Nadciśnienie tętnicze u dzieci i młodzieży - przyczyny, objawy, leczenie nadciśnienia tętniczego u dzieci. Jak rozpoznać nadciśnienie u dzieci? Prawidłowy pomiar ciśnienia krwi u dzieci

Nadciśnienie tętnicze u dzieci – czym jest i jakie ma objawy?

Nadciśnienie tętnicze u dzieci to stan, w którym wartość ciśnienia skurczowego lub rozkurczowego krwi przekracza 95. centyl, uwzględniając wiek, płeć oraz wzrost dziecka. Nadciśnienie u dzieci może mieć charakter pierwotny lub wtórny. W przeciwieństwie do dorosłych, u najmłodszych najczęściej występuje właśnie nadciśnienie wtórne. Warto zaznaczyć, że choć objawy nadciśnienia mogą być słabo zauważalne, to wczesne wykrycie tego stanu jest bardzo istotne dla zapobiegania poważnym komplikacjom zdrowotnym w przyszłości. Niestety, w większości przypadków nadciśnienie u dzieci przebiega bezobjawowo, co sprawia, że bardzo łatwo je przeoczyć, o ile nie wykonuje się regularnych pomiarów ciśnienia. Nieleczone nadciśnienie może prowadzić do uszkodzenia ważnych narządów, takich jak serce, nerki, czy oczy. Wśród objawów, które mogą pojawić się w przypadku nadciśnienia tętniczego można wymienić:

• bóle głowy
• zawroty głowy
• nadmierna senność
• zmiany w zachowaniu
• zmęczenie
• trudności w koncentracji

Objawy nadciśnienia tętniczego u dzieci – na co zwrócić uwagę?

Pomimo że nadciśnienie tętnicze może być w dużej mierze bezobjawowe, warto zwrócić uwagę na pojawiające się bóle głowy, szczególnie poranne, a także uczucie zmęczenia i osłabienia, które nie ustępuje po odpoczynku. Dzieci z nadciśnieniem mogą również skarżyć się na zawroty głowy, problemy z koncentracją, a także pogorszenie widzenia, co może świadczyć o uszkodzeniach naczyń siatkówki oka. Ponadto, na nadciśnienie mogą wskazywać częste krwawienia z nosa oraz obrzęki wokół oczu lub na kończynach. Ważne jest również, aby rodzice zwrócili uwagę na zmiany w zachowaniu dziecka, szczególnie w przypadku dzieci starszych. Wzrost ciśnienia może prowadzić do trudności w koncentracji w szkole oraz zmian w nastroju, które są częstym objawem nasilenia stresu.

Przyczyny nadciśnienia tętniczego u dzieci i młodzieży

Nadciśnienie tętnicze u dzieci może występować z różnych powodów. Nadciśnienie pierwotne jest rzadkie u dzieci, ale jego liczba przypadków rośnie wraz z wiekiem, szczególnie w okresie dojrzewania. Współczesne badania wskazują, że jednym z kluczowych czynników ryzyka rozwoju nadciśnienia pierwotnego jest otyłość, a także siedzący tryb życia, niezdrowa dieta (bogata w sól, tłuszcze nasycone i uboga w błonnik), stres psychiczny oraz predyspozycje genetyczne. Dzieci, które spędzają dużo czasu przed ekranami telewizorów i komputerów, mają mniejszą aktywność fizyczną, co sprzyja rozwojowi nadciśnienia.

Z kolei nadciśnienie wtórne u dzieci jest znacznie częstsze i wynika z innych chorób, które wpływają na układ sercowo-naczyniowy. Wśród najczęstszych przyczyn nadciśnienia wtórnego wymienić można przewlekłe choroby nerek, wady serca (np. koarktacja aorty) oraz zaburzenia hormonalne takie jak zespół Cushinga, nadczynność tarczycy czy feochromocytoma. Nadciśnienie wtórne jest również bardziej powszechne u dzieci z niską masą urodzeniową, urodzonych przedwcześnie lub cierpiących na inne problemy zdrowotne w okresie prenatalnym. Zdarza się również, że nadciśnienie u dzieci jest wynikiem używania niektórych leków takich jak kortykosteroidy.

