Publikowane artykuły mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Dowiedz się więcej...
Niewydolność serca to stan, w którym mięsień sercowy nie pompuje tyle krwi, ile potrzebuje organizm. W wyniku tego narządy są niedotlenione, a krew zalega w płucach i naczyniach żylnych. Najczęściej rozwija się w przebiegu choroby niedokrwiennej serca i nadciśnienia tętniczego, a jej typowe objawy to duszność, męczliwość i obrzęki kończyn dolnych. Może mieć postać ostrą, która wymaga pilnej pomocy, lub przewlekłą, rozpoznawaną m.in. na podstawie badania NT-proBNP i echa serca. Choroby zwykle nie da się całkowicie wyleczyć, ale leki, zmiana stylu życia i w razie potrzeby zabiegi spowalniają jej postęp, wydłużają życie i zmniejszają ryzyko hospitalizacji.
Niewydolność serca to stan, w którym mięsień sercowy nie jest w stanie pompować tyle krwi, ile potrzebują narządy. Do tkanek dociera za mało tlenu, a jednocześnie krew zalega w naczyniach - w płucach lub w krążeniu żylnym.
Niewydolność serca bywa utożsamiana z niewydolnością krążenia. To drugie pojęcie jest jednak szersze i obejmuje także sytuacje, w których przyczyna niedostatecznego ukrwienia narządów leży poza sercem. Więcej informacji o niewydolności krążenia jest dostępnych w dedykowanemu temu zagadnieniu artykule: Niewydolność krążenia - przyczyny i leczenie. Jak rozpoznać objawy niewydolności krążenia?.
W krajach rozwiniętych choroba dotyczy 1-2% dorosłych, a po 75 roku życia jej częstość gwałtownie rośnie, sięgając nawet 20%. W Polsce objawową niewydolność serca ma szacunkowo około 1,2 mln osób, czyli około 3,2% populacji.
Ostra niewydolność serca a przewlekła niewydolność serca
Ostra niewydolność serca to stan, w którym objawy pojawiają się nagle i szybko narastają. Może wystąpić u osoby wcześniej zdrowej albo jako zaostrzenie postaci przewlekłej. Przewlekła niewydolność serca to postać, w której objawy utrzymują się co najmniej od miesiąca. Zastoinowa niewydolność serca oznacza z kolei postać z cechami przewodnienia, czyli zastojem krwi w narządach: dusznością, obrzękami kończyn dolnych czy poszerzeniem żył szyjnych.
Niewydolność lewokomorowa, prawokomorowa i obukomorowa
Lewa komora to najsilniejsza część serca - pompuje bogatą w tlen krew do aorty, a stamtąd do wszystkich narządów. Prawa komora tłoczy krew do płuc, gdzie ta wzbogaca się w tlen. Gdy niewydolna jest lewa komora, krew cofa się do płuc, co daje duszność, kaszel i trzeszczenia nad płucami. Niewydolność prawokomorowa powoduje zastój w krążeniu dużym: obrzęki, powiększenie wątroby i poszerzenie żył szyjnych. Jeśli problem dotyczy obu komór serca, mówimy o niewydolności obukomorowej.
Niewydolność serca ze zmniejszoną i zachowaną frakcją wyrzutową (skurczowa i rozkurczowa)
Frakcja wyrzutowa lewej komory (LVEF) określa, jaka część krwi zostaje wyrzucona z komory podczas skurczu. Ocenia się ją w echo serca. Wyróżnia się niewydolność serca:
Do niewydolności serca może doprowadzić praktycznie każda choroba układu sercowo-naczyniowego.
Wśród chorób uszkadzających mięsień sercowy wymienić można schorzenia takie jak:
Niewydolność serca mogą wywołać lub nasilić także astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), ciężka niedokrwistość, marskość wątroby i nadczynność tarczycy.
Sprawdź również: Choroba niedokrwienna serca - przyczyny, objawy, leczenie. Czym choroba niedokrwienna serca różni się od zespołu wieńcowego?.
Gdy lewa komora pracuje słabiej, organizm uruchamia mechanizmy kompensacyjne - pobudza układ współczulny oraz hormonalny układ renina-angiotensyna-aldosteron, by utrzymać ciśnienie tętnicze i ukrwienie narządów Początkowo to pomaga, ale z czasem naczynia się obkurczają, organizm zatrzymuje sód i wodę, a hormony działają toksycznie na mięsień sercowy. W ciągu miesięcy lub lat jama lewej komory się poszerza, a jej kurczliwość słabnie. Mniejsza ilość pompowanej krwi jeszcze silniej pobudza mechanizmy kompensacyjne i koło się zamyka. Z tego powodu przewlekła niewydolność serca ma zwykle charakter postępujący.
