Zaburzenia lękowe (potocznie – nerwica lękowa). Objawy lęku, diagnoza, terapia i leczenie farmakologiczne

Zaburzenia lękowe – przyczyny, objawy, leczenie farmakologiczne i psychoterapia. Czy zaburzenia lękowe to nerwica?

Zaburzenia lękowe to – obok zaburzeń depresyjnych – jedno z najpowszechniejszych wyzwań zdrowotnych współczesnej psychiatrii. Różne szacunki wskazują, że dotykają one od kilku do nawet kilkunastu procent populacji, a liczba diagnozowanych przypadków stale rośnie. Objawy tych zaburzeń mogą przyjmować różne formy – od przewlekłego niepokoju i napięcia, poprzez nawracające ataki paniki, aż po prezentowanie zachowań kompulsywnych i głęboki lęk społeczny. Wielu pacjentów przez lata nie łączy swoich dolegliwości z zaburzeniami psychicznymi, co opóźnia postawienie diagnozy i rozpoczęcie odpowiednio dobranego leczenia. Co istotne, zaburzenia lękowe często określane są mianem „nerwicy” – jest to jednak pojęcie funkcjonujące w potocznym języku, ale coraz rzadziej wykorzystywane w nomenklaturze klinicznej. Współczesna psychiatria klasyfikuje zaburzenia lękowe jako odrębną kategorię jednostek chorobowych, rozróżniając ich wiele typów w zależności od objawów i mechanizmów patofizjologicznych.

Zaburzenia nerwicowe – co to takiego? Przyczyny zaburzeń lękowych występujące u pacjentów

Zaburzenia lękowe, dawniej klasyfikowane jako zaburzenia nerwicowe (obecnie, w oficjalnej nomenklaturze, nie stosuje się już tego określenia), obejmują szerokie spektrum problemów psychicznych, których wspólnym mianownikiem jest obecność nadmiernego, często irracjonalnego lęku. Lęk ten może być przewlekły (określany również jako lęk wolnopłynący – jak w uogólnionym zaburzeniu lękowym) lub epizodyczny, o wysokim stopniu nasilenia (mówimy wówczas o tak zwanych atakach paniki).

Przyczyny zaburzeń lękowych mogą być różne, a do ich wystąpienia zwykle dochodzi przy korelacji kilku czynników. Wśród nich, jako najważniejsze, wyróżnia się czynniki biologiczne, psychologiczne i osobowościowe, a taże czynniki środowiskowe oraz życiowe:

• czynniki biologiczne to między innymi zaburzenia w funkcjonowaniu neuroprzekaźników, takich jak serotonina, noradrenalina, dopamina oraz GABA, a oprócz tego nadreaktywność struktur mózgowych odpowiedzialnych za przetwarzanie lęku (szczególnie ciała migdałowatego i kory przedczołowej) czy genetyczna podatność na stany lękowe;
• czynniki psychologiczne i osobowościowe, takie jak nadmierna potrzeba kontroli, niska tolerancja niepewności, wysoki poziom neurotyczności, negatywne schematy poznawcze, katastrofizacja i skłonność do ruminacji (o których więcej informacji znajduje się w artykule Ruminacje – czym są ruminacje (myśli obsesyjne)? Czym różni się ruminacja od złego nastroju lub rozpamiętywania i przejmowania się? Kiedy udać się do psychologa?), a oprócz tego – niewykształcone lub dysfunkcyjne mechanizmy radzenia sobie ze stresem;
• czynniki środowiskowe i życiowe, wśród których można wyróżnić między innymi wczesne, traumatyczne przeżycia (w tym przemoc, zaniedbanie, rozstanie z opiekunem lub jego utrata), przewlekły stres zawodowy, finansowy, chorobę somatyczną bliskiej osoby, a dodatkowo niekorzystne wzorce rodzinne (na przykład nadopiekuńczość, brak wsparcia emocjonalnego).

Tak, jak zostało to wspomniane powyżej – w praktyce klinicznej często dochodzi do współwystępowania wielu czynników ryzyka, co znacznie komplikuje obraz zaburzenia i utrudnia postawienie trafnej diagnozy.