Nadciśnienie u dzieci - jak przeprowadzić prawidłowy pomiar ciśnienia tętniczego? Rozpoznanie nadciśnienia

Diagnostyka nadciśnienia tętniczego u dzieci zaczyna się od dokładnego pomiaru ciśnienia tętniczego. Prawidłowy pomiar ciśnienia tętniczego u dzieci jest podstawą dla postawienia wiarygodnej diagnozy. Przed rozpoczęciem pomiaru dziecko powinno odpoczywać przez co najmniej 5 minut, aby zapobiec fałszywym odczytom wynikającym ze zmęczenia aktywnością. Podczas pomiaru dziecko powinno siedzieć w wygodnej pozycji z ręką opartą na stole, z mankietem umieszczonym na wysokości serca. Manometr powinien być dobrany do wielkości ramienia dziecka – zbyt mały lub zbyt duży mankiet może prowadzić do błędnych wyników. Pomiar należy powtórzyć co najmniej trzykrotnie, aby uzyskać wiarygodny wynik.

Warto również pamiętać, że ciśnienie tętnicze należy mierzyć na obu rękach, zwłaszcza jeśli istnieje podejrzenie, że może występować różnica ciśnień między kończynami górnymi. Jeśli różnice są znaczne, należy przeprowadzić dalsze badania diagnostyczne, aby wykluczyć ewentualne zaburzenia sercowo-naczyniowe. Wartości ciśnienia skurczowego powyżej 95. centyla dla wieku, płci i wzrostu dziecka mogą wskazywać na nadciśnienie. Lekarz powinien również wziąć pod uwagę inne czynniki takie jak masa ciała, historia chorób w rodzinie, styl życia dziecka oraz wyniki badań laboratoryjnych. Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego pomiary ciśnienia tętniczego krwi u dzieci należy wykonywać od 3 roku życia.

Więcej dodatkowych informacji o samodzielnym pomiarze ciśnienia tętniczego krwi znajduje się w artykule Jak prawidłowo mierzyć ciśnienie krwi?.

Ciśnienie tętnicze u dzieci - normy

Ciśnienie tętnicze u dzieci jest zależne od wielu czynników, w tym od wieku, płci, wzrostu i wagi dziecka. U dzieci wartości ciśnienia tętniczego sprawdza się na siatkach centylowych. Wyniki powyżej 95. centyla wskazują na podwyższone ciśnienie, które wymaga diagnostyki oraz monitorowania.

Tabela 1. Normy ciśnienia u dzieci i młodzieży z podziałem na wiek.

Tabela 2. Norma ciśnienia u dzieci i młodzieży z podziałem na wiek oraz centyle.

• Ciśnienie skurczowe (górne) i rozkurczowe (dolne) wzrasta wraz z wiekiem dziecka.
• 95. centyl oznacza granicę nadciśnienia tętniczego – jeśli ciśnienie dziecka przekracza tę wartość, wymaga ono dalszej diagnostyki.
• 99. centyl oznacza ciężkie nadciśnienie wymagające pilnej interwencji lekarskiej.
• Wartości mogą się różnić w zależności od wzrostu i płci dziecka.

Leczenie nadciśnienia tętniczego u dzieci

Leczenie nadciśnienia tętniczego u dzieci może obejmować zarówno zmianę stylu życia, jak i farmakoterapię. W przypadku nadciśnienia pierwotnego, które najczęściej jest związane z otyłością i brakiem aktywności fizycznej, najważniejsze jest wprowadzenie zmian w diecie oraz codziennej aktywności dziecka. Odpowiednia dieta, bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i uboga w sól i tłuszcze nasycone, jest podstawą terapii. Dzieci powinny unikać napojów gazowanych i słodkich, a także ograniczyć spożycie żywności przetworzonej. Ponadto, regularna aktywność fizyczna, taka jak spacery, jazda na rowerze, pływanie czy ćwiczenia gimnastyczne, może znacznie pomóc w obniżeniu ciśnienia. Dzieci powinny ćwiczyć co najmniej 60 minut dziennie, co nie tylko pomaga obniżyć ciśnienie, ale także poprawia ogólną kondycję i samopoczucie.

W przypadkach, gdy zmiany w stylu życia nie wystarczają, lekarz może zalecić stosowanie leków obniżających ciśnienie tętnicze. Leki te, takie jak inhibitory ACE, beta-blokery czy diuretyki, są dobierane w zależności od wieku dziecka, wyników badań oraz rodzaju nadciśnienia. 

