Badania na boreliozę – testy ELISA, badania na obecność przeciwciał i inne. Jak i kiedy warto wykonać badanie na boreliozę, by wynik był wiarygodny?

Czym jest borelioza i jak dochodzi do zakażenia po ukąszeniu kleszcza?

Borelioza to infekcja przenoszona przez kleszcze, wywołana przez bakterie z rodzaju Borrelia: B. burgdorferi, B. garinii oraz B. afzelii. W Polsce do najważniejszych chorób przenoszonych przez kleszcze zalicza się boreliozę z Lyme, kleszczowe zapalenie mózgu oraz anaplazmozę. Borelioza to schorzenie obejmujące wiele narządów, prowadzące do uszkodzeń skóry, stawów, serca oraz układu nerwowego. Najwięcej przypadków tej choroby notuje się w Europie Środkowej, Skandynawii, Rosji oraz północno-wschodniej części Ameryki Północnej. Dziko żyjące zwierzęta pełnią rolę rezerwuaru bakterii Borrelia, które następnie zarażają kleszcze.Warto wiedzieć, że nie każdy kleszcz jest nosicielem krętków, a samo ukąszenie nie musi od razu oznaczać zakażenia. Kluczowe znaczenie ma czas - im dłużej pasożyt pozostaje wczepiony w skórę, tym większe ryzyko zakażenia.

Zakażenie może wystąpić już po kilkunastu godzinach, dlatego tak ważne jest szybkie usunięcie pasożyta. Po wniknięciu do organizmu bakterie namnażają się i mogą rozprzestrzenić się na różne układy - nerwowy czy krwionośny. Borelioza to choroba o wielu obliczach, a jej objawy bywają niespecyficzne, dlatego kluczową rolę odgrywa diagnostyka laboratoryjna, która umożliwia wykrycie obecności przeciwciał skierowanych przeciwko bakteriom Borrelia.

Objawy boreliozy - rumień wędrujący i inne wczesne sygnały choroby z Lyme

W początkowym stadium zakażenia pierwszym i najbardziej charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący - czerwona zmiana skórna, pojawiająca się najczęściej od 3 do 30 dni po ukąszeniu przez kleszcza. Rumień może się powiększać, osiągając średnicę powyżej 5 cm, a jego centrum często zaczyna blednąć, tworząc pierścieniowy kształt. Pojawienie się takiego objawu samo w sobie może stanowić podstawę do rozpoznania boreliozy i wdrożenia leczenia – bez konieczności wykonywania testów serologicznych.

Warto jednak pamiętać, że nie u każdego pacjenta rumień występuje. Wiele osób doświadcza objawów grypopodobnych - gorączki, bólu głowy, osłabienia, dreszczy czy bólu mięśni i stawów. W kolejnym etapie borelioza może przyjąć formę zapalenia stawów, neuroboreliozy, a nawet zaburzeń rytmu serca. Borelioza z Lyme to choroba przebiegająca etapowo, a jej objawy mogą występować z opóźnieniem. To sprawia, że diagnostyka oparta wyłącznie na objawach klinicznych bywa trudna i wymaga potwierdzenia w laboratorium.

Sprawdź również: Rumień po ugryzieniu kleszcza – jak wygląda rumień po kleszczu? Rumień wędrujący a borelioza – objawy, rozpoznanie, leczenie boreliozy.

Diagnostyka boreliozy - kiedy należy wykonać badanie w kierunku zakażenia?

Badania w kierunku boreliozy wykonuje się przede wszystkim wtedy, gdy występują objawy sugerujące zakażenie krętkami borrelia, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie zaobserwowano rumienia wędrującego lub występują nietypowe symptomy. Wskazaniem może być np. porażenie nerwu twarzowego, zapalenie stawów, zmęczenie, bóle głowy czy objawy neurologiczne.

