Grupy krwi A, B, AB, 0 - charakterystyka, częstość występowania, dziedziczenie. Badanie grupy krwi, czynnik Rh. Jaka jest najrzadsza grupa krwi?

Grupy krwi – czym są, rodzaje. Układ ABO

Grupa krwi to cecha dziedziczona genetycznie, określająca obecność określonych antygenów na powierzchni czerwonych krwinek. Układ ABO to najważniejszy system grupowy, który został odkryty na początku XX wieku przez Karla Landsteinera. Wyróżniamy cztery podstawowe grupy krwi: A, B, AB oraz 0. Każda z tych grup charakteryzuje się obecnością lub brakiem specyficznych antygenów na erytrocytach oraz przeciwciał w osoczu. Osoby z grupą:

• A mają antygen A na krwinkach i przeciwciała anty-B w osoczu
• osoby z grupą B mają antygen B i przeciwciała anty-A
• osoby z grupą AB mają oba antygeny i brak przeciwciał
• osoby z grupą 0 nie posiadają żadnych antygenów na erytrocytach, ale mają przeciwciała anty-A i anty-B.

Dziedziczenie grup krwi

Dziedziczenie grup krwi odbywa się zgodnie z II prawem Mendla. Grupa krwi jest określona przez parę alleli odziedziczonych po rodzicach. Istnieją trzy allele determinujące grupę krwi: IA, IB i i0. Allele IA i IB są dominujące względem recesywnego allelu i0, co oznacza, że osoba z genotypem IAIB będzie miała grupę krwi AB, a osoba z genotypem IAi0 lub IAIA będzie miała grupę A. Analogicznie, IBIB lub IBi0 daje grupę B, a i0i0 daje grupę 0.

W praktyce oznacza to, że:

• rodzice z grupami krwi A i B mogą mieć dzieci z dowolną grupą (A, B, AB lub 0),
• rodzice z grupą AB nigdy nie będą mieli dziecka z grupą 0,
• rodzice z grupą 0 mogą mieć tylko dzieci z grupą 0

Tabela 1. Dziedziczenie grupy krwi u człowieka.

Grupa krwi i Rh

Oprócz układu AB0 istotnym czynnikiem determinującym grupę krwi jest układ Rh. Układ ten określa obecność lub brak antygenu D na erytrocytach. Osoby posiadające ten antygen są oznaczane jako Rh+, natomiast osoby go nieposiadające jako Rh-. Układ Rh jest szczególnie ważny przy transfuzjach oraz w kontekście ciąży, gdyż niezgodność Rh między matką a płodem może prowadzić do poważnych powikłań.

Grupy krwi w układzie Rh – dziedziczenie

Czynnik Rh dziedziczy się zgodnie z prawami Mendla. Allel kodujący antygen D (D) jest dominujący, a jego brak (d) jest recesywny. Oznacza to, że osoba z genotypem DD lub Dd będzie miała Rh+, natomiast osoba z genotypem dd będzie miała Rh-. Jeśli oboje rodziców mają Rh-, dziecko także będzie miało Rh-. Natomiast w przypadku rodziców o różnych układach Rh dziecko może odziedziczyć zarówno Rh+, jak i Rh-.

Tabela 2. Dziedziczenie czynnika Rh u człowieka.

Inne układy grupowe poza ABO i Rh

Poza układami ABO i Rh istnieje wiele innych układów grupowych krwi, które mają znaczenie w transfuzjologii i immunologii. Do najważniejszych należą:

• Układ Kell
• Układ Duffy
• Układ Kidd
• Układ MNS

Układ Kell to jedna z grup krwi, której antygeny są kodowane przez gen KEL na chromosomie 7. Wyróżnia się ponad 30 antygenów tego układu, a najważniejszy z nich to antygen K, występujący u około 9% Europejczyków. Przeciwciała przeciwko niemu (anty-K) mogą pojawić się po przetoczeniu krwi. Jeśli nie zostaną wcześniej wykryte, mogą prowadzić do groźnej reakcji organizmu – niszczenia czerwonych krwinek. Anty-K mogą również powodować chorobę hemolityczną płodu i noworodka (ChHPN). W przeciwieństwie do bardziej znanej postaci tej choroby, spowodowanej przeciwciałami anty-D, ta odmiana rzadziej prowadzi do wysokiego poziomu bilirubiny u dziecka. Dzieje się tak, ponieważ antygen Kell znajduje się na bardzo wczesnych komórkach krwi, a przeciwciała anty-K niszczą je, zanim zdążą wytworzyć hemoglobinę. Aby zapobiegać takim sytuacjom, dziewczynkom i kobietom przed menopauzą przetacza się krew bez antygenu K, żeby uniknąć ryzyka wytworzenia przez ich organizm przeciwciał.

Poza układem Kell istnieją inne ważne grupy krwi, takie jak Duffy, Kidd, MNS, Diego i Colton. Również w ich przypadku organizm może wytworzyć przeciwciała, które powodują niszczenie krwinek po przetoczeniu niezgodnej krwi. Szczególnie niebezpieczne są przeciwciała anty-Jka i anty-Jkb z układu Kidd, ponieważ trudno je wykryć w badaniach, a mogą prowadzić do poważnej reakcji organizmu.

Oznaczenie grupy krwi – badanie grupy krwi

Badanie grupy krwi jest kluczowym testem laboratoryjnym, wykorzystywanym w transfuzjologii klinicznej, transplantologii oraz podczas ciąży. Wykonuje się je metodą aglutynacji, polegającą na reakcji krwinek z odpowiednimi przeciwciałami. W niektórych krajach oznaczenie grupy krwi jest obowiązkowe przed zabiegami chirurgicznymi oraz w przypadku kobiet w ciąży, aby zapobiegać konfliktowi serologicznemu.

