Płaskostopie - czym jest i jak je rozpoznać? Jak leczyć płaskostopie podłużne i poprzeczne? Ćwiczenia na płaskostopie i wkładka ortopedyczna dla zdrowej stopy. Poznaj sprawdzone metody!

Płaskostopie u dzieci i dorosłych - jak rozpoznać obniżony łuk stopy i na czym polega leczenie, rehabilitacja oraz dobór wkładek ortopedycznych?

Płaskostopie, nazywane potocznie platfusem, to jedna z najczęściej diagnozowanych wad stóp zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. Szacuje się, że dotyczy nawet co trzeciej dorosłej osoby, choć w wielu przypadkach nie daje żadnych niepokojących objawów. Jeśli jednak pozostaje nieleczone i zaczyna wywoływać dolegliwości bólowe, może stopniowo wpływać na kondycję całego narządu ruchu. Warto wiedzieć, jak je rozpoznać i co zrobić, gdy stopy zaczynają dawać o sobie znać.

Czym jest płaskostopie?

Płaskostopie to rodzaj deformacji stopy polegający na obniżeniu lub całkowitym zaniku jej naturalnych łuków. W warunkach fizjologicznych stopa opiera się o podłoże w trzech punktach - pod dużym palcem, pod małym palcem i pod piętą. Pomiędzy tymi punktami przebiegają trzy główne łuki stopy: podłużny przyśrodkowy, podłużny boczny i poprzeczny. Tworzą one coś w rodzaju naturalnej amortyzacji, która chroni stawy, kręgosłup i cały narząd ruchu przed przeciążeniami podczas stania i chodzenia.

Gdy łuk stopy ulega obniżeniu, stopa zaczyna przylegać do podłoża całą swoją powierzchnią. Traci wówczas swoje właściwości amortyzacyjne, co z czasem może prowadzić do przeciążeń i dolegliwości bólowych nie tylko w stopach, ale też w kolanach, biodrach czy kręgosłupie.

Objawy płaskostopia

Płaskostopie bywa podstępne - u wielu osób przez długi czas nie daje żadnych objawów i jest jedynie deformacją widoczną gołym okiem. Jednak u części pacjentów pojawiają się uciążliwe dolegliwości, które utrudniają codzienne funkcjonowanie.

Do najczęstszych należą:

• ból stóp i poczucie zmęczenia nóg po dłuższym chodzeniu lub staniu
• obrzęki stóp
• modzele, odciski i rogowacenie podeszwowej części śródstopia
• paluch koślawy i młotkowate ustawienie palców
• wachlarzowate rozchodzenie się kości śródstopia
• przewlekłe stany zapalne torebek i więzadeł stawowych stopy
• nadmierna potliwość stóp

W dłuższej perspektywie nieleczone płaskostopie może wywołać bóle pleców,  kolan i miednicy. Buty u takich osób ścierają się nierównomiernie - najszybciej po wewnętrznej stronie stopy, a przednia część buta jest rozpychana przez palce.

Płaskostopie - przyczyny

Za rozwój płaskostopia odpowiada przede wszystkim osłabienie mięśni odpowiedzialnych za utrzymanie łuków stopy - głównie mięśnia piszczelowego przedniego i tylnego, mięśnia strzałkowego długiego oraz mięśni podeszwowej strony stopy. Ich osłabienie i rozciągnięcie prowadzi do obniżenia łuku przyśrodkowego stopy.

Do najczęstszych przyczyn płaskostopia zalicza się:

• nadwagę i otyłość
• długotrwałe stanie lub siedzący tryb życia
• nieprawidłowo dobrane obuwie - zbyt twarde, na wysokim obcasie lub ze zwężanymi noskami
• przeciążenia i urazy narządu ruchu
• predyspozycje genetyczne
• choroby reumatyczne i cukrzycę
• zaburzenia hormonalne
• procesy starzenia się organizmu

Płaskostopie często współwystępuje z innymi wadami postawy, takimi jak skolioza czy kolana koślawe. Warto też pamiętać, że bieganie i skakanie na twardym podłożu znacząco przyspiesza przeciążenie więzadeł stopy.

Rodzaje płaskostopia

Wyróżnia się dwa główne rodzaje tej deformacji stopy, które najczęściej współwystępują.

Płaskostopie podłużne charakteryzuje się obniżeniem łuku podłużnego stopy - tej przestrzeni widocznej po przyśrodkowej stronie, gdy stopa zdrowej osoby stoi na podłodze. Gdy łuk ten zanika, stopa traci swoje właściwości amortyzacyjne i przylega do podłoża całą swoją powierzchnią. Zdrowa stopa zostawia odcisk z wyraźnym wcięciem po wewnętrznej stronie. Jeśli odcisk jest pełny (bez tego wcięcia) może to wskazywać na płaskostopie.

