Rumień guzowaty - co to takiego? Przyczyny, objawy i diagnostyka rumienia guzowatego. Jak leczy się tę chorobę?

Czym jest rumień guzowaty?

Rumień guzowaty to określenie na guzowate zmiany zapalne w tkance podskórnej. Najczęściej zlokalizowane są na przedniej powierzchni goleni. Znacznie częściej pojawia się u kobiet, które stanowią 85% pacjentów z rumieniem guzowatym. Najczęściej zmiany te zauważa się u osób pomiędzy 30 a 40 rokiem życia. Częstość występowania ocenia się na od 1 do 5 przypadków/ 100 000/rok. Rumień guzowaty występuje w przebiegu różnych chorób m.in. sarkoidozy, przez co ciężko dokładnie ocenić jego występowanie w społeczeństwie. Dziedziną medycyny, w której plasuje się rumień guzowaty jest reumatologia. Przyczyny powstawania rumienia guzowatego nie są do końca wyjaśnione, uwzględnia się jednak mechanizmy autoimmunologiczne, wpływ czynników infekcyjnych, efekt stosowania niektórych leków oraz schorzeń, w szczególności tkanki łącznej.

Przyczyny rumienia guzowatego

Obecnie nie można wymienić jednej konkretnej przyczyny występowania rumienia guzowatego. Uważa się, że w jego powstawaniu biorą udział kompleksy immunologiczne, odpowiedzialne za rozwój reakcji zapalnej. Wśród czynników, które mogą przyczyniać się do rozwoju rumienia guzowatego wymienić można:

• zakażenia bakteryjne paciorkowcami - najczęstsza przyczyna 
• zakażenia bakteryjne prątkiem gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis), prątkiem trądu (Mycobacterium leprae), Yersinia, Salmonella, chlamydofila zapalenia płuc (Chlamydophila pneumoniae), dwoinką rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae) 
• zakażenia wirusowe: cylomegalowirus (CMV), wirus zapalenia wątroby typu B lub C (HBV, HCV), wirus Epsteina-Barr (EBV), HIV 
• zakażenia grzybicze 
• niektóre leki np. antybiotyki (w szczególności penicylina), sulfonamidy, pochodne pirazolu, doustne środki antykoncepcyjne 
• ciąża 
• sarkoidoza (jedna z najczęstszych przyczyn) 
• toczeń rumieniowaty układowy 
• twardzina układowa 
• układowe zapalenia naczyń 
• zapalenia wielomięśniowe 
• zapalenia skórno-mięśniowe 
• przewlekłe zapalenie jelit (w tym nieswoiste zapalenia jelit jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy choroba Leśniowskiego-Crohna) 
• nowotwory złośliwe (białaczki, chłoniak Hogkina) 
• zespół Sweeta 

Objawy rumienia guzowatego

Głównym objawem są guzki widoczne na skórze, najczęściej na przedniej powierzchni goleni (przedniej powierzchni podudzi), ale mogą być zlokalizowane także na tylnej części goleni, pośladkach, udach, ramionach, głowie i tułowiu. Zazwyczaj średnica guzków wynosi około 1-5 centymetrów. Towarzyszy im zaczerwienienie skóry oraz jej ucieplenie. Pojawieniu się zmian skórnych mogą towarzyszyć objawy takie jak:

• gorączka lub stan podgorączkowy 
• złe samopoczucie 
• ból stawów 
• zapalenie stawów 
• kaszel i inne objawy infekcji dróg oddechowych 
• biegunka 
• ból brzucha 

Podskórne guzki są bolesne i utrzymują się przez 3-9 tygodni. Goją się bez pozostawiania blizn, jednak powstają brunatne przebarwienia utrzymujące się przez kilka tygodni. U około połowy pacjentów występują nawroty choroby, najczęściej w zimie oraz wiosną.

Rumień guzowaty może być elementem grupy objawów w zespole Löfgrena - postaci sarkoidozy z obustronnym powiększeniem węzłów chłonnych i zapaleniem stawów.

Rumień guzowaty a sarkoidoza

Sarkoidoza jest uogólnioną chorobą ziarniniakową, która głównie dotyczy układu oddechowego. Najczęściej występuje w postaci zmian miąższowych w płucach oraz powiększenia węzłów chłonnych, jednak może zajmować różne narządy. Choroba najczęściej rozwija się u osób w wieku 20-40 lat. Jej przyczyny nie są do końca poznane. Prawdopodobnie jest to reakcja na niezidentyfikowane antygeny u osób z predyspozycją genetyczną. Ryzyko rozwoju sarkoidozy może być wyższe u osób pracujących w straży pożarnej, rolnictwie oraz w warunkach zwiększonej ekspozycji na krzem i niektóre metale. Zmiany pojawiają się najczęściej w płucach i węzłach chłonnych wnęk, wątrobie, śledzionie i narządzie wzroku. Dotyczyć mogą jednak również skóry (w tym rumień guzowaty), serca, układu kostno-stawowego, węzłów chłonnych obwodowych czy układu nerwowego. U części osób choroba może przebiegać bezobjawowo. Szacuje się, że u 60-70% chorych występują niespecyficzne objawy ogólne takie jak zmęczenie, podwyższona temperatura ciała i gorączka, osłabienie, utrata apetytu, spadek masy ciała. U niektórych pacjentów schorzenie może mieć początek ostry z bólami stawów, rumieniem guzowatym, gorączką i powiększeniem węzłów chłonnych. Poza rumieniem guzowatym zmiany skórne w sarkoidozie mogą obejmować toczeń odmrozinowy (stwardniałe nacieku z towarzyszącymi przebarwieniami nosa, uszu i warg), wykwity grudkowe, drobne owrzodzenia i odbarwienia, guzki podskórne, zmiany typu rybiej łuski, łysienie.

W sarkoidozie, w zależności od zajętych narządów, pojawić mogą się objawy takie jak: duszność, ból w klatce piersiowej, kaszel, ból stawów, powiększenie węzłów chłonnych, powiększenie wątroby, neuropatie oraz rumień guzowaty. U około 85% chorych w ciągu 2 lat od rozpoznania sarkoidozy dochodzi do samoistnej remisji, a u pozostałych choroba ma przebieg przewlekły lub postępujący.

Rozpoznanie rumienia guzowatego

Lekarz stawia rozpoznanie na podstawie obrazu klinicznego. Zazwyczaj w badaniach laboratoryjnych obserwuje się zwiększenie stężenia białych krwinek (z przewagą neutrofilów), wzrost OB i CRP, a także immunoglobulin w surowicy. Badanie histologiczne guzków na ogół nie jest potrzebne do postawienia rozpoznania. W zależności od podejrzewanej przyczyny pojawienia się rumienia guzowatego lekarz może zlecić inne badania m.in. RTG klatki piersiowej.

Leczenia rumienia guzowatego

Leczenie samego rumienia guzowatego bazuje na niesteroidowych lekach przeciwzapalnych (NLPZ), a w razie braku poprawy stosowane są glikokortykosteroidy (GKS). Na ogół jednak terapia nakierowana jest na chorobę podstawową.

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022. 
2. Pérez-Garza, D. M., Chavez-Alvarez, S., Ocampo-Candiani, J., Gomez-Flores, M. (2021). Erythema nodosum: a practical approach and diagnostic algorithm. American journal of clinical dermatology, 22(3), 367-378. 
3. Sartori, D. S., Mombelli, L., Sartori, N. S. (2023). Erythema nodosum. In Dermatology in Public Health Environments: A Comprehensive Textbook. Cham: Springer International Publishing.