Diagnostyka laboratoryjna boreliozy opiera się na analizie obecności swoistych przeciwciał -zarówno klasy IgM, jak i IgG. W praktyce oznacza to konieczność pobrania krwi i wykonania odpowiednich testów. Kluczowe jest zachowanie odpowiedniego odstępu czasowego - badania należy wykonać po co najmniej 3-4 tygodniach od momentu podejrzewanego zakażenia, ponieważ przeciwciała pojawiają się w organizmie z opóźnieniem. Zbyt wczesne wykonanie testu może skutkować wynikiem fałszywie ujemnym.

Warto dodać, że – w myśl zasady „lepiej zapobiegać, niż leczyć” – na łonie natury, w sezonie wiosennym i letnim, warto zabezpieczać się przed kleszczami za pomocą repelentów – czyli środków odstraszających kleszcze, komary, meszki i inne owady.

Badania krwi na boreliozę - podstawowe informacje

Podstawowe badania w kierunku boreliozy to testy serologiczne, które polegają na wykrywaniu przeciwciał IgM oraz IgG w surowicy krwi. Przeciwciała te powstają w odpowiedzi na kontakt organizmu z bakteriami borrelia. Pobranie krwi odbywa się standardowo, z żyły łokciowej, nie wymaga bycia na czczo.

IgM to przeciwciała charakterystyczne dla wczesnej fazy zakażenia. Ich obecność może wskazywać na aktywne zakażenie, ale wynik dodatni powinien być interpretowany ostrożnie, ponieważ IgM mogą się również pojawiać w innych chorobach zakaźnych. IgG natomiast pojawiają się później i mogą świadczyć o przebyciu boreliozy, jej przewlekłym przebiegu lub skutkach ubocznych wcześniejszego zakażenia. Badanie przeciwciał IgG oraz IgM jest podstawowym narzędziem diagnostycznym, ale zawsze należy interpretować je w kontekście objawów klinicznych i czasu od ukąszenia przez kleszcza.

Przeczytaj także: Borelioza – objawy, diagnoza, leczenie i profilaktyka.

Testy przesiewowe w kierunku boreliozy - kiedy i po co się je wykonuje?

Testy na boreliozę o charakterze przesiewowym mają na celu sprawdzenie, czy w surowicy pacjenta obecne są przeciwciała charakterystyczne dla zakażenia borrelią. Najczęściej stosowanym badaniem przesiewowym jest test ELISA, charakteryzujący się wysoką czułością, ale niższą swoistością. Oznacza to, że test rzadko przeoczy rzeczywiste zakażenie, ale może dawać fałszywie dodatnie wyniki.

Badania przesiewowe w kierunku boreliozy wykonuje się u osób z objawami wskazującymi na możliwe zakażenie, ale bez jednoznacznych dowodów klinicznych takich jak rumień wędrujący. Dodatni wynik testu przesiewowego nie kończy diagnostyki - musi zostać potwierdzony badaniem Western Blot, które wyklucza możliwość reakcji krzyżowych i jednoznacznie weryfikuje obecność przeciwciał skierowanych przeciwko krętkom borrelia.

Badanie ELISA - jak przebiega i co wykrywa test na boreliozę?

Test ELISA, czyli enzymatyczny test immunosorpcyjny, polega na oznaczeniu obecności i poziomu przeciwciał IgM i IgG w surowicy krwi. W praktyce oznacza to, że w próbce szuka się białek odpornościowych, które powstały w reakcji na obecność bakterii borrelia. Test ELISA jest testem ilościowym - informuje o poziomie przeciwciał, co może być pomocne w ocenie czasu trwania zakażenia.

Wynik dodatni wskazuje na konieczność wykonania testu potwierdzającego Western Blot, ponieważ możliwe są reakcje krzyżowe z innymi patogenami. Warto zaznaczyć, że test ELISA nie daje odpowiedzi na pytanie czy borelioza jest aktywna czy przebyta, a jedynie informuje o kontakcie organizmu z antygenami krętków.

Western Blot - badanie potwierdzające zakażenie boreliozą

Western Blot, znany również jako immunoblot, to badanie jakościowe, które weryfikuje, czy wykryte w teście ELISA przeciwciała rzeczywiście są skierowane przeciwko specyficznym antygenom Borrelia burgdorferi. W przeciwieństwie do testu ELISA, który mierzy poziom przeciwciał, Western Blot rozpoznaje ich „wzór” - charakterystyczne pasma białek świadczące o odpowiedzi immunologicznej na zakażenie.