Płaskostopie poprzeczne polega na spłaszczeniu stopy w jej przedniej części - przodostopie się poszerza, palce rozchodzą się wachlarzowato, a ciężar ciała rozkłada się nieprawidłowo na wszystkie kości śródstopia zamiast tylko na skrajne. W warunkach fizjologicznych przednia część stopy powinna opierać się jedynie na głowie pierwszej i głową piątej kości śródstopia. Gdy ta równowaga zostaje zaburzona, pojawiają się odciski, modzele i ból śródstopia.

Płaskostopie u dzieci

Warto wiedzieć, że stopy małych dzieci są fizjologicznie płaskie - zagłębienia widoczne u starszych dzieci i dorosłych wypełnia w okresie niemowlęcym poduszeczka tłuszczowa. Dopiero między 3 a 4 rokiem życia łuki zaczynają się wykształcać i dopiero wtedy można wstępnie podejrzewać płaskostopie. Wcześniejsze obawy są zazwyczaj nieuzasadnione.

Ważne jest, by wada u dziecka została wychwycona jak najwcześniej - często jako pierwsi nieprawidłowy kształt stopy dziecka dostrzegają rodzice, lekarz pierwszego kontaktu lub nauczyciel wychowania fizycznego. Leczenie płaskostopia jest możliwe wyłącznie u dzieci, ponieważ ich stopy wciąż się rozwijają. U dorosłych można jedynie łagodzić objawy i zapobiegać pogłębianiu się wady. Z tego powodu obserwacja stóp dziecka i wczesna interwencja fizjoterapeuty mają tu ogromne znaczenie.

Rozpoznać płaskostopie u dziecka można w prosty sposób - wystarczy odcisnąć ślad mokrej stopy na podłodze lub piasku. Jeśli stopa przylega do podłoża całą powierzchnią bez widocznego wcięcia po stronie przyśrodkowej, warto skonsultować się z ortopedą lub fizjoterapeutą. Diagnostykę można poszerzyć o badanie podoskopem, który ocenia rozkład obciążenia stopy, lub komputerowe badanie chodu.

Płaskostopie u dorosłych

U dorosłych płaskostopie bardzo często przebiega bezobjawowo, jednak nawet wtedy warto zadbać o odpowiednie obuwie i wkładki ortopedyczne - to podstawowa profilaktyka, która zapobiega pogłębianiu się wady i pojawieniu się dolegliwości w przyszłości. Gdy ból stóp już się pojawi, konieczna jest konsultacja ortopedyczna i wdrożenie pełnej rehabilitacji

Ortopeda stawia diagnozę na podstawie wywiadu i badania klinicznego. W razie potrzeby zleca RTG stóp wykonywane w obciążeniu, badanie podoskopowe lub USG. W przypadkach, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi rezultatu, rozważane jest leczenie operacyjne. Jedną ze skutecznych metod jest wprowadzenie specjalnej śruby do zatoki stępu, która mechanicznie unosi łuk stopy. Niekiedy konieczne jest też skrócenie lub wydłużenie odpowiednich ścięgien.

Leczenie płaskostopia

Podstawą leczenia płaskostopia, zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, jest rehabilitacja pod okiem fizjoterapeuty. Samo kupno odpowiednich wkładek ortopedycznych bez ćwiczeń to za mało, by realnie poprawić funkcję stopy. Kompleksowe podejście obejmuje:

• indywidualnie dobrane ćwiczenia wzmacniające mięśnie stóp i łydek
• kinesiotaping - taśmy elastyczne pomagają unieść i podtrzymać łuk przyśrodkowy stopy
• wkładki ortopedyczne prefabrykowane lub indywidualnie dopasowane przez podologa
• dobre buty na płaskostopie powinny mieć twardy zapiętek stabilizujący piętę, wystarczająco dużo miejsca z przodu żeby palce mogły się swobodnie poruszać, oraz podeszwę która amortyzuje, ale nie jest zbyt miękka
• chodzenie boso po zróżnicowanym podłożu - piasku, trawie, kamykach

Bardzo dobrze sprawdza się też innowacyjna trójpłaszczyznowa terapia manualna stóp i kończyn dolnych. W codziennym życiu warto unikać długotrwałego stania, biegania na twardym podłożu i noszenia źle dopasowanego obuwia.

Ćwiczenia na płaskostopie

Regularne ćwiczenia to fundament terapii płaskostopia - sama wkładka ortopedyczna nie wystarczy, jeśli mięśnie stopy pozostają słabe. Ćwiczenia powinny uczyć prawidłowego rozkładania ciężaru ciała na całą stopę. Kilka przykładów:

• Siad na krześle, stopy na podłodze. Pod stopę wkładamy kartkę papieru - zadanie polega na tym, żeby utrzymać ją całą stopą, gdy ktoś próbuje ją wyciągnąć. 
• Stanie w rozkroku z piłeczką tenisową między stopami. Powoli unosimy się na palce, jednocześnie ściskając piłeczkę, utrzymujemy pozycję kilka sekund i wracamy. Wykonujemy 2 serie po 10 powtórzeń.
• Siad na krześle z taśmą oporową owiniętą wokół śródstopia. Ręce ciągną taśmę ku sobie, a stopa odpycha ją dociskiem do podłoża - mięśnie pracują przeciwko oporowi taśmy.

