Rak odbytnicy i rak kanału odbytu – przyczyny i diagnostyka. Jak leczy się raka odbytnicy i jakie są rokowania przy tych nowotworach?

Czym jest rak odbytnicy i rak kanału odbytu?

Rak odbytnicy rozwija się w końcowym odcinku jelita grubego, tzw. odbytnicy, która znajduje się bezpośrednio przed odbytem. Najczęściej ma postać gruczolakoraka i uznawany jest za jeden z typów raka jelita grubego.

Rak kanału odbytu, nazywany potocznie rakiem odbytu, lokalizuje się w krótkim odcinku pomiędzy odbytnicą a ujściem odbytu, 5 cm lub mniej od brzegu odbytu. Ten nowotwór najczęściej ma charakter raka płaskonabłonkowego i różni się zarówno przyczynami, jak i przebiegiem klinicznym od raka jelita grubego.

Rak brzegu odbytu to z kolei nowotwór skóry wokół otworu odbytu (obszar perianalny). Zalicza się go do nowotworów skóry, a jego leczenie bywa zbliżone do terapii raka skóry.

Jak często występuje rak odbytu i odbytnicy?

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS), rak jelita grubego jest jednym z najczęściej diagnozowanych nowotworów złośliwych w Polsce. W 2022 roku nowotwory jelita grubego stanowiły 12% wszystkich zachorowań na nowotwory złośliwe u mężczyzn oraz 10% u kobiet. Pod względem przyczyn zgonów nowotworowych, rak jelita grubego odpowiadał za 13% zgonów wśród mężczyzn i 12% wśród kobiet. Szacuje się, że około 1/4 przypadków raka jelita grubego dotyczy dolnej części odbytnicy.

Z kolei rak odbytu stanowi zaledwie około 1-2% wszystkich zachorowań na raka jelita grubego i 0,5-1% wszystkich nowotworów złośliwych, co czyni go rzadkim, ale nie mniej poważnym nowotworem. Szacuje się, że kobiety dwukrotnie częściej chorują na raka odbytu niż mężczyźni. Częstość występowania raka odbytu rośnie, szczególnie w populacjach z wyższym odsetkiem zakażeń HPV (o którym więcej informacji znajduje się tutaj: https://www.aptekaolmed.pl/blog/artykul/hpv-wirus-brodawczaka-ludzkiego-objawy-fazy-zakazenia-wirus-hpv-a-rak-szyjki-macicy,270.html).

Większość przypadków raka jelita grubego, w tym odbytnicy, diagnozuje się u osób po 50 roku życia, dlatego tak ważne są programy badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego, które umożliwiają wczesne wykrycie zmian przednowotworowych lub guzów we wczesnym stadium.

Sprawdź również: Rak jelita grubego - objawy, diagnostyka, profilaktyka i leczenie.

Czynniki ryzyka zachorowania na raka odbytu i odbytnicy

Na ryzyko rozwoju raka odbytnicy i odbytu wpływa wiele czynników. Rak odbytnicy, będący najczęściej gruczolakorakiem, stanowi około 25% przypadków nowotworów jelita grubego i znacznie częściej dotyka mężczyzn, zwłaszcza po 50 roku życia. W Polsce przeżywalność pięcioletnia pozostaje niższa niż w krajach zachodnich, co wiąże się głównie z późnym zgłaszaniem się pacjentów do lekarza oraz niewystarczającą profilaktyką. Do głównych przyczyn rozwoju raka odbytnicy należą czynniki genetyczne, a także czynniki środowiskowe i dietetyczne. Ryzyko zachorowania istotnie zwiększają niezdrowe nawyki, takie jak brak aktywności fizycznej, palenie papierosów, spożywanie alkoholu oraz otyłość. Z kolei aktywność fizyczna i hormonalna terapia zastępcza u kobiet mogą działać ochronnie. Dodatkowo, niektóre choroby zapalne jelit oraz zespoły dziedziczne znacznie zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju raka odbytnicy. Należą do nich m.in. rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP), dziedziczny rak jelita grubego bez polipów (zespoły Lyncha), pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna, zespół Turcota oraz zespół Muir-Torre.

Przeczytaj także: Czynniki ryzyka nowotworów - jakie nawyki, okoliczności i uwarunkowania genetyczne zwiększają ryzyko zapadnięcia na nowotwór?.

