Niskie ciśnienie - objawy, przyczyny i czynniki ryzyka. Czym jest niedociśnienie, jak powstaje i czy niskie ciśnienie wymaga leczenia?

Czym jest niskie ciśnienie tętnicze (hipotonia)?

Prawidłowe ciśnienie tętnicze powinno mieścić się w zakresie od 90/60 mm Hg do 139/89 mm Hg. O niskim ciśnieniu rozkurczowym mówimy, gdy spada poniżej 60 mm Hg, a o niskim ciśnieniu skurczowym, gdy jego wartości są poniżej 90 mm Hg. Hipotonia (niedociśnienie, hipotensja), czyli stan gdy wartość ciśnienia jest niższa niż 90/60 mm Hg. Jeśli stan ten utrzymuje się przewlekle i nie towarzyszą mu żadne objawy, zazwyczaj nie wymaga leczenia. Należy jednak pamiętać, że niskie wartości ciśnienia mogą być spowodowane odwodnieniem, przyjmowanymi lekami oraz różnymi chorobami.

Niedociśnienie tętnicze pierwotne ma nieznaną przyczynę, utrzymuje się przewlekle, często występuje u osób szczupłych i może być uwarunkowane genetycznie. Jeśli nie powoduje objawów nie jest groźne. Niedociśnienie wtórne spowodowane jest różnymi chorobami, zaburzeniami, odwodnieniem, anafilaksją, przyjmowanymi lekami lub nadużywaniem alkoholu lub substancji psychoaktywnych.

Normy ciśnienia tętniczego krwi

Optymalnie ciśnienie tętnicze krwi powinno wynosić poniżej 120/80. Wysokie ciśnienie jest niebezpieczne dla zdrowia. Wśród powikłań nadciśnienia tętniczego wymienić można udar mózgu, obrzęki, niewydolność wielu narządów, uszkodzenia naczyń, niewydolność serca czy zawał. Dlatego tak ważne jest, by regularnie mierzyć ciśnienie i utrzymywać jego wartości w normie.

Tabela 1. Normy ciśnienia tętniczego krwi u osób dorosłych

Objawy niskiego ciśnienia tętniczego

Niskie ciśnienie tętnicze może nie dawać żadnych objawów, jeśli występuje przewlekle. Stan taki nie jest uznawany jako nieprawidłowy. Jeśli jednak nie jest to typowe u pacjenta, to spadek ciśnienia krwi może objawiać się poprzez:

• zawroty głowy 
• mroczki przed oczami 
• niewyraźne widzenie 
• omdlenia 
• dezorientacja 
• zaburzenia koncentracji 

W przypadku, gdy obniżenie ciśnienia daje objawy należy znaleźć podłoże problemu i wdrożyć leczenie.

Przyczyny niskiego ciśnienia tętniczego

Niskie ciśnienie tętnicze może mieć wiele różnych przyczyn. Często związane jest z chorobami lub przyjmowanymi lekami. Wartości ciśnienia krwi zmieniają się w ciągu dnia. Naturalnie wzrasta przy aktywności fizycznej, po posiłkach czy w wyniku stresu emocjonalnego. Zazwyczaj najniższe jest w nocy, a wzrasta rano po przebudzeniu. Niskie ciśnienie tętnicze krwi może być spowodowane przez sytuacje takie jak:

• choroby układu krążenia np. niewydolność serca, bradykardia 
• niektóre zaburzenia hormonalne 
• odwodnienie 
• nadużywanie leków moczopędnych 
• nasilona biegunka 
• niskie stężenie glukozy we krwi (hipoglikemia), na którą są najbardziej narażone osoby z cukrzycą 
• utrata znacznej ilości krwi 
• anafilaksja - ciężka reakcja alergiczne 
• sepsa 
• ciężkie zakażenie 
• niektóre choroby układu nerwowego 
• spożywanie alkoholu i przyjmowanie narkotyków 
• anemia 
• ciąża - w ciągu pierwszych 24 tygodni ciąży zmiany zachodzące w organizmie mogą przyczyniać się do obniżenia ciśnienia, a po porodzie sytuacja się normuje 

Leki jako przyczyna niedociśnienia

Niektóre leki jako skutek uboczny mogą obniżać ciśnienie krwi m.in. trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, leki stosowane w chorobie Parkinsona oraz preparaty używane w zaburzeniach erekcji (tadalafil, sildenafil). Najczęściej jednak objawy niedociśnienia wywołane są przez leki obniżające ciśnienie krwi u pacjentów z nadciśnieniem, jeżeli dawka nie jest dobrze dobrana. Zdarza się to szczególnie często u otyłych pacjentów, którzy znacznie zredukowali masę ciała, łagodząc tym samym nasilenie nadciśnienia. U takich osób powinno ponownie dostosować się dawkę. Leki obniżające ciśnienie krwi stosowane w nadciśnieniu to m.in.:

• beta-blokery np. proplanolol, bisprolol 
• blokery receptora angiotensynowego 
• blokery receptora wapniowego 
• inhibitory konwertazy angiotensyny 
• alfa-blokery
• leki moczopędne (np. furosemid) 

Nagły spadek ciśnienia tętniczego

Nagły spadek ciśnienia tętniczego może być niebezpieczny i zagrażać życiu. Szybki spadek ciśnienia o 20 mm Hg może już doprowadzić do omdlenia lub wystąpienia zawrotów głowy. Znaczne spadki ciśnienia mogą być spowodowane przez sporą utratę krwi, silną reakcję alergiczną czy rozległe zakażenie. Kiedy wartości ciśnienia są bardzo niskie może to świadczyć o wstrząsie, stanowiącym zagrożenie życia. Niepokojące objawy mogą obejmować: osłabienie, zaburzenia równowagi, spoconą, zimą, bladą skórę, problemy z komunikacją werbalną, pobudzenie, które z czasem przechodzi w senność, utrata przytomności. Jeśli zauważymy u kogoś symptomy sugerujące wstrząs należy natychmiast zadzwonić na pogotowie pod numer 999.

