Czego unikać w suplementach diety z witaminami? Na jakie dodatki do suplementów trzeba uważać? dlaczego lepiej unikać szkodliwych składników suplementów?

Czego unikać w suplementach? Jakich szkodliwych składników i wypełniaczy nie powinny zawierać suplementy diety z magnezem, witaminami i innymi substancjami?

Suplementy diety to preparaty, które mają za zadanie uzupełniać nasz jadłospis o składniki, których, z różnych powodów, nie możemy dostarczyć do organizmu z pożywieniem lub nie jesteśmy w stanie zapewnić ich ze względu na okoliczności (przykładowo - jesienią i zimą, z uwagi na ograniczenie ekspozycji na słońce, konieczna jest suplementacja witaminy D). Niektóre składniki preparatów dostępnych na aptecznych czy nawet drogeryjnych półkach są jednak zupełnie zbędne - zarówno w suplementach, jak i w codziennej diecie. Oczywiście substancje te nie są niebezpieczne, natomiast u niektórych osób i w niektórych okolicznościach mogą powodować skutki uboczne. Jakie to składniki? Czego unikać w suplementach diety i na jakie ich elementy zwracać szczególną uwagę?

Czy należy unikać dodatków do suplementów w postaci słodzików? Komu mogą szkodzić?

Wielu producentów suplementów diety umieszcza obecnie w składach swoich produktów substancje, które mają nadawać im słodki smak. Dotyczy to zwłaszcza preparatów mających wspomagać zdrowie dzieci. Na rynku dostępne są już suplementy z wapniem, witaminami i roślinnymi ekstraktami w postaci żelków, lizaków, owocowych pastylek do ssania… i nic w tym dziwnego - dzieci to najbardziej wymagająca grupa konsumentów, jeśli chodzi o smak. Należy tutaj dodać, że aby suplementacja była skuteczna, musi być stosowana regularnie - a w przypadku podawania maluchowi produktu, który po prostu mu nie smakuje, osiągnięcie takiego celu jest zdecydowanie utrudnione. Producenci chcą, by ich preparaty były jak najlepiej dostosowane do preferencji dzieci - stąd biorą się liczne próby dopasowania formuły preparatu do preferencji najmłodszych odbiorców. Niemniej, jeśli chodzi o składy, warto z pewnością unikać:

• dodanego cukru. Cukier jest jest oczywiście najbardziej rozpowszechnioną substancją słodzącą, natomiast zupełnie nie ma potrzeby, by znajdował się w suplementach (można znaleźć dla niego inne, lepsze alternatywy). Przede wszystkim spożywanie cukru może przyczyniać się do rozwoju próchnicy zębów czy do zaburzenia równowagi cukrowej (glikemii), organizmu - co przekłada się na zwiększone ryzyko wystąpienia insulinooporności, a także do budowania niewłaściwych nawyków żywieniowych. Wyjątek w zakresie suplementów diety czy leków z dodatkiem cukru stanowią syropy - jest to postać preparatu, w której cukier pełni między innymi funkcję konserwującą;
• substancji słodzących, które mogą negatywnie wpłynąć na procesy trawienia, a także powodują gwałtowny wzrost glukozy we krwi (zaburzają glikemię). Niektóre słodziki, u osób ze szczególnie wrażliwym układem pokarmowym, mogą przyczyniać się do zwiększenia ryzyka bólów brzucha, biegunek czy zaparć. Do kontrowersyjnych substancji słodzących zaliczamy między innymi maltodekstrynę, syrop glukozowo-fruktozowy, acesulfam K, aspartam czy cyklaminiany.

Zamiast substancji wymienionych powyżej, w składach suplementów (zwłaszcza tych przeznaczonych dla dzieci) warto poszukiwać naturalnej substancji słodzącej - czyli ksylitolu lub też bezpiecznego dla cukrzyków zamiennika - erytrytolu (określanego również jako erytrol).

