo M, Stewart JJ, Adams WW 3rd. Zeaxanthin and Lutein: Photoprotectors, Anti-Inflammatories, and Brain Food. Molecules. 2020 Aug 8;25(16):3607. 
6. Murillo AG, Hu S, Fernandez ML. Zeaxanthin: Metabolism, Properties, and Antioxidant Protection of Eyes, Heart, Liver, and Skin. Antioxidants (Basel). 2019 Sep 11;8(9):390.