Objawy niewydolności serca mogą narastać powoli albo pojawić się nagle. Lekarze dzielą je na podmiotowe, czyli odczuwane przez pacjenta, oraz przedmiotowe, które stwierdza się w badaniu. We wczesnym stadium choroby i u osób przyjmujących leki moczopędne bywają słabo widoczne.
Tabela 1. Objawy niewydolności serca.
|
Rodzaj objawów |
Objawy |
|
Podmiotowe typowe |
obrzęki wokół kostek, stałe zmęczenie i gorsza tolerancja wysiłku, napadowa duszność nocna (budzi po 2-3 godzinach snu, ustępuje po ponad 30 minutach siedzenia), orthopnoë (duszność 1-2 minuty po położeniu się), duszność (najpierw przy wysiłku, później przy niewielkiej aktywności i w spoczynku) |
|
Podmiotowe mniej typowe |
kołatanie serca, depresja, zawroty głowy, bendopnoë (duszność około 30 sekund po pochyleniu się), utrata apetytu, omdlenia, uczucie pełności, splątanie, świszczący oddech, nocny kaszel (zwykle suchy, w zaostrzeniu z różowo podbarwioną plwociną) |
|
Przedmiotowe (stwierdzane przez lekarza) |
przyspieszone lub niemiarowe tętno, trzeci ton serca, szmer nad sercem, poszerzenie żył szyjnych, objaw wątrobowo-szyjny, powiększenie wątroby, wodobrzusze, obrzęki obwodowe (kończyn dolnych, okolicy krzyżowej, moszny), przyspieszony oddech, trzeszczenia nad płucami, stłumienie odgłosu opukowego u podstawy płuc, przemieszczenie uderzenia koniuszkowego, zimne dłonie i stopy, skąpomocz, przyrost masy ciała o ponad 2 kg w tygodniu, utrata masy ciała i wyniszczenie (w zaawansowanej chorobie) |
Duszność to najczęstszy i najbardziej charakterystyczny objaw niewydolności serca. Najpierw pojawia się przy wysiłku, potem przy niewielkiej aktywności, a w zaawansowanej chorobie także w spoczynku. Charakterystyczne są:
Sygnałem problemów z sercem może być także kaszel. Typowy jest suchy kaszel pojawiający się w nocy lub po położeniu się, który bywa odpowiednikiem duszności. Kaszel z pienistą, różowo podbarwioną plwociną świadczy o obrzęku płuc i wymaga pilnej pomocy. Suchy kaszel bywa też działaniem niepożądanym inhibitorów konwertazy angiotensyny - wówczas lekarz może zmienić lek.
Obrzęki pojawiają się w najniżej położonych częściach ciała - wokół kostek i na podudziach, a u osób leżących w okolicy krzyżowej. Zastój krwi w krążeniu dużym daje też uczucie pełności w brzuchu, utratę apetytu i nudności. W badaniu lekarz może stwierdzić poszerzenie żył szyjnych, dodatni objaw wątrobowo-szyjny, powiększenie wątroby, a w zaawansowanej chorobie płyn w jamie brzusznej (wodobrzusze) i skąpomocz. Przyrost masy ciała o ponad 2 kg w tygodniu świadczy o zatrzymywaniu płynu, natomiast w zaawansowanej niewydolności serca dochodzi do utraty masy ciała, a nawet wyniszczenia.
Stałe zmęczenie, znużenie i gorsza tolerancja wysiłku nie wynikają z braku kondycji, lecz z niedotlenienia mięśni szkieletowych. Mogą im towarzyszyć mniej typowe objawy: kołatanie serca, zawroty głowy, omdlenia, splątanie (zwłaszcza u osób starszych) i depresja. Podczas badania lekarz może stwierdzić przyspieszone lub niemiarowe tętno, trzeci ton serca, szmer nad sercem, przesunięcie uderzenia koniuszkowego oraz chłodne dłonie i stopy. Nasilenie ograniczeń ocenia się według klasyfikacji NYHA:
W ostrej niewydolności serca objawy narastają w ciągu godzin lub dni. Zastój może prowadzić do obrzęku płuc z bardzo silną dusznością. O ciężkim przebiegu świadczą blada, chłodna i wilgotna skóra, senność, splątanie, niskie ciśnienie i skąpomocz.