Czy warto brać kapsułki, tabletki i inne suplementy z konserwantami? Czy mogą nam zaszkodzić?

Konserwanty to składniki mające za zadanie przedłużyć trwałość produktów - do użytku i spożycia. Stosuje się je w branży kosmetycznej, a także w branży spożywczej. Czasem konserwanty są także dodawane do suplementów diety. Których z nich warto unikać - zwłaszcza w suplementach przeznaczonych dla dzieci?

• Benzoesan sodu to jeden z najpopularniejszych konserwantów używanych w żywności (w tym również w produkcji suplementów diety). Jego zaletą, z punktu widzenia producentów, jest oczywiście niska cena. Przyjmowanie go w żywności na co dzień, w określonych przez najważniejsze instytucje chroniące konsumentów (w tym przez EFSA - European Food Safety Authority oraz FDA - Food and Drug Administration) ilościach, nie stanowi zagrożenia dla zdrowia (benzoesan sodu szybko wchłania się z przewodu pokarmowego, jest metabolizowany przez nerki i wydalany wraz z moczem). Niestety, u niektórych osób i w niektórych okolicznościach może powodować niepożądane skutki. Przykładowo, pokarmowe objawy nadwrażliwości na benzoesan sodu mogą wykazywać osoby z alergiami, astmą, a także z nadwrażliwością na salicylany. Dodatkowo omawiany składnik nie powinien być spożywany w nadmiernych ilościach łącznie z witaminą C - przez ich połączenie w organizmie może wytwarzać się bowiem szkodliwy dla zdrowia benzen (dotyczy to jednak przede wszystkim napojów gazowanych).
• Glutaminian sodu znany jest przede wszystkim jako wzmacniacz smaku i aromatu. Ma on za zadanie podbić parametr żywności określany jako „smakowitość”. Stosuje się go zwykle w produktach o wysokim stopniu przetworzenia, w słonych przekąskach czy daniach gotowych. W niektórych przypadkach można znaleźć go także w suplementach czy żywności funkcjonalnej. Oprócz poprawy właściwości smakowych, glutaminian sodu jest czasem stosowany jako konserwant wydłużający czas przydatności produktu do spożycia. Podobnie, jak w przypadku benzoesanu sodu, FDA uznaje tę substancję za bezpieczną, jednak należy uważać na jej nadmiar w diecie. Przykładowo, wspomniana wcześniej instytucja - EFSA - ustaliła akceptowalny dzienny poziom spożycia glutaminianu w porcji do 30 mg na kilogram masy ciała. Ten poziom jest dość trudny do przekroczenia, natomiast może to nastąpić u osób, u których w diecie w większości obecne są produkty przetworzone. Nadmiar glutaminianu sodu może prowadzić między innymi do zaburzeń metabolicznych, a także wpływać na zwiększenie ryzyka nadwagi czy otyłości.

Dobrą alternatywą dla wymienionych powyżej substancji są tak zwane naturalne konserwanty. Niektóre z nich mają dodatkowo właściwości żelujące. Wśród nich wyróżnić można chociażby pektyny pochodzące z owoców czy agar, wytwarzany z konkretnego gatunku glonów. Niektórzy producenci, dla wydłużenia trwałości substancji aktywnych, stosują także technologię mikrokapsułkowania. Polega ona na zamykaniu konkretnych składników w specjalnie zaprojektowanych mikrokapsułkach, których otoczka chroni wnętrze przed negatywnym wpływem czynników zewnętrznych, takich jak wilgoć czy światło słoneczne.

Sztuczne barwniki w suplementach - czy wszyscy mogą je przyjmować?

Sztuczne barwniki, w odróżnieniu od barwników naturalnych, zapewniają produktom spożywczym mocne, intensywne kolory, co teoretycznie wpływa na zwiększenie ich atrakcyjności wizualnej. Obecnie wiele tego typu substancji nie jest dopuszczonych do produkcji, z uwagi na ich drażniące i niepożądane działania (mowa tu na przykład o barwniku w oznaczeniu E123 - amarant, który w teorii nie jest już dopuszczony do produkcji żywności, natomiast nadal można znaleźć go, przykładowo, w składzie galaretek czy przetworów z ciemnych owoców).