Hipotensja ortostatyczna

Hipotensja ortostatyczna to obniżenie ciśnienia tętniczego rozkurczowego o przynajmniej 10 mmHg lub ciśnienia tętniczego skurczowego i co najmniej 200 mmHg w ciągu 3 minut od wstania z pozycji leżącej lub po uniesieniu głowy. Ta zmiana pozycji ciała i w efekcie hipotonia ortostatyczna powoduje objawy spowodowane zmniejszonym przepływem krwi do narządów - zawroty głowy, omdlenia. Szacuje się, że zjawisko to dotyczy nawet 20 % osób starszych. Osoby z niskim ciśnieniem mogą odczuwać bóle głowy, zawroty głowy, zaburzenia widzenia, duszność, ból w klatce piersiowej oraz ból barków i szyi. Wśród przyczyn niedociśnienia ortostatycznego wymienić można zaburzenia neurologiczne, autoimmunologiczne, cukrzycę, amyloidozę, chorobę Parkinsona, otępienie, zaburzenia elektrolitów, efekt uboczny stosowanych leków, zaburzenia rytmu serca, niewydolność układu krążenia, choroby serca, odwodnienie, hiperglikemia, zatrucie, nadużywanie alkoholu lub substancji psychoaktywnych.

Niskie ciśnienie w ciąży

W okresie ciąży u większości kobiet obserwuje się obniżenie ciśnienia tętniczego. Jets to proces fizjologiczny spowodowany wpływem progesteronu na ściany naczyń krwionośnych, powodując ich rozszerzanie. W wyniku spadku oporu naczyniowego dochodzi do obniżenia wartości ciśnienia. Często obserwuje się niskie ciśnienie i wysoki puls. Jest to następstwo zwiększenia objętości krążącej krwi. Serce musi wykonywać większą pracę. Zwiększenie tętna, czyli częstości akcji serca, stanowi mechanizm kompensacyjny podczas zbyt niskiego ciśnienia, który ma zapewnić optymalne odżywienie tkanek. W większości przypadków niskie ciśnienie tętnicze utrzymuje się d 24-26 tygodnia ciąży. Jeśli wartości spadają poniżej 90/60 mmHg lub jeśli obserwuje się pogorszenie samopoczucia, bóle i zawroty głowy, mroczki przed oczami lub omdlenia, należy skonsultować się z lekarzem. W niektórych przypadkach niskie ciśnienie w ciąży wywołane jest anemią

Diagnostyka niskiego ciśnienia

W procesie diagnostycznym lekarz zbiera wywiad, w którym szczegółowo pyta się o objawy niskiego ciśnienia krwi oraz sytuacje, w jakich się pojawiają, a także analizuje listę przyjmowanych leków. Dokonuje także pomiaru ciśnienia tętniczego krwi w gabinecie. Zazwyczaj zaleca pacjentowi prowadzenie dziennika ciśnienia tętniczego - pomiary kilka razy dziennie w domu. W razie potrzeby może zlecić wykonanie dodatkowych badań diagnostycznych jak EKG, echo serca, morfologię krwi, poziom żelaza czy glukozy.

Czym grozi niskie ciśnienie?

Przewlekle utrzymujące się niskie ciśnienie nie jest powodem do niepokoju, jeżeli nie powoduje żadnych objawów. Jeśli jednak występuje osłabienie, złe samopoczucie oraz zawroty głowy, wiąże się z większym ryzykiem upadku oraz omdlenia.

Leczenie niskiego ciśnienia

Leczenie farmakologiczne w przypadku niskiego ciśnienia jest bardzo rzadko stosowane. U pacjentów z przewlekle niskim ciśnieniem, jeśli nie obserwuje się żadnych objawów, stan ten nie wymaga leczenia. Jeżeli sytuacja ta spowodowana jest przyjmowanymi lekami, lekarz powinien zmienić ich dawkę lub zaproponować inny preparat.

Domowe sposoby na podniesienie ciśnienia

U osób z niskim ciśnieniem krwi można spróbować domowych sposobów, aby zmniejszyć objawy. Aby naturalnie podnieść ciśnienie należy pić dużo płynów, głównie wody, aby zapobiegać odwodnieniu. Należy unikać alkoholu, ponieważ może obniżać ciśnienie i działa odwadniająco. U części osób korzystnie będzie działało picie napojów z kofeiną. Należy jednak pamiętać, że kofeina działa moczopędnie. Po wypiciu kawy lub herbaty (czarna, czerwona, zielona) należy dodatkowo wypić szklankę wody. Korzystnie działa regularna aktywność fizyczna, a także ograniczenie wielkości posiłków. Pomocne mogą być preparaty z guaraną lub żeń-szeniem. Podczas długotrwałego stania warto wykonywać drobne ruchy i napinać mięśnie, aby pobudzić przepływ krwi z nóg do serca.

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022. 
2. Grabovac, I., Jordakieva, G., Yang, L. (2021). Epidemiology and Risk Factors Associated with Orthostatic Hypotension in Older Adults. Orthostatic Hypotension in Older Adults, 13-23. 
3. Joseph, A., Wanono, R., Flamant, M., Vidal-Petiot, E. (2017). Orthostatic hypotension: a review. Nephrologie & therapeutique, 13, S55-S67. 
4. Krauze-Baranowska, M. Fitofarmaceutyki. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2022.