Nagłe objawy lub gwałtowne pogorszenie stanu zagrażają życiu i wymagają wezwania pogotowia ratunkowego. Niepokojące są zwłaszcza:
Przy łagodniejszych dolegliwościach należy zgłosić się do lekarza POZ.
Diagnostyka zaczyna się od wywiadu i badania lekarskiego, pomiaru ciśnienia tętniczego oraz EKG. W procesie rozpoznania uwzględnia się:
Diagnostyka przewlekłej niewydolności serca jest planowa i przebiega etapami. W ostrej liczy się czas - w szpitalu trzeba szybko wykluczyć m.in. zawał serca, zatorowość płucną i rozwarstwienie aorty.
Leczenie przyczynowe obejmuje przywracanie ukrwienia serca w chorobie wieńcowej, korektę wad zastawkowych, leczenie zaburzeń rytmu oraz dobrą kontrolę nadciśnienia tętniczego i cukrzycy.
Leczenie niefarmakologiczne obejmuje:
Ograniczenie soli pomaga kontrolować obrzęki i duszność, ale badania nie potwierdziły, że bardzo restrykcyjna dieta niskosodowa sama zmniejsza liczbę hospitalizacji i zgonów.
Leczenie farmakologiczne. W niewydolności serca ze zmniejszoną frakcją wyrzutową podstawą terapii są cztery grupy leków: inhibitory konwertazy angiotensyny (lub ARNI), beta-blokery, antagoniści receptora mineralokortykosteroidowego i flozyny. Leki moczopędne łagodzą duszność i obrzęki, ale nie hamują postępu choroby. W postaci z zachowaną frakcją wyrzutową stosuje się flozyny i diuretyki.
W leczeniu zabiegowym stosowane są:
Ostra niewydolność serca wymaga hospitalizacji. Podstawą jest dożylny diuretyk, a tlen podaje się, gdy wysycenie krwi tlenem spada poniżej 90%. We wstrząsie kardiogennym stosuje się leki zwiększające siłę skurczu serca i podnoszące ciśnienie. Równolegle leczy się przyczynę np. zawał serca.
Niektóre leki mogą uszkadzać mięsień sercowy lub zaostrzać niewydolność serca np. przez zatrzymywanie wody:
Nie oznacza to, że przyjmowanych leków należy się obawiać - nie wolno ich odstawiać na własną rękę. Lekarz, znając ryzyko, monitoruje pracę serca w trakcie leczenia (np. w echo serca), a w razie potrzeby zmniejsza dawkę lub zamienia lek na bezpieczniejszy. O niewydolności serca warto informować każdego lekarza, który przepisuje nowe leki.
W badaniach klinicznych roczna śmiertelność w niewydolności serca ze zmniejszoną frakcją wyrzutową wynosi 10-15%, a w postaci z zachowaną frakcją wyrzutową 5-8%. Dane z Polski pokazują, że w codziennej praktyce rokowanie jest gorsze. W 2021 roku rok od rozpoznania przeżywało 76% chorych, wobec 86% w 2014 roku. Niewydolności serca przypisano wtedy blisko 150 tys. zgonów, czyli prawie 29% wszystkich zgonów w kraju.
Jednym z najważniejszych czynników rokowniczych jest frakcja wyrzutowa lewej komory - im niższa, tym większe ryzyko zgonu, w tym nagłego zgonu sercowego z powodu groźnych arytmii. Frakcja wyrzutowa rzędu 20% oznacza ciężkie uszkodzenie serca. Przy frakcji ≤35% rozważa się wszczepienie ICD, często z funkcją CRT. U części chorych frakcja wyrzutowa poprawia się pod wpływem leczenia, zwłaszcza gdy przyczyna jest odwracalna. Gdy choroba mimo to postępuje, rozważa się LVAD lub przeszczep serca. Na rokowanie wpływają też klasa NYHA, choroby współistniejące i przestrzeganie zaleceń.
Najlepszą ochroną jest zapobieganie chorobom prowadzącym do niewydolności serca i ich leczenie. Liczy się regularna kontrola ciśnienia tętniczego, dobre wyrównanie cukrzycy, aktywność fizyczna, prawidłowa masa ciała, zdrowa dieta z ograniczeniem soli, niepalenie i ograniczenie alkoholu.