Z kolei wśród czynników zwiększających ryzyko zachorowania na raka odbytu wymienić można:

• infekcje wirusem HPV (najczęściej typy 16 i 18)
• niedobory odporności np. przy zakażeniu HIV
• duża liczba partnerów seksualnych
• stosunki analne
• dysplazja i rak pochwy, szyjki macicy, sromu
• nawracające ropne zakażenia okolicy odbytu
• przewlekła szczelina odbytu
• palenie tytoniu
• podeszły wiek
• przebyta radioterapia obejmująca okolicę odbytu
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego
• choroba Leśniowskiego-Crohna
• kiła, rzeżączka, chlamydioza
• choroby autoimmunologiczne (sarkoidoza, toczeń)
• zakażenie wirusem HCV

Objawy raka odbytnicy i odbytu

Objawy raka jelita grubego, w tym nowotworu odbytnicy, często rozwijają się powoli i mogą być niespecyficzne. Początkowe objawy raka odbytnicy często są nieswoiste. Jednym z częstszych symptomów są tzw. „pseudobiegunki” - oddawanie niewielkich ilości płynnego stolca, które nie wynikają z infekcji czy błędów dietetycznych, ale z postępującego zwężenia światła jelita (odbytnicy) przez rosnący guz. Chorzy mogą też zaobserwować zmiany w rytmie wypróżnień takie jak naprzemienne biegunki i zaparcia oraz ból towarzyszący defekacji. W bardziej zaawansowanych przypadkach mogą występować objawy alarmowe takie jak gwałtowne chudnięcie, krew w kale, brak apetytu i wysoka gorączka. Nowotwór, rozrastając się, może również powodować uczucie ciągłego parcia na mocz, a w skrajnych przypadkach prowadzić do całkowitej niedrożności jelita.

Do objawów raka odbytnicy zalicza się:

• pseudobiegunki (oddawanie niewielkich ilości płynnego stolca)
• zmiany rytmu wypróżnień (naprzemienne biegunki i zaparcia)
• ból przy defekacji lub bolesne parcie na stolec
• chudnięcie (więcej niż 2–3 kg w krótkim czasie)
• obecność krwi w kale (widoczna lub utajona)
• brak apetytu
• wysoka gorączka
• częste parcie na mocz
• objawy niedrożności mechanicznej jelita

Objawy nowotworu odbytu są zazwyczaj niecharakterystyczne i często przypominają łagodne choroby proktologiczne. We wczesnym stadium symptomy mogą obejmować pieczenie i świąd okolicy odbytu oraz obecność krwi i śluzu w kale. W bardziej zaawansowanym etapie choroby dolegliwości mogą przybierać na sile - pojawia się ból w okolicy odbytu, promieniujący czasem do pachwin, a także wyczuwalne stwardnienie w tej okolicy lub zmiana przypominająca polip bądź kłykcinę. W bardzo późnym stadium raka odbytu mogą wystąpić ból w miednicy, uporczywe parcie na stolec, trudności z trzymaniem stolca, a także objawy niedrożności jelit związane z rozległością procesu nowotworowego.

Pierwsze objawy raka odbytu obejmować mogą:

• ból w okolicy odbytu
• pieczenie i świąd odbytu
• obecność świeżej krwi lub śluzu w kale
• krwawienie z odbytu
• ból podczas oddawania stolce
• wyczuwalne stwardnienie w okolicy odbytu

W miarę postępu choroby mogą pojawiać się dodatkowo objawy takie jak:

• zaburzenie czynności zwieraczy
• parcie na stolec
• ból miednicy
• powiększenie węzłów pachwinowych
• przetoka okołoodbytowa

Rozrastający się guz może spowodować niedrożność jelita.

Diagnostyka raka odbytu i odbytnicy

Rozpoznanie raka odbytnicy i odbytu odbywa się kilkuetapowo. Podstawą jest badanie per rectum, które może ujawnić obecność guza w obrębie jelita. W dalszym etapie wykonuje się badanie anoskopowe z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego i oceny stopnia zaawansowania nowotworu. U kobiet dodatkowo przeprowadzane jest badanie ginekologiczne z pobraniem materiału do cytologii, ze względu na ryzyko współistnienia nowotworu dróg rodnych. U pacjentów z podejrzeniem raka odbytu należy także zbadać węzły chłonne pachwinowe, a w razie ich powiększenia – wykonać biopsję aspiracyjną cienkoigłową.