Western Blot uznaje się za metodę potwierdzającą zakażenie i jego wynik ma decydujące znaczenie dla diagnozy boreliozy. W zależności od obecności pasm odpowiadających klasom IgM oraz IgG, można stwierdzić czy zakażenie jest świeże, przebyte, czy też nie ma podstaw do rozpoznania.

Przeciwciała IgM i IgG - co oznaczają wyniki badań laboratoryjnych?

Interpretacja wyników testów serologicznych zawsze powinna uwzględniać obecność przeciwciał IgM oraz IgG. IgM pojawiają się jako pierwsze, a ich obecność może wskazywać na wczesne stadium boreliozy - jednak dodatni wynik bez objawów klinicznych może być mylący. IgG rozwijają się wolniej, ale utrzymują się dłużej - nawet po zakończeniu leczenia.

Dodatni wynik IgG bez objawów nie świadczy o konieczności terapii, ale dowodzi przebytego kontaktu z borrelią. Wynik ujemny nie wyklucza zakażenia, jeśli badanie zostało wykonane zbyt wcześnie. W razie wątpliwości należy powtórzyć badania po kilku tygodniach.

Pakiet badań na boreliozę - jakie testy warto wykonać i w jakiej kolejności?

Pełna diagnostyka boreliozy powinna obejmować:

1. Badanie ELISA - jako test przesiewowy, który pozwala wykryć obecność przeciwciał IgG i IgM.
2. Western Blot - jako badanie potwierdzające w przypadku wyniku dodatniego lub wątpliwego w teście ELISA.

Najlepiej, aby obie analizy były wykonane z tej samej próbki surowicy, co ułatwia interpretację wyników. Dzięki temu możliwe jest ustalenie czy organizm rzeczywiście zetknął się z bakteriami boreliozy i czy doszło do rozwinięcia swoistej odpowiedzi immunologicznej.

Badanie kleszcza po ukąszeniu - czy pomaga w diagnostyce boreliozy?

Po ukąszeniu przez kleszcza można wykonać badanie pasożyta metodą PCR, aby wykryć obecność materiału genetycznego bakterii borrelia. Taki test pozwala sprawdzić czy kleszcz był nosicielem krętków. Trzeba jednak podkreślić, że wynik dodatni nie potwierdza zakażenia u człowieka, a ujemny go nie wyklucza.

Badanie kleszcza może być pomocne jako uzupełnienie informacji, jednak nie zastępuje obserwacji miejsca ukąszenia ani diagnostyki laboratoryjnej pacjenta. Do usuwania kleszcza ze skóry warto sięgnąć po odpowiednie narzędzia i akcesoria do usuwania kleszczy, takie jak karty, lassa czy tak zwane „kleszczołapki”.

Jak przygotować się do badania krwi na boreliozę?

Badania przeciwciał nie wymagają specjalnego przygotowania - nie trzeba być na czczo, nie jest też konieczne odstawienie leków. Ważne jest jednak, aby poinformować personel medyczny o czasie od ukąszenia, objawach klinicznych oraz ewentualnych chorobach towarzyszących, ponieważ może to wpłynąć na dobór testów i interpretację wyników.

Zwykle krew pobiera się z żyły łokciowej, a wynik testu ELISA jest dostępny po kilku dniach. Jeśli wynik jest dodatni, laboratorium może automatycznie wykonać test Western Blot, o ile próbka surowicy została odpowiednio przechowana.

Kiedy należy powtórzyć badania diagnostyczne w kierunku boreliozy?

Badania należy powtórzyć wtedy, gdy wykonano je zbyt wcześnie np. w pierwszych 2-3 tygodniach od zakażenia. W takim przypadku organizm mógł jeszcze nie zdążyć wytworzyć swoistych przeciwciał i wynik może być fałszywie ujemny. Najczęściej badania powtarza się po 4-6 tygodniach.