Więcej informacji o diecie w profilaktyce chorób krążenia dostępnych jest w tekście Dieta DASH - co jeść na obniżenie ciśnienia? Dieta przy nadciśnieniu tętniczym.
Ile żyje się z niewydolnością serca?
Według polskich danych z 2021 roku rok od rozpoznania przeżywa około 3 na 4 chorych, ale dzięki leczeniu wielu pacjentów żyje z chorobą przez lata.
Czy niewydolność serca można wyleczyć całkowicie?
Przewlekła niewydolność serca zwykle postępuje i wymaga leczenia do końca życia. Gdy przyczynę da się usunąć, np. skorygować wadę zastawki, praca serca może się wyraźnie poprawić.
Czy przy niewydolności serca potrzebna jest operacja?
Nie u każdego. Większość pacjentów leczy się lekami, a zabieg jest potrzebny m.in. przy wadach zastawkowych, zwężeniu tętnic wieńcowych lub wskazaniach do CRT czy ICD.
Jakie suplementy diety są polecane przy niewydolności serca?
Żaden suplement nie zastąpi leczenia. Przy niedoborze żelaza lekarz może zalecić lek z żelazem. Potasu i magnezu nie należy przyjmować na własną rękę, bo z niektórymi lekami grozi to niebezpiecznym wzrostem stężenia potasu. Korzystne może być przyjmowanie tłuszczów omega-3 (znajdujących się między innymi w preparatach złożonych wspierających funkcjonowanie serca i układu krążenia).
Czego nie wolno robić przy niewydolności serca?
Nie należy samodzielnie odstawiać leków, przyjmować NLPZ bez konsultacji, nadużywać soli i alkoholu ani palić. Warto unikać dźwigania dużych ciężarów i lekceważenia szybkiego przyrostu masy ciała.
Czy w obrazie EKG widać niewydolność serca?
Samo EKG nie potwierdza rozpoznania, ale zwykle ujawnia cechy choroby podstawowej.
Jak szybko postępuje niewydolność serca?
Postać ostra rozwija się w ciągu godzin lub dni, a przewlekła - przez miesiące i lata. Leczenie spowalnia ten proces, a infekcje czy arytmie mogą go przyspieszyć.
Czy z niewydolnością serca można pracować fizycznie?
Zależy to od klasy NYHA i stabilności choroby. Umiarkowana aktywność jest zalecana, ale ciężka praca fizyczna, zwłaszcza dźwiganie, zwykle nie jest wskazana. Decyzję podejmuje kardiolog.
Niewydolność serca to zwykle postępująca choroba, w której serce nie pompuje wystarczającej ilości krwi, a jej najczęstszymi przyczynami są choroba niedokrwienna serca i nadciśnienie tętnicze.
Wczesna diagnostyka (NT-proBNP, echo serca) i stałe leczenie skojarzone wydłużają życie i zmniejszają ryzyko hospitalizacji.
Przypisy
W swojej karierze naukowej zajmuje się przeciwzapalnym wpływem składników żywności w chorobach cywilizacyjnych, w tym w nowotworach. Absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Prywatnie miłośniczka ekologii, fotografii i dalekich podróży.
Zobacz wszystkie wpisy autora
Artykuły zamieszczone na blogu apteki internetowej Olmed nie stanowią porady medycznej,
ani opinii farmaceuty, lekarza lub dietetyka dostosowanej do indywidualnej sytuacji
pacjenta. Udostępnione informacje stanowią jedynie generalne zalecenia, które nie mogą
stanowić wyłącznej podstawy do stosowania określonej terapii, zmiany nawyków, dawkowania
produktów leczniczych, itp. Przed podjęciem jakichkolwiek działań mających wpływ na
życie, zdrowie lub samopoczucie należy skontaktować się z lekarzem lub innym
specjalistą, w celu otrzymania zindywidualizowanej porady.
Nigdy nie lecz się sam, korzystaj z opieki medycznej swojego lekarza i w przypadku
objawów choroby lub pogorszenia się Twojego stanu zdrowia skontaktuj się ze
specjalistą.
Właściciel serwisu aptekaolmed.pl nie ponosi odpowiedzialności związanej z
wykorzystaniem informacji zawartych w publikowanych za pośrednictwem Serwisu
artykułach.
Mogą Cię zainteresować