Niektóre z barwników obecnych w żywności (i oczywiście dopuszczonych do stosowania) określa się jako pseudoalergeny. W praktyce są to substancje, które u niektórych osób mogą wywoływać reakcję podobną do alergicznej (w tym pokrzywki i wysypki, podrażnienia skórne, nieżyt nosa i inne), natomiast bez angażowania elementów układu odpornościowego aktywnych w klasycznej reakcji alergicznej. Pseudoalergeny wywołują przywołane objawy między innymi w wyniku zwiększonej aktywności histaminy (więcej informacji o tym mechanizmie znajduje się w artykule Nietolerancja histaminy - przyczyny, objawy, diagnostyka, dieta antyhistaminowa. Czy nietolerancja histaminy to alergia?). Obecnie do pseudoalergenów zalicza się między innymi takie sztuczne barwniki, jak: tartrazyna (E102), żółcień pomarańczowa (E110), czerń PN (E151), żółcień chinolinowa (E104) czy indygokarmin (E132).

Czy suplementować preparaty, które zawierają tłuszcze utwardzone?

Na koniec warto wspomnieć o takim aspekcie rynku żywności i suplementów diety, jak tłuszcze utwardzone. Są to tłuszcze o bardzo wysokim stopniu przetworzenia, których negatywne skutki spożywania zdecydowanie przewyższają wartości odżywcze. Tłuszcze utwardzone (wśród których prym wiedzie dość tani w produkcji utwardzony olej palmowy), spożywane nadmiarze, mogą przyczyniać się do zwiększenia ryzyka zaburzeń metabolicznych (w tym do zwiększenia poziomu „złego” cholesterolu, do rozwoju miażdżycy, a w końcu - do wystąpienia chorób układu sercowo-naczyniowego). Tłuszcze utwardzone można znaleźć raczej w „zdrowych” przekąskach niż suplementach diety (chodzi tu przede wszystkim o kremy, masła i batony proteinowe, a także o chrupki czy wafle białkowe), natomiast czytając składy nietypowych suplementów (zwłaszcza nietypowych pod względem formuły) warto zwrócić uwagę na obecność tego właśnie składnika. Nie zaleca się ich stosowania przede wszystkim u osób, które zmagają się z nadciśnieniem czy zaburzeniami gospodarki tłuszczowej w organizmie.

Źródła:

1. P. Dembowski, Nadmiar dodatków do żywności może szkodzić zdrowiu [w:] Medycyna Praktyczna, 12.12.2017
2. Young J., Conway E.M., Rother K.I., Sylvetsky A.C, oprac. dr n. med. P. Sawiec, Wpływ słodzików na masę ciała oraz metaboliczny stan organizmu dzieci [w:] Medycyna Praktyczna, 06.11.2019
3. Mgr inż. B. Przygoda, Substancje dodatkowe [w:] Medycyna Praktyczna, 09.11.2012
4. Mgr inż. B. Przygoda, Słodziki - czy są bezpieczne? [w:] Medycyna Praktyczna, 10.05.2016
5. Dr n. med. A. Zawadzka-Krajewska, dr n. med. M. Bartkowiak-Emeryk, dr hab. n. med. J. Ziołkowski, Dodatki żywieniowe - ich rola w chorobach alergicznych u dzieci [w:] Pediatria po Dyplomie vol. 15 nr 4, Sierpień 2011
6. Mgr P. Mika, prof. dr hab. n. med. J. Kierkuś, Wpływ dodatków do żywności na zdrowie dziecka [w:] Pediatria po Dyplomie 02/2019
7. E. Wasilewska, S. Małgorzewicz, Niepożądane reakcje pokarmowe na dodatki do żywności [w:] Forum Zaburzeń Metabolicznych tom 6, nr 1 (2015)