Nie zaleca się rutynowego kontrolowania poziomu przeciwciał po leczeniu, nawet jeśli IgG utrzymują się przez wiele miesięcy. Kluczowe znaczenie mają objawy kliniczne, a nie sam poziom przeciwciał klasy IgM czy IgG.

Badania na boreliozę – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie badania żeby wykryć boreliozę?

Podstawą diagnostyki boreliozy są badania serologiczne wykrywające przeciwciała przeciwko krętkom Borrelia burgdorferi. Najczęściej jako pierwszy wykonuje się test ELISA, który jest badaniem przesiewowym. W przypadku wyniku dodatniego lub wątpliwego konieczne jest potwierdzenie metodą Western blot, która jest bardziej swoista. We wczesnym stadium choroby, zwłaszcza przy obecności rumienia wędrującego, lekarz może postawić diagnozę kliniczną bez badań krwi.

Jak sprawdzić, czy miało się boreliozę?

Aby sprawdzić, czy w przeszłości doszło do zakażenia boreliozą, wykonuje się badania serologiczne krwi w kierunku przeciwciał IgG. Obecność przeciwciał IgG może świadczyć o kontakcie z bakterią nawet wiele miesięcy lub lat wcześniej. Należy jednak pamiętać, że dodatni wynik nie zawsze oznacza aktywną chorobę. Interpretacja wyników powinna zawsze należeć do lekarza, który uwzględni objawy i historię pacjenta.

Czy w morfologii wyjdzie borelioza?

Standardowa morfologia krwi nie pozwala na rozpoznanie boreliozy. Badanie to nie wykrywa obecności bakterii Borrelia ani swoistych przeciwciał. Czasem mogą pojawić się niespecyficzne zmiany, takie jak podwyższony poziom stanu zapalnego, ale nie są one charakterystyczne dla tej choroby. Dlatego do diagnostyki boreliozy konieczne są specjalistyczne testy serologiczne.

Jak sprawdzić, czy kleszcz jest nosicielem boreliozy?

Istnieje możliwość laboratoryjnego zbadania usuniętego kleszcza metodą PCR, która wykrywa materiał genetyczny bakterii Borrelia. Takie badanie może określić, czy kleszcz był nosicielem krętków, ale nie przesądza o zakażeniu człowieka. Nawet zakażony kleszcz nie zawsze przenosi chorobę, zwłaszcza jeśli został szybko usunięty. Wynik badania kleszcza może być jedynie wskazówką, a nie podstawą do rozpoznania boreliozy.

Ile kosztuje badanie krwi w kierunku boreliozy?

Cena badania krwi w kierunku boreliozy zależy od rodzaju testu i laboratorium. Test ELISA kosztuje zazwyczaj od około 50 do 100 zł, natomiast badanie Western blot jest droższe i może kosztować od 150 do 300 zł. W przypadku skierowania od lekarza i odpowiednich wskazań badania mogą być wykonane w ramach NFZ. Warto pamiętać, że często do pełnej diagnostyki konieczne jest wykonanie obu testów.

Przypisy

1. Hoeve-Bakker, B. J. A., et al. "The performance of nine commercial serological screening assays for the diagnosis of Lyme borreliosis." Dieneke Hoeve-Bakker: 31. 
2. Wang, Tiehui, et al. "Evaluation of the Epitogen Lyme Detect IgG ELISA: a novel peptide multiplexing approach." Microbiology spectrum 12.12 (2024): e01675-24. 
3. Guérin, Mickaël, et al. "Lyme borreliosis diagnosis: state of the art of improvements and innovations." BMC microbiology 23.1 (2023): 204. 
4. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022. 
5. Hoeve-Bakker, B. J. A., et al. "The performance of nine commercial serological screening assays for the diagnosis of Lyme borreliosis: a multicenter modified two-gate design study." Microbiology spectrum 10.2 (2022): e00510-22. 
6. Branda, John A., and Allen C. Steere. "Laboratory diagnosis of Lyme borreliosis." Clinical microbiology reviews 34.2 (2021): 10-1128.