Nadciśnienie tętnicze pierwotne i wtórne u dzieci – różnice i przyczyny

Nadciśnienie tętnicze pierwotne i wtórne różnią się mechanizmami. Nadciśnienie pierwotne, choć rzadsze u dzieci, jest związane głównie z otyłością, genetycznymi predyspozycjami oraz brakiem aktywności fizycznej. Dzieci z nadwagą mają wyższe ryzyko wystąpienia tego typu nadciśnienia, które często rozpoznawane jest dopiero w okresie dojrzewania.
Nadciśnienie wtórne jest częstsze u dzieci i wynika z innych schorzeń, takich jak choroby nerek, wady serca czy zaburzenia hormonalne. Najczęściej występującymi przyczynami są przewlekła choroba nerek, koarktacja aorty, a także problemy z nadnerczami i tarczycą. Nadciśnienie wtórne wymaga leczenia choroby podstawowej, co powinno prowadzić do normalizacji ciśnienia tętniczego.

Powikłania nadciśnienia tętniczego u dzieci – dlaczego warto reagować na czas?

Nieleczone nadciśnienie tętnicze u dzieci może prowadzić do wielu poważnych powikłań zdrowotnych m.in. uszkodzenia narządów wewnętrznych, takich jak serce, nerki, a także zmiany w siatkówce oka. Nieleczone nadciśnienie może prowadzić do rozwoju niewydolności serca, przewlekłej choroby nerek, zaburzeń w układzie nerwowym oraz problemów ze wzrokiem. Ponadto, wysokie ciśnienie tętnicze u dzieci wiąże się z większym ryzykiem wystąpienia udaru mózgu czy zawału serca w późniejszym wieku.

Jak zapobiegać nadciśnieniu tętniczemu u dzieci? Profilaktyka i zdrowy styl życia

Profilaktyka nadciśnienia tętniczego to podstawa. Wczesne podjęcie działań zapobiegawczych może znacząco obniżyć ryzyko wystąpienia nadciśnienia tętniczego, zwłaszcza wśród dzieci, które znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka. Prewencja powinna opierać się na zdrowym stylu życia, odpowiednich nawykach żywieniowych oraz regularnej aktywności fizycznej, ale również na monitorowaniu stanu zdrowia i ciśnienia tętniczego.

1. Aktywność fizyczna. Regularna aktywność fizyczna to jedno z najskuteczniejszych narzędzi zapobiegania nadciśnieniu tętniczemu. Dzieci, które są regularnie aktywne fizycznie, mają mniejsze ryzyko rozwoju otyłości, a także chorób serca, w tym nadciśnienia. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, aby dzieci i młodzież w wieku od 5 do 17 lat spędzały co najmniej 60 minut dziennie na aktywności fizycznej o średniej lub dużej intensywności.

Aktywności, które mogą pomóc w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia tętniczego, to między innymi:

• Jazda na rowerze
• Pływanie
• Spacery
• Bieganie
• Zajęcia sportowe, takie jak piłka nożna, koszykówka, tenis
• Gimnastyka, joga i rozciąganie

Regularne ćwiczenia korzystnie wpływają na układ krążenia, sprzyjają utrzymaniu prawidłowej masy ciała, obniżają poziom stresu oraz pomagają w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia krwi.

2. Zdrowa dieta. Zdrowa dieta jest podstawą profilaktyki nadciśnienia tętniczego u dzieci. Odpowiednia ilość błonnika, witamin i minerałów, a także ograniczenie spożycia soli, tłuszczu nasyconego i produktów przetworzonych, stanowi jeden z elementów w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia tętniczego. W codziennym życiu warto wprowadzić:

• Ograniczenie soli – nadmiar soli w diecie jest jednym z głównych czynników ryzyka rozwoju nadciśnienia tętniczego. Z tego powodu warto unikać żywności wysoko przetworzonej, bogatej w sól, takiej jak fast foody, chipsy, solone przekąski, gotowe dania oraz wędliny. Zamiast soli warto stosować przyprawy ziołowe, takie jak bazylia, oregano, tymianek.
• Wysoka zawartość błonnika – dieta powinna być bogata w produkty pełnoziarniste, warzywa, owoce, nasiona i rośliny strączkowe. Błonnik pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu, wspiera pracę jelit oraz obniża ryzyko rozwoju nadciśnienia.
• Nienasycone kwasy tłuszczowe – dzieci powinny unikać tłuszczów trans oraz nasyconych, które znajdują się w żywności fast foodowej i przetworzonej. Zamiast tego warto wprowadzać zdrowe tłuszcze roślinne takie jak oliwa z oliwek, olej rzepakowy, awokado, orzechy, pestki dyni, słonecznika.
• Ograniczenie napojów słodzonych i kofeiny – napoje gazowane, energetyczne, a także słodzone napoje owocowe zawierają dużą ilość cukru, który może prowadzić do nadwagi i otyłości, a tym samym zwiększa ryzyko rozwoju nadciśnienia. Warto wprowadzać w diecie dziecka wodę, herbaty ziołowe oraz naturalne soki owocowe (ale w umiarkowanych ilościach).

3. Odpowiednia masa ciała. Otyłość i nadwaga to jedne z głównych czynników ryzyka nadciśnienia tętniczego u dzieci. Regularne monitorowanie wagi ciała oraz dbanie o zdrowy rozwój fizyczny dziecka pomagają utrzymać prawidłową masę ciała. Warto, aby dzieci miały możliwość uczestniczenia w aktywnościach fizycznych, które sprzyjają utracie nadmiaru kilogramów oraz były edukowane na temat zdrowych nawyków żywieniowych.

4. Zarządzanie stresem. Stres ma bezpośredni wpływ na ciśnienie tętnicze. Dzieci, które doświadczają przewlekłego stresu, mogą być bardziej narażone na rozwój nadciśnienia. Z tego powodu warto zapewnić dzieciom odpowiednie warunki do odpoczynku i relaksu. Wśród technik radzenia sobie ze stresem wymienić można:

• Techniki relaksacyjne – joga, medytacja, ćwiczenia oddechowe, mindfulness
• Czas wolny – dzieci powinny mieć czas na odpoczynek, zabawę oraz spędzanie czasu z rodziną i przyjaciółmi
• Ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem – długotrwałe korzystanie z urządzeń elektronicznych, takich jak telewizory, komputery, tablety czy smartfony, może prowadzić do wzrostu poziomu stresu i obniżenia aktywności fizycznej

Przypisy

1. Nugent JT, Maciejewski KR, Finn EB, Grout RW, Wood CT, Esserman D, Michel JJ, Lu Y, Sharifi M. High Blood Pressure in Children Aged 3 to 12 Years Old With Overweight or Obesity. Child Obes. 2024 Dec;20(8):581-589. 
2. Haseler E, Sinha MD. Hypertension in Children and Young Adults. Pediatr Clin North Am. 2022 Dec; 69(6):1165-1180. 
3. Ciborowska H. Ciborowski A. Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021.
4. Rowicka, G. W gabinecie lekarza specjalisty. Pediatria. Nadmiar masy ciała u dzieci i młodzieży. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021.
5. Grillo, A., Salvi, L., Coruzzi, P., Salvi, P., & Parati, G. (2019). Sodium intake and hypertension. Nutrients, 11(9), 1970. 
6. Kawalec, W., Grenda, R., Kulus, M. Pediatria TOM I - II. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2018.
7. Cichocka, A. Dieta DASH w teorii i zastosowaniu. Medyk, 2017.
8. Lurbe E, Agabiti-Rosei E, Cruickshank JK, Dominiczak A, Erdine S, Hirth A, Invitti C, Litwin M, Mancia G, Pall D, Rascher W, Redon J, Schaefer F, Seeman T, Sinha M, Stabouli S, Webb NJ, Wühl E, Zanchetti A. 2016 European Society of Hypertension guidelines for the management of high blood pressure in children and adolescents. J Hypertens. 2016 Oct;34(10):1887-920.
9. Surma, S., Narkiewicz, K. Postępowanie w nadciśnieniu tętniczym przez pryzmat wytycznych Europejskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego z 2023 roku--take-home message dla lekarza praktyka. Heart & Vascular Diseases/Choroby Serca & Naczyn, 2023, 20.4. 
10. Tykarski A. i inni. Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym - 2019 rok Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego; Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce 2019; 5 (1): 1–86.