Kim jest uniwersalny dawca i uniwersalny biorca?

Osoby z grupą krwi 0 Rh- są uważane za uniwersalnych dawców, ponieważ ich krew nie zawiera antygenów ABO ani Rh, które mogłyby wywołać reakcję immunologiczną u biorcy. Natomiast osoby z grupą AB Rh+ są uniwersalnymi biorcami, ponieważ ich organizm nie wytwarza przeciwciał przeciwko żadnym antygenom AB0. Grupa krwi oraz obecność antygenów na krwinkach czerwonych jest niezwykle istotna przy transfuzji krwi.

Tabela 3. Dawcy i biorcy – tabela zgodności grup krwi.

Częstość występowania poszczególnych grup krwi

Rozkład poszczególnych grup krwi w populacji różni się w zależności od regionu geograficznego i grup etnicznych. W Europie najczęściej występuje grupa krwi A i 0, natomiast w Azji większy odsetek populacji posiada grupę B. W Polsce dominują grupy A (ok. 33%) i 0 (ok. 40%), podczas gdy grupy B (19%) i AB (8%) są rzadsze. Najrzadsza jest grupa AB Rh-, występująca u mniej niż 1% populacji.

Jaka jest najrzadsza grupa krwi?

Najrzadszą grupą krwi na świecie jest grupa AB Rh-, występująca u mniej niż 1% populacji. Jednak jeszcze rzadsze są niektóre warianty grupowe, jak np. grupa Bombay (nowo wyodrębniona grupa krwi charakteryzuje się brakiem antygenu H), która pojawia się niezwykle rzadko i nie posiada antygenów ABO.

Czym jest konflikt serologiczny?

Konflikt serologiczny to sytuacja, w której układ odpornościowy matki wytwarza przeciwciała przeciwko antygenom erytrocytów płodu. Najczęściej dotyczy układu Rh, kiedy matka Rh- nosi dziecko Rh+. Podczas pierwszej ciąży zwykle nie dochodzi do poważnych konsekwencji, jednak w kolejnych ciążach może nastąpić hemoliza krwinek dziecka, prowadząca do poważnej anemii hemolitycznej. Zapobieganie konfliktowi serologicznemu polega na podaniu matce immunoglobuliny anty-D.

Czy zawsze istnieje ryzyko konfliktu serologicznego?

• Jeśli matka ma Rh+, konflikt serologiczny nie wystąpi, niezależnie od grupy krwi dziecka.
• W przypadku, gdy oboje rodzice mają Rh-, dziecko również odziedziczy Rh-, co eliminuje ryzyko konfliktu.
• Konflikt może się pojawić, gdy matka ma Rh-, a ojciec Rh+, ponieważ dziecko może odziedziczyć Rh+ i tym samym stać się obiektem reakcji immunologicznej organizmu matki.

W celu określenia ryzyka wykonuje się badania poziomu przeciwciał anty-D w organizmie kobiety lub testy wolnego DNA płodowego obecnego we krwi matki, które pozwalają na określenie Rh dziecka. Jeśli ryzyko konfliktu zostanie wykryte, lekarz może zalecić podanie immunoglobuliny anty-D, co zapobiega wytwarzaniu przez matkę przeciwciał przeciwko erytrocytom płodu.

Czy konflikt serologiczny może wystąpić już w pierwszej ciąży?

Tak, choć najczęściej pojawia się w kolejnych ciążach. W pierwszej ciąży ryzyko konfliktu jest mniejsze, ponieważ organizm matki nie miał jeszcze kontaktu z krwinkami Rh+ i nie zdążył wytworzyć przeciwciał. Jednak w niektórych przypadkach np. po poronieniu, ciąży pozamacicznej czy inwazyjnych badaniach prenatalnych, może dojść do kontaktu krwi matki i płodu, co zwiększa ryzyko wystąpienia konfliktu w przyszłych ciążach. Dzięki nowoczesnym metodom diagnostyki i profilaktyki konflikt serologiczny można skutecznie kontrolować, minimalizując zagrożenie dla zdrowia matki i dziecka.

Wpływ grupy krwi na zdrowie

Niektóre badania sugerują, że grupa krwi może mieć wpływ na podatność na różne choroby. Przykładowo, sugeruje się, że osoby z grupą krwi 0 częściej chorują na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, ale mniejsze ryzyko COVID-19 i żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej. W różnych grupach krwi obserwuje się odmienne częstości występowania np. raka trzustki, żołądka czy innych chorób, jednak uważa się, że większy związek ma to z innymi czynnikami np. demograficznymi, niż z samą grupą krwi.

Grupy krwi - podsumowanie

Grupy krwi są kluczowym elementem transfuzjologii klinicznej i immunologii. Podstawowy podział obejmuje cztery grupy krwi w układzie AB0: A, B, AB oraz 0, a także grupy krwi Rh +/-, które zależą od obecności antygenów układu Rh. Każda grupa krwi ma znaczenie w kontekście przetaczania krwi. Znajomość swojej grupy krwi jest istotna, ponieważ biorca krwi musi otrzymać zgodną krew, aby uniknąć niepożądanych reakcji immunologicznych. Wyniki badania grupy krwi uzyskuje się po analizie próbek krwi żylnej lub surowicy krwi.

Przypisy

1. Korycka-Wołowiec A., Lewandowski K., Wołowiec D. Hematologia dla diagnostów laboratoryjnych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2023.
2. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.
3. Ciepiela O. Diagnostyka laboratoryjna w pielęgniarstwie i położnictwie. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021.
4. Krauss H., Gibas-Dorna, M. Fizjologia człowieka. Podstawy. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021.