Dodatkowo w celu oceny zaawansowania choroby stosuje się badania obrazowe - tomografię komputerową, rezonans magnetyczny miednicy oraz USG jamy brzusznej i węzłów chłonnych pachwinowych.

Leczenie raka odbytnicy

Metoda leczenia raka odbytnicy zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania nowotworu, lokalizacji zmiany oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. W przypadku chorych z rakiem odbytnicy we wczesnym stadium często stosuje się leczenie chirurgiczne, mające na celu usunięcie zmiany wraz z marginesem zdrowych tkanek. W bardziej zaawansowanych stadiach stosuje się leczenie skojarzone, obejmujące chemioterapię oraz radioterapię, które mają na celu zmniejszenie guza przed operacją (terapia neoadiuwantowa) lub zapobieganie nawrotom po zabiegu (terapia adiuwantowa). Operacja raka odbytnicy może być trudna technicznie, zwłaszcza gdy guz znajduje się w odległości kilku cm od brzegu odbytu. W takim przypadku konieczne może być usunięcie fragmentu odbytu i wykonanie stomii.

Leczenie raka odbytu

W przypadku raka brzegu odbytu wykonuje się wycięcie guza z zachowaniem marginesu zdrowych tkanek. Jeżeli nie jest to możliwe z zachowaniem funkcji zwieraczy odbytu, stosuje się radiochemioterapię.

Przerzuty i możliwe powikłania, rokowania

Rokowanie u chorych na raka odbytu zależne jest od stopnia zaawansowania choroby w momencie jej rozpoznania. W przypadku raka płaskonabłonkowego odbytu, jeśli wykryty został w I lub II stadium, odsetek pacjentów przeżywających 5 lat wynosi około 82%. Jeśli do diagnozy doszło w momencie, gdy choroba znajdowała się w III stadium, odsetek ten spada do 66%, a w IV stadium – do 34%. Z kolei pięcioletni wskaźnik przeżycia dla pacjentów z rakiem odbytnicy w Polsce wynosi około 52,1%.

Zarówno rak odbytnicy, jak i rak odbytu mogą dawać przerzuty, najczęściej do wątroby, płuc oraz okolicznych węzłów chłonnych. Zaawansowany rak odbytnicy może naciekać na sąsiednie narządy, takie jak pęcherz czy macica, powodując poważne powikłania. W trakcie lub po leczeniu mogą wystąpić komplikacje takie jak zwężenie światła odbytnicy, uszkodzenia nerwów odpowiedzialnych za kontrolę zwieraczy, a także problemy związane z wyłonioną stomią. W przypadku leczenia raka kanału odbytu, powikłania mogą obejmować uszkodzenie skóry okolicy krocza, zapalenie błony śluzowej oraz nietrzymanie stolca. Ryzyko rozwoju raka jelita grubego i ewentualnych przerzutów zwiększa się wraz z czasem, jeśli choroba nie zostanie odpowiednio wcześnie rozpoznana.

Profilaktyka i wczesne wykrywanie nowotworów jelita grubego i odbytu

Profilaktyka nowotworowa jest podstawą w zmniejszaniu liczby zachorowań na raka jelita grubego, odbytnicy i odbytu. Wyróżniamy dwa główne etapy działań profilaktycznych - profilaktykę pierwotną oraz profilaktykę wtórną.

Profilaktyka pierwotna, czyli zapobieganie chorobie, obejmuje przede wszystkim zdrowy styl życia, na który składa się właściwa dieta oraz regularna aktywność fizyczna. Brak ruchu oraz dieta bogata w tłuszcze nasycone i czerwone mięso, a uboga w błonnik, sprzyjają rozwojowi raka jelita grubego. Uważa się, że nawet do 30% przypadków nowotworów można przypisać niewłaściwemu sposobowi odżywiania. Z kolei aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko wystąpienia raka okrężnicy i odbytnicy nawet o 25%. Regularny wysiłek fizyczny reguluje pracę przewodu pokarmowego, skraca czas zalegania treści pokarmowej w jelicie, co ogranicza kontakt potencjalnie rakotwórczych związków ze ścianą jelita. Dodatkowo ruch wpływa korzystnie na poziomy insuliny, stan zapalny oraz gospodarkę hormonalną, co razem obniża ryzyko zachorowania na raka jelita.