Konkretny zestaw ćwiczeń powinien dobrać fizjoterapeuta, bo terapia płaskostopia jest zawsze indywidualna.

Płaskostopie to obniżenie naturalnych łuków stopy, które zaburza amortyzację całego narządu ruchu i może prowadzić do bólu stóp, kolan i kręgosłupa, szczególnie gdy pozostaje nieleczone przez lata. Skuteczna rehabilitacja płaskostopia wymaga połączenia regularnych ćwiczeń wzmacniających mięśnie stopy z odpowiednio dobranym obuwiem i wkładkami ortopedycznymi.

Im wcześniej zostanie wdrożone leczenie (zwłaszcza u dzieci) tym większa szansa na trwałą poprawę i uniknięcie poważniejszych konsekwencji zdrowotnych w przyszłości.

Jakie pytania dotyczące płaskostopia pacjenci apteki zadają najczęściej?

Czy płaskostopie można całkowicie wyleczyć?

Tak, ale głównie u dzieci. U najmłodszych narząd ruchu wciąż się rozwija, dlatego dzięki odpowiednim ćwiczeniom i wkładkom można w pełni skorygować wadę. U osób dorosłych kości i staw są już uformowane - leczenie u dorosłych skupia się więc na łagodzeniu bólu, zatrzymaniu postępu deformacji oraz przywróceniu prawidłowej bio-mechaniki chodu za pomocą rehabilitacji i wkładek ortopedycznych.

Czy bieganie przy płaskostopiu jest bezpieczne?

Bieganie jest możliwe, ale wymaga odpowiedniego przygotowania. Osoby z płaskostopiem powinny unikać biegania po twardych nawierzchniach (np. asfalcie, betonie). Zaleca się wybieranie miękkiego podłoża (ścieżki leśne, trawa) oraz stosowanie obuwia do biegania dobranego pod kątem nadmiernej pronacji lub wyposażonego w specjalistyczne wkładki amortyzujące, aby chronić kolana i kręgosłup przed przeciążeniami.

Jakie wkładki na płaskostopie wybrać - gotowe z apteki czy robione na zamówienie?

Wkładki profilaktyczne lub uniwersalne (dostępne w aptekach) sprawdzają się przy lekkim płaskostopiu oraz dolegliwościach wynikających z długiego stania. Jeśli jednak deformacji towarzyszy silny ból, silne opadanie łuku lub dolegliwości ze strony kolan i kręgosłupa, najlepszym wyborem będą wkładki indywidualne, wykonane po wcześniejszym badaniu podoskopowym u podologa lub ortopedy.

Dlaczego płaskostopie powoduje ból kolan i kręgosłupa?

Brak prawidłowego wyprofilowania stopy sprawia, że traci ona swoje naturalne właściwości amortyzujące. W efekcie wszelkie wstrząsy podczas chodzenia przenoszą się wyżej - na stawy skokowe, kolana, biodra oraz odcinek lędźwiowy kręgosłupa. Zmiana kąta ustawienia stopy wymusza także nieprawidłową rotację całej nogi, co prowadzi do przeciążeń i stanów zapalnych w wyższych partiach ciała.

Po czym poznać, że buty są źle dobrane przy płaskostopiu?

Najbardziej widocznym objawem jest nierównomierne ścieranie się podeszwy - przy płaskostopiu buty zużywają się znacznie szybciej po wewnętrznej stronie. Do niepokojących sygnałów należą także: ucisk w przedniej części buta (rozpychanej przez palce), brak stabilizacji pięty (zbyt miękki zapiętek) oraz nawracające po chodzeniu odciski i modzele

Źródła:

1. Oerlemans, Leonoor NT, et al. "Foot orthoses for flexible flatfeet in children and adults: a systematic review and meta-analysis of patient-reported outcomes." BMC musculoskeletal disorders 24.1 (2023): 16.
2. Evans, Angela M., et al. "Foot orthoses for treating paediatric flat feet." Cochrane Database of Systematic Reviews 1 (2022).
3. Bouchard, Maryse, and Vincent S. Mosca. "Flatfoot deformity in children and adolescents: surgical indications and management." JAAOS-Journal of the American Academy of Orthopaedic Surgeons 22.10 (2014): 623-632.
4. Kim, Min Hwan, et al. "Relation of flatfoot severity with flexibility and isometric strength of the foot and trunk extensors in children." Children 10.1 (2022): 19.