Najczęstsze objawy zaburzeń lękowych (stany lękowe, ataki paniki) i wskazania do diagnozy

Objawy zaburzeń lękowych mogą mieć charakter psychiczny, somatyczny i behawioralny. Cechują się dużą zmiennością indywidualną, co czyni je trudno uchwytnymi dla lekarzy pierwszego kontaktu. Bardzo często pacjenci zgłaszają się z objawami płynącymi z ciała (somatycznymi), przez co kierowani są na liczne badania internistyczne i neurologiczne. Niemniej, wśród symptomów zaburzeń lękowych wyróżnia się przede wszystkim:

• objawy psychiczne, do których zalicza się takie dolegliwości, jak uporczywy lęk, niepokój, napięcie, uczucie zagrożenia bez zewnętrznej przyczyny, ciągłe zamartwianie się, trudności w koncentracji, uczucie pustki w głowie (określane również czasem mianem „mgły mózgowej”), derealizację, depersonalizację i inne;
• objawy somatyczne (pochodzące z ciała), takie jak kołatanie serca, tachykardia, uczucie duszności, hiperwentylacja, drżenie mięśni, napięcie szyi i karku, bóle pleców, ból w klatce piersiowej, ogólna sztywność ciała, biegunki, mdłości, bóle brzucha, bóle głowy, zawroty głowy, nadmierna potliwość, uczucie zimna lub gorąca, omdlenia i uczucie „miękkich kolan”;
• objawy behawioralne, do których zalicza się między innymi ataki paniki (gwałtowne, silne epizody lęku, trwające zwykle od kilku do nawet kilkudziesięciu minut), a oprócz tego niepokój i nadpobudliwość ruchową, nadmiarowe, nieadekwatne reakcje na bodźce, zaburzenia snu (chodzi tu zwłaszcza o trudności z zaśnięciem i wybudzanie się w nocy), drażliwość, wycofanie się z sytuacji społecznych i zawodowych i inne.

Kiedy zgłosić się do specjalisty, jeśli u siebie lub osoby bliskiej podejrzewamy rozwój zaburzeń lękowych? Wyraźnym wskazaniem do sięgnięcia po pomoc jest utrzymywanie się wymienionych symptomów w okresie powyżej 6 tygodni oraz utrudnienie bądź uniemożliwienie codziennego funkcjonowania. Powodem do konsultacji u specjalisty (lekarza pierwszego kontaktu, psychologa lub psychiatry) jest również występowanie ataków paniki.

Rodzaje zaburzeń lękowych a zaburzenia dysocjacyjne, fobie specyficzne, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (dawniej: nerwica natręctw) i inne

Współczesne klasyfikacje (ICD-11, DSM-5) wyodrębniają szereg zaburzeń o charakterze zaburzeń lękowych. Wśród nich wyróżnia się między innymi:

• uogólnione zaburzenie lękowe (w skrócie – GAD, od ich angielskiej nazwy – General Anxiety Disorder). Charakteryzują się ciągłym, nadmiernym lękiem i napięciem, niezwiązanym z konkretną sytuacją. Typowe są objawy somatyczne (na przykład bóle mięśni, zmęczenie, problemy ze snem). W GAD lęk nazywany jest wspomnianym już powyżej określeniem – to tak zwany lęk wolnopłynący;
• zaburzenie paniczne (inaczej określane mianem zespołu lęku napadowego czy lęku panicznego) to nawracające ataki paniki z towarzyszącym lękiem antycypacyjnym (strach przed kolejnym atakiem, tak zwany „lęk przed lękiem”). W ich przebiegu pacjent doświadcza silnego dyskomfortu psychicznego, a także objawów somatycznych – w tym kołatania serca, duszności, zawrotów głowy;
• fobia społeczna (nazywana również zaburzeniem lęku społecznego, lub, bardziej potocznie – nerwicą społeczną). Jest to lęk przed sytuacjami wymagającymi interakcji z innymi osobami. Objawy mogą obejmować drżenie głosu, czerwienienie się, nadmierne pocenie się, trudności z mówieniem, a cięższych przypadkach – kołatania serca, zawroty głowy, niemożność wysłowienia się. Brak interwencji w przypadku fobii społecznej może przyczynić się do pogłębiania objawów, a w końcu całkowitego wycofania się pacjenta z życia społecznego;
• fobie specyficzne. Są to fobie, w przebiegu których lęk ukierunkowany jest na konkretny czynnik. Wśród nich można wyróżnić, przykładowo, agorafobię (lęk przed tłumem) arachnofobię (lęk przed pająkami), ankraofobię (lęk przed wiatrem), aibofobię (lęk przed palindromami), lepidopterofobię (lęk przed motylami) i wiele innych. W społeczeństwie odnotowuje się dość rozpowszechniony lęk przed igłami, który może być na tyle intensywny, że jest klasyfikowany jako fobia;
• zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (a właściwie obsesyjno-kompulsywne, skrótowo – OCD, od angielskiej nazwy Obsessive-Compulsive Disorder). W jego przebiegu natrętne myśli (obsesje) prowadzą do wykonywania rytuałów (kompulsji), takich jak, przykładowo, mycie rąk, liczenie, porządkowanie i wielokrotne sprawdzanie sprawdzonych już rzeczy, powtarzanie określonych słów i inne. Zaburzenie obsesyjno-kompulsywne charakteryzuje się dużym udziałem mechanizmów lękowych;
• zaburzenia stresowe pourazowe (lepiej znane pod nazwą zespół stresu pourazowego, w skrócie – PTSD, od angielskiej nazwy zaburzenia Post Traumatic Stress Disorder). Jest to zaburzenie wywołane silnym stresorem o charakterze traumatycznym (takim jak gwałt, napaść, wypadek i inne). Objawy PTSD to przede wszystkim natrętne wspomnienia, koszmary senne, ale również nadmierna czujność i lęk o wysokim stopniu nasilenia;
• zaburzenia dysocjacyjne. Jest to cała grupa zaburzeń, wśród których wyróżnia się amnezję dysocjacyjną, osłupienie dysocjacyjne, osobowość mnogą, dysocjacyjne zaburzenia ruchu i inne. Cechują się utratą ciągłości świadomości, tożsamości, pamięci. Nierzadko współwystępują z lękiem i depresją.

Oprócz zaburzeń wymienionych powyżej, do grupy zaburzeń lękowych zalicza się także zaburzenie adaptacyjne(niemożność dostosowania się do zastanej sytuacji, najczęściej po doświadczeniu silnego stresora), hipochondrię (lęk o własny stan zdrowia) czy tak zwaną ostrą reakcję na stres (ASD – Accute Stress Reaction).

Farmakologiczne leczenie zaburzeń lękowych u specjalisty – farmakoterapia w nerwicy

W zaburzeniach lękowych, podobnie, jak w przypadku innych chorób psychicznych, wykorzystuje się leczenie farmakologiczne. Nie oznacza to jednak, że u każdego pacjenta konieczne będzie wdrożenie takiej formy terapii.Najczęściej leki przeciwlękowe przepisuje się osobom cierpiącym na średnie i ciężkie napady lęku, a także w sytuacji braku właściwej odpowiedzi na psychoterapię (lub w sytuacji niemożności jej podjęcia ze względu na nasilenie objawów). Dodatkowo leczenie farmakologiczne ma zazwyczaj zastosowanie u pacjentów z chorobami współistniejącymi (na przykład z depresją).

Do leków stosowanych w farmakoterapii zaburzeń lękowych zalicza się m.in.:

• leki z grupy SSRI (selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny), takie jak sertralina, citalopram, fluoksetyna czy paroksetyna. Są to leki bezpieczne i nie powodują ryzyka uzależnienia pacjenta;
• leki z grupy SNRI (inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny i noradrenaliny), takie jak wenlafaksyna czy duloksetyna. Wdraża się je zazwyczaj w przypadku braku właściwej odpowiedzi na leczenie preparatami z grupy SSRI;
• pregabalina – jest to lek, którego podstawowym zastosowaniem jest leczenie padaczki, natomiast wykorzystuje się go u osób z zaburzeniami lękowymi, które nie reagują na terapię lekami z grup wymienionych powyżej (SSRI/SNRI);
• hydroksyzyna – to lek o łagodnym działaniu uspokajającym. Często przepisywany pacjentom do stosowania doraźnego, w momentach dużego nasilenia objawów lękowych;
• leki przeciwpsychotyczne – takie jak kwetiapina. Są stosowane u pacjentów opornych na leczenie pierwszego wyboru – rzadko, w niskich dawkach.

W farmakoterapii zaburzeń lękowych rzadko wykorzystuje się leki zaliczane go grupy benzodiazepin, które co prawda wykazują silne działanie uspokajające, natomiast niosą ze sobą ryzyko szybkiego uzależnienia.

Psychoterapia w zaburzeniach lękowych i doraźne sposoby radzenia sobie z lękiem w sytuacjach nasilenia objawów lęku

Psychoterapia, szczególnie prowadzona w nurcie poznawczo-behawioralnym (CBT), jest zalecana jako leczenie pierwszego rzutu w zaburzeniach lękowych. Celem jest identyfikacja i modyfikacja negatywnych schematów myślenia oraz nauka nowych strategii radzenia sobie z objawami zaburzeń, podczas której pacjent uczy się, w jaki sposób rozpoznawać i zmieniać fałszywe przekonania na temat swój oraz innych osób. Wśród głównych nurtów terapeutycznych, znajdujących zastosowanie w łagodzeniu symptomów zaburzeń lękowych, wyróżnia się wspomniany już nurt CBT (ma on na celu zmianę błędnych przekonań, przy stopniowej ekspozycji na bodźce lękowe), nurt ACT (Acceptance and Commitment Therapy – akceptacja emocji, działanie mimo lęku) oraz nurt psychodynamiczny (praca nad wewnętrznymi konfliktami i traumami, będącymi genezą zachowań lękowych).

Wśród technik, które doraźnie pomagają łagodzić nasilone objawy zaburzeń lękowych, można wyróżnić między innymi oddychanie przeponowe, trening relaksacyjny, medytację i praktykowanie mindfulness, a także podejmowanie regularnej aktywności fizycznej (zwłaszcza takiej jak joga czy spacery). Wiele pacjentów odczuwa również korzyści ze stosowania analogowych lub cyfrowych metod pomiaru natężenia objawów (co przekłada się na zwiększenie samoświadomości), takich jak aplikacje terapeutyczne czy prowadzenie dziennika lęku. W części przypadków wsparciem terapii może być ograniczenie spożycia kofeiny, a z całą pewnością – unikanie alkoholu, który jest silnym depresantem.

Podsumowując, zaburzenia lękowe są poważnymi, ale jednocześnie możliwymi do skutecznego kontrolowania jednostkami chorobowymi. Niestety, różnorodność objawów, liczne maski somatyczne oraz współistnienie z innymi zaburzeniami psychicznymi czynią je trudnymi w diagnostyce, dlatego kluczowe jest holistyczne podejście do pacjenta, łączące farmakoterapię, psychoterapię i strategie wsparcia. Rozpoznanie i leczenie zaburzeń lękowych to nie tylko poprawa jakości życia chorego, ale też istotny krok w profilaktyce poważniejszych zaburzeń psychicznych i somatycznych.

Źródła:

1. A. B. Locke, N. Kirst, C. G. Shulzt, tłum. M. Pustkowski, Rozpoznanie i leczenie zaburzenia lękowego uogólnionego oraz zaburzenia panicznego u dorosłych [w:] Medycyna Praktyczna, 19.12.2016
2. Lek. W. Rybicka, Zaburzenia lękowe uogólnione. Część 1. Epidemiologia i obraz kliniczny [w:] Medycyna Praktyczna, 10.03.2021
3. Lek. W. Rybicka, Zaburzenia lękowe uogólnione. Część 2. Diagnostyka i leczenie [w:] Medycyna Praktyczna, 28.04.2021
4. A. Nitka-Siemińska, Zaburzenia lękowe – charakterystyka i zasady leczenia [w:] Forum Medycyny Rodzinnej2014, tom 8, nr 1
5. Dr hab. med. prof. nadzw. K. Małyszczak, Napady paniki – jak przerwać błędne koło [w:] Psychiatria po Dyplomie – Medical Trubune, Grudzień 2013
6. Dr n. med. A. Mosiołek, Leczenie zaburzeń lękowych – przewodnik [w:] Psychiatria po Dyplomie 05/2018
7. Dr n. med. A. Mosiołek, Zróżnicowanie objawów zaburzeń lękowych [w:] Psychiatria po Dyplomie 04/2018
8. S. Murawiec, Leczenie ostrego lęku – opis trzech przypadków zastosowania tabletek podjęzykowych alprazolamu do opanowania nasilonych dolegliwości lękowych [w:] Psychiatria 2014, tom 11, nr 3