Dieta antynowotworowa powinna opierać się na dużej ilości warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych, roślin strączkowych oraz ograniczeniu spożycia mięsa czerwonego i przetworzonego. Wysokie spożycie błonnika, który znajduje się w produktach roślinnych, poprawia perystaltykę jelit i skraca kontakt błony śluzowej z potencjalnie rakotwórczymi substancjami.

Profilaktyka wtórna polega na wczesnym wykrywaniu zmian nowotworowych lub przedrakowych za pomocą odpowiednich badań. W Polsce prowadzony jest program badań przesiewowych raka jelita grubego, który obejmuje regularną kolonoskopię - badanie umożliwiające nie tylko wykrycie zmian w obrębie jelita, ale również ich usunięcie na etapie polipów. Drugim badaniem przesiewowym jest test na krew utajoną w kale, który może sygnalizować krwawienie z przewodu pokarmowego.

Rak odbytu i odbytnicy – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie są pierwsze objawy raka odbytu?

Pierwsze objawy raka odbytu są często niespecyficzne i mogą przypominać inne, łagodniejsze schorzenia okolicy odbytu. Najczęściej pojawia się krwawienie z odbytu, które bywa mylone z hemoroidami. Pacjenci mogą odczuwać świąd, pieczenie, uczucie ciała obcego lub dyskomfort w okolicy odbytu. W miarę rozwoju choroby mogą wystąpić także zmiany rytmu wypróżnień oraz niewyjaśniona utrata masy ciała.

Gdzie boli rak odbytu?

Ból w raku odbytu zwykle lokalizuje się w okolicy odbytu i krocza, szczególnie podczas siedzenia lub wypróżniania. Może mieć charakter piekący, kłujący lub narastający wraz z postępem choroby. U niektórych osób ból promieniuje do miednicy, dolnej części pleców lub ud. W zaawansowanych stadiach ból bywa stały i znacząco pogarsza komfort życia.

Jak odróżnić hemoroidy od raka odbytu?

Hemoroidy zazwyczaj powodują okresowe krwawienie, świąd i ból, które często nasilają się przy zaparciach i ustępują po leczeniu miejscowym. Rak odbytu daje objawy bardziej uporczywe, postępujące i nieustępujące mimo standardowego leczenia. Niepokojące są także twarde guzki, owrzodzenia, wydzielina z odbytu oraz ból niezależny od wypróżnień. Każde długotrwałe lub nawracające krwawienie z odbytu wymaga konsultacji lekarskiej i diagnostyki.

Jak zbadać, czy mam raka odbytu?

Podstawą diagnostyki raka odbytu jest badanie proktologiczne, w tym badanie per rectum wykonywane przez lekarza. Kolejnym krokiem może być anoskopia lub rektoskopia, które pozwalają ocenić wnętrze kanału odbytu i odbytnicy. W przypadku podejrzanych zmian wykonuje się biopsję w celu potwierdzenia rozpoznania histopatologicznego. Uzupełnieniem diagnostyki są badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa.

Czy rak odbytu jest uleczalny?

Rak odbytu jest chorobą, która w wielu przypadkach może być skutecznie leczona, zwłaszcza jeśli zostanie wykryta we wczesnym stadium. Standardem leczenia jest skojarzona radiochemioterapia, która często pozwala uniknąć rozległego leczenia chirurgicznego. Rokowanie zależy od stopnia zaawansowania nowotworu, obecności przerzutów oraz ogólnego stanu pacjenta. Wczesna diagnoza znacząco zwiększa szanse na wyleczenie i zachowanie dobrej jakości życia.

Przypisy

1. Kołodziejczak M., Ciesielski, P. Choroby proktologiczne. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2022.

2. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.

3. Potemski P. W gabinecie lekarza specjalisty. Onkologia. Rak jelita grubego. Wydawnictwo Lekarskie, 2020.

4. Bujko, Krzysztof, et al. "Rak odbytnicy (C20)." Onkologia w Praktyce Klinicznej-Edukacja 6.6 (2020): 445-465.

5.„Epidemiologia nowotworów złośliwych w Polsce – wyzwania.” Główny Urząd Statystyczny, 2022. Dostęp 23